Кіріспе
Үндістан саясаткері
Махавир Тьяги (31 желтоқсан 1899 – 22 мамыр 1980) – Үндістанның тәуелсіздік жолындағы көрнекті күрескері және Дехрадун қаласынан, Уттар-Прадеш штатынан (қазіргі Уттаракханд штаты) шыққан парламент депутаты.
Ерте өмір
Тьяги 1899 жылғы 31 желтоқсанда Уттар-Прадеш штатының Морадабад ауданындағы Дхабарсиде дүниеге келген. Ол Уттар-Прадеш штатының Мерут қаласында білім алған. Британдық Үндістан армиясына қосылып, Парсыға жіберілді, бірақ 1919 жылғы 13 сәуірде болған Джалианвала Багх трагедиясынан (Амритсар трагедиясы деп те аталады) кейін кетіп қалды. Ол Балучистанның (қазіргі Пәкістан) астанасы Кветтада әскери сотталып, барлық жалақысы тәркіленіп, Балучистаннан қуылды. Отанына оралғаннан кейін Тьяги Махатма Гандидің берілген жақтасы болды.
Тәуелсіздік қозғалысында
Махавир Тяги, шаруа қозғалысында белсенділік танытқан, өмір бойы Үндістан Ұлттық Конгресінің мүшесі болды. Ол, әсіресе Біріккен провинциялардың батыс аймағында белсенді болды және британдықтар оны он бір рет түрмеге қамады. 1921 жылғы ынтымақтастықтан бас тарту қозғалысы кезінде Махавир Тяги Биджнор ауданында болды. Ол, басқалармен қатар, Біріккен провинциялардың Буландшахр қаласында, қазіргі Уттар-Прадеш штатында, Үндістан Қылмыстық кодексінің 124А-бабы бойынша мемлекетке қарсы қозғаушылық жасады деген айыппен сотталды. Сот процесі барысында британдық судья ВЕЖ Доббстың бұйрығымен оған шабуыл жасалды. Діни келіспеушіліктерді шешу мәселесінде 1928 жылдың тамызында Лакхноуда өткен барлық партиялар конференциясында келісілген Неру есебінің ұсыныстары бекітілді. Осы кезде Тяги бірнеше ай бұрын 1930 жылғы Азаматтық мойынсұнбау қозғалысына қатысқандығы үшін тұтқындалғаннан кейін түрмеде отырды.
Саяси және парламенттік мансап
1931 жылы Тяги Дехрадун аудандық конгресс комитетінің төрағасы болды (Жавахарлал Нерудің таңдамалы еңбектерін қараңыз, 5 том, 211н). 1930 жылғы Азаматтық мойынсұнбау қозғалысына қатысқаны үшін жазасын өтегеннен кейін, 1932 жылғы 17 қаңтарда Азаматтық мойынсұнбаудың қайта басталуымен Дехрадуннан қайтадан тұтқындалып, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды (Гархвали, Дехра Дун, 1932 жылғы 23 қаңтар). Үндістан тәуелсіздігіне дейінгі он жылдық ішінде ол Біріккен провинциялардың заң шығарушысы болды. Осы қызметінде ол 1939 жылы Жоңсар Бавар тергеу комитетінің мүшесі болды. Бұл комитет Отырар штатының Дехрадун ауданындағы (қазіргі Уттаракханд штатының бөлігі) Жоңсар Бавардың тайпалық аймағында әлеуметтік және жер реформасын жариялады. Комитет, атап айтқанда, жерді жалға алушылардың иемдену құқығына және мәжбүрлі еңбекке тыйым салуға кеңес берді. 1940 жылы қарашада жеке сатьяграхта тұтқындалған Тьяги Жавахарлал Нерудің тұтқындалған Дехрадун түрмесіне әкелінді. (Жавахарлал Нерудің таңдамалы шығармалары, 11-том, 506-бет). 1942 жылы Тяги мен С.К.Д. Паливал 6 маусымда Үндістанды қорғау ережелері бойынша тұтқындалды, яғни Үндістаннан шығу қозғалысы басталғанға дейін екі айдан астам уақыт болды; Рафи Ахмад Кидвай бұдан бұрын 12 мамырда тұтқындалған болатын. (Жавахарлал Нерудің таңдамалы шығармалары, 12-том, 344-бет) 1942 жылы 18 маусымда Бомбейде сөйлеген сөзінде Неру бұл тұтқындауларды "азаматтық қорғаныс жұмысына кедергі келтіреді" деп айыптапты. Үш жылдан кейін Нехру Ахмаднагар қамауындағы түрмеден 1945 жылдың жазында Біріккен провинциялардың түрмелеріне ауыстырылған кезде, Барелли орталық түрмесіндегі саяси тұтқын Тягиді қайтадан көрді. (Жавахарлал Нерудің таңдамалы шығармалары, 13-том, 618-бет) Махавир Тяги Гандидің зорлық-зомбылықсыздық ұстанымын ұстанатын болса да, тіпті "революционерлер" арасында да, яғни императорлық мемлекетті құлату үшін зорлық-зомбылық құралдарын қолдануға қарсы болмаған адамдармен тығыз қарым-қатынаста болды. Олардың қатарында Ашфақулла, Рам Прасад Бисмил, Сахиндра Нат Саньял, Прем Кишан Ханна және Вишну Шаран Дублиш бар. Сахиндранат Саньял өзінің өмірбаянында (1920-жылдары Дублиш оны Махавир Тьягимен таныстырған, ол оны Рам Прасад Бисмил мен Эшфакулламен таныстырған деп жазады. (Осыған қоса, Н. С. Мехротра мен Пунэм Шарманың "Уттар-Прадеш-тегі революциялық қозғалыстың тарихы" атты еңбегі, 62-б. және 67-б. 8-бетір.) 1947 жылы Үндістанның бөлінуі кезінде толқындылар басталғанда, Тьяги Гандиден шабыт алып, өз мемлекетіндегі мұсылмандарды құтқару үшін және бейбітшілік орнату үшін өз өмірін қиды. (Чоудри Халикуцзаман, Pathway To Pakistan, Lahore, 1961, 400-бет; сондай-ақ қараңыз Ансар Харвани, Бостандыққа дейін және кейін, Нью-Дели, 1989, 100-бет және Қази Жалил Аббасидің Бипан Чандрадағы есебі, The Epic Struggle, New Delhi, 1992, 60-бет) Махавир Тяги жағдайды бақылауда және қоғамдық тәртіпті қалпына келтіруде тиімсіз екенін анықтағаннан кейін осы уақытта жергілікті әкімшілікті қалай өз қолына алғаны туралы қосымша мәлімет алу үшін Ажит Прасад Джайн, Рафи Ахмад Кидвай: оның өмірі мен уақытының естеліктері, Бомбей, 1965, 73-74-беттер. Тьягидің саяси қызметі Техри Гархвал аймағына да тарады. Ол сол жердегі демократиялық құқық қозғалысына үлкен қызығушылық танытып, Тәуелсіз Үндістанға қосылу үшін Техри штатындағы қозғалысты қолдауда маңызды рөл атқарды. (Мәселен, Ажай Сингх Рават, Гархвал Гималай: тарихи зерттеу, Нью-Дели, 1983, 205-бет) Махавир Тяги Үндістанның Конституциялық Ассамблеясының мүшесі болды. Бұл жағдайда ол, әсіресе, қорғалмаған алдын ала қамауға алу заңдарына және төтенше жағдайларда негізгі құқықтарды тоқтата тұруға қарсы тұруымен танымал. Ол әділ әрі тәуелсіз сот жүйесіне қолдау көрсетті. "Әділет ордасы - Құдайдың ордасы" деп, ол Конституциялық жиналыста әйгілі сөз айтқан. (Гранвилл Остин, Үндістан Конституциясы: Ұлт бұрышы, Оксфорд Университетінің баспасы, Бомбей, 1966, 164-бет). Ол Конституцияның 51-бабына, Директивтік қағидалардың бір бөлігіне қатаң қарсы болды, ол оның орынына кірмейді және егемендікті беруге әкелуі мүмкін деп сенді. Ол мұсылмандар мен артта қалған таптар үшін бөлек сайлаушылар идеясына қарсы болды, бірақ индустар мақтанышы мен саясатқа араласудың жақтаушысы болды, ол индус емес топтарды алып тастаушы емес деп мәлімдеді. 1950 жылы Үндістан республика болған кезде, Тяги Дехрадуннан Уақытша парламент (1950–52), және Үндістан парламенті төменгі палатасының, яғни Бірінші, Екінші және Үшінші Лок Сабхалардың (1952–67) мүшесі болды. Тьяги Неру министрлер кеңесінде кіріс және шығыстар министрі болды (1951–53). Осы қызметінде ол бірінші ерікті жариялау схемасын, "Тяги схемасы" деп белгілі болды, енгізді, ол, оның айтуынша, тәуелсіздікке дейін шетелдік үкіметке жарияланбаған кірістерді ашыққа шығаруға бағытталған. Қаржы министрлігінде жұмыс істеген кезде Тьяги қатаң үнемшіл репутациясын қалыптастырды. Оның практикалық, еңбекші адамдарға бағытталған көзқарасы 1952 жылғы 8 және 9 қарашада Делиде өткен Ұлттық даму кеңесінің бірінші отырысында да көрінді, онда Тьяги "қолымен жұмыс істеу білім берудің күнделікті бағдарламасының бөлігі болуы керек" деп ұсынды. (Ұлттық даму кеңесінің пікір алмасуларының тізімі, NDC, Кеңестер: Ұлт құрудың бес онжылдығы, 1 том, Үндістан үкіметі, Жоспарлау комиссиясы, 2005, 9-бет) Кейін Махавир Тяги қорғаныс ұйымдарының министрі болды (1953–57). Осы қызметінде ол өндірістегі жергілікті өндіріс процесін және Үндістан қарулы күштерінің толық үндістандығын ынталандырды. Ол INS Garuda, Үндістан теңіз күштерінің әуе күшін ашты. Сондай-ақ ол HF 24 Marut өндірісі жобасын бастады, ол дамып келе жатқан елде өндірілген алғашқы истребитель ұшағы болар еді. Оның 1955 жылғы қазан айындағы "Үндістан өзіне қажет болған жерде кез келген елден қорғаныс жабдықтарын сатып алады" және Үндістан "ешқандай елге немесе блокқа байланбаған" деген мәлімдемесі әлемдік назарды өзіне тартты. ("Үндістан кез келген жерден қару-жарақ сатып алуға ниетті екенін жариялады", The Canberra Times, 6 қазан 1955). Саясатта да, заңдар мен ережелерді іске асыруда да Тьяги адамдық факторды баса назарда ұстады, шенеуніктерге "ережелерді түсіндіргенде адамдық факторды ұмытпауға" кеңес берді. (1955 жылғы 10 шілдеде Ишапоредегі қару-жарақ зауытында сөйлеген сөздің архиві, Sainik Samachar, 51 том, 13 нөмір, 1–15 шілде 2004 ж. жарияланды). Генерал Б.М. Каул өзінің естеліктерінде, қорғаныс ұйымдарының министрі ретінде Тьяги Үндістанның Солтүстік-Шығысындағы тайпалық аймақтарда қатаң шараларды қамтитын саясатты ұсыныстарға қарсы болғанын жазады. (Б.М. Каул, The Untold Story, New Delhi, 1967, 162-бет). Тьяги сонымен қатар Үндістан армиясына мұсылмандарды көптеп қабылдау туралы нұсқау берді. 1947 жылы Үндістанның бөлінуінен кейін армиядағы мұсылмандардың үлесі төмендеді. Өз тәуелсіздігімен танылған Тьяги, министр болып тұрғанда да, Үндістан штаттарын тілдік негізде қайта ұйымдастыруға қарсы болды, бірақ бұл 1956 жылы іске асырылды. (Indian Express, Madras, 24 қараша 1955) Ол 1957 жылғы жалпы сайлауда Үндістан Коммунистік партиясының Керала штатындағы жеңісін құптады (Leader, Allahabad, 2 сәуір 1957). Кейін Тьяги 1950-жылдардың соңында Кераладағы EMS Namboodiripad басқаратын коммунистік үкіметті қысқарту туралы шешімге қарсы шықты, бұл дұрыс емес үрдіс орнатады деп мәлімдеді. Маңызды зерттеудегі саяси ғалым Тьяги осы кезде "Конгресс партиясы касталық және діни күштермен одақтасу арқылы өзіне қабір қазып жатыр" деп ескерткенін жазады. (B.D. Dua, Presidential Rule in India 1950–1974: A Study in Crisis Politics, New Delhi, 1979, 112-бет) Тьяги басқаларды тәуелсіздікке тәрбиелеуге ұмтылды: ол саяси қызметкерлердің өз көшбасшыларының аяқтарына иесінше тиіп, сәлемдеуіне қарсы болды және кейбір жоғары шенеуніктерге де шабуыл жасады, олар, оның пікірінше, министрлердің аяқтарына тиіп, сәлемдеуді бастаған. (Көшбасшылардың аяқтарына тию: Тьяги наразылық білдірді...)
While he himself adhered to Gandhian non violence, Mahavir Tyagi had close contacts even among the "revolutionaries", that is those who were not opposed to using violent means to overthrow the imperial state. These included Ashfaqullah, Ram Prasad Bismil, Sachindra Nath Sanyal, Prem Kishan Khanna and Vishnu Sharan Dublish. Sachindranath Sanyal writes in his autobiography, (Bandi Jivana, p. 253), that in the 1920s, Dublish had introduced him to Mahavir Tyagi who in turn put him in touch with Ram Prasad Bismil and Ashfaqullah. (See also N C Mehrotra and Poonam Sharma, Uttar Pradesh Mein Krantikari Aandolan Ka Etihas, p. 62 and p. 67, note 8)
When riots broke out in the Indian subcontinent after its partition in 1947, Tyagi, taking inspiration from Gandhi, staked his own life to help save Muslims in his home state and to bring peace. (Choudhry Khaliquzzaman, Pathway To Pakistan, Lahore, 1961, p. 400; see also Ansar Harvani, Before Freedom and After, New Delhi, 1989, p. 100 and Qazi Jalil Abbasi's account in Bipan Chandra, The Epic Struggle, New Delhi, 1992, p. 60) For a further account of how Mahavir Tyagi took over the local administration at this time after he found that it was ineffective in controlling the situation and restoring public order, see Ajit Prasad Jain, Rafi Ahmad Kidwai: A Memoir of his Life and Times, Bombay, 1965, pp 73–74. Tyagi's political activities extended also to the Tehri Garhwal region. He had taken a keen interest in the movement for democratic rights there and played a prominent role also in support of the movement in Tehri State for merger with independent India. (See, for example, Ajay Singh Rawat, Garhwal Himalayas: A Historical Survey, New Delhi, 1983, p. 205)
Mahavir Tyagi was a member of the Constituent Assembly of India. In this capacity he is known especially for his strong stand against unsafeguarded Preventive Detention laws and against the suspension of fundamental rights in emergency situations. He stood for a fair and independent judiciary. "The seat of justice is the Seat of God", he had famously told the Constituent Assembly. (Granville Austin, The Indian Constitution: Cornerstone of A Nation, Oxford University Press, Bombay, 1966, p. 164). He was firmly opposed to Article 51 of the Constitution, part of the Directive Principles, which he believed was not of any substace and could lead to ceding sovereignty. He opposed the notion of separate electorates for Muslims and backward castes, but was a proponent of Hindu pride and involvement in politics which he claimed was not exclusionist of non Hindu groups. On India's becoming a Republic in 1950, Tyagi remained a member of the Provisional Parliament (1950–52), and the Lower House of the Indian Parliament, that is, the First, Second and Third Lok Sabhas (1952–67) from Dehradun. Tyagi was Minister for Revenue & Expenditure in the Nehru Council of Ministers (1951–53). In this capacity he introduced the First Voluntary Disclosure Scheme, known as the Tyagi Scheme, primarily, as he put it, to bring into the open incomes which had not been revealed to the alien government prior to independence. While in the Ministry of Finance, Tyagi earned a reputation as a strict economiser. His practical, man of the soil approach was reflected also at the first meeting of the National Development Council, held in Delhi on 8 and 9 November 1952, where Tyagi suggested that "manual work should be made part of the daily curriculum of education". (Summary Record of Discussions of the National Development Council, NDC, Meetings: Five Decades of Nation Building, Vol 1, Government of India, Planning Commission, 2005, p. 9)
Later, Mahavir Tyagi became Minister for Defence Organisation (1953–57). In this capacity, he encouraged the process of indigenisation in production and also the complete Indianisation of the Indian Armed Forces. He inaugurated INS Garuda, the air arm of the Indian Navy. He also initiated the project for the manufacture of the HF 24 Marut, which would be the first fighter plane to be produced by a developing country. His statement in October 1955 that India would purchase defence equipment "from any country, wherever it suits her" and that India was "not tied down to any country or bloc", attracted attention from around the world. ("India Declares Intention to Buy Arms Anywhere", The Canberra Times, 6 October 1955). In policies and in the implementation of laws and rules, Tyagi emphasised the human element, advising officers "not to forget the human element when interpreting the rules and regulations". (Archives of speech on 10 July 1955 at Ordnance Factory, Ishapore, reproduced in Sainik Samachar, Vol 51, No. 13, 1–15 July 2004). General B M Kaul records in his memoirs that as Minister of Defence Organisation, Tyagi opposed policy proposals involving draconian measures in the tribal areas of India's North East. (See B M Kaul, The Untold Story, New Delhi, 1967, p. 162) Tyagi also gave instructions for the recruitment of Muslims in large numbers in the Indian Army. The proportion of Muslims in the Army had fallen after the Partition of India in 1947. Known for his independence, Tyagi opposed, even while he was a minister, the reorganisation of Indian states on a linguistic basis which was, however, ultimately carried out in 1956. (Indian Express, Madras, 24 November 1955) He welcomed the victory of the Communist Party of India in Kerala in the General Elections of 1957 (Leader, Allahabad, 2 April 1957). Later Tyagi opposed the decision to dismiss the Communist government led by EMS Namboodiripad in Kerala at the end of the fifties, saying that this would establish a wrong precedent. A political scientist records in a significant study that Tyagi warned at the time "that the Congress Party was 'digging its own grave' by aligning with caste and communal forces". (B D. Dua, Presidential Rule in India 1950–1974: A Study in Crisis Politics, New Delhi, 1979, p. 112) Tyagi sought also to inculcate independence in others: He was critical of the tendency among political workers obsequiously to touch their leaders' feet and lashed out also at some senior bureaucrats who, he observed, had started touching ministers' feet. (Touching of Leaders' Feet: Tyagi Deplores Tendency, The Tribune, Ambala, 26 June 1959) At the 1957 session of the All India Congress Committee (AICC), Tyagi suggested abandoning the practice of the Congress President nominating all the members of the Congress Working Committee. Though his suggestion that 10 out of the 21 Working Committee members ought to be elected was not accepted, Jawaharlal Nehru agreed with Tyagi that the same members ought not to be re nominated year after year. (Economic Weekly, 7 September 1957)
Tyagi was Chairman of the Direct Taxes Administration Enquiry Committee (1958–59) and in that capacity paved the way, along with the Law Commission, for the Income Tax Act, 1961.
Ақсай қыны талқылау
1961 жылғы 5 желтоқсанда, Қытай-Үнді соғысынан бір жыл бұрын, Қытай әскерлерінің Үндістан аумағына, солтүстік-шығыс Кашмирге кіріп жатқаны туралы хабар тарады. Нехру Ақсай Чин туралы: "Онда 17 000 фут биіктікте бір де бір шөп өспейді, адам тұруға жарамсыз, тіпті ол қайда екенін білмейтінбіз" деді. Тяги оның тырсық басына ишара жасап: "Менің басымда да шаш өспейді. Демек, басқа құндылығы жоқ па?" деді. Шекаралық дауға байланысты палатада туған шиеленіс күлкіге айналып, Неру де оған қосылды, осылайша жағдай реттелді. Тяги Жавахарлал Нерумен әрі қарай жақын қарым-қатынаста болды. Ол Парламенттік Мемлекеттік Есеп комитетінің төрағасы қызметін атқарды (1962–1964).
Кейінгі мансап
1963 жылдың қазан айында Конгресске ешқашан мүше болмаған М. С. Шагла партияға қосылғысы келді. Нехру оны министр етіп тағайындауды қарастырып жатты, бірақ Тяги оған қарсы кеңес берді, себебі ол бұл ұзақ жылдар бойы партия мүшелерін наразылыққа ұшыратуы мүмкін деп ойлады. 1964 жылдың сәуір айында, Нехру қайтыс болғанға бір ай қалғанда, Тяги Үкіметке қайта оралды, Қайта оңалту ісі жөніндегі Кабинет министрі болып тағайындалды. 1967 жылғы жалпы сайлауда, Конгресс партиясына халықтың қарсылығы күшті болған кезде, Тяги Конгресске қарсы партиялардың бірігуімен қолдау көрсеткен тәуелсіз үміткерге жеңілді. 1968 жылы Махавир Тяги Бесінші қаржы комиссиясының төрағасы болды. 1969 жылы Конгресс партиясы бөлінгеннен кейін Тяги партияның ұйымдық бөлімі – Конгресс (О) қатарында қалды. 1970 жылы ол Уттар-Прадештен Парламенттің Жоғарғы Палатасы – Раджа Сабхаға сайланды және 1976 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Палатада Конгресс (О) фракциясын басқарды. Тягидің Конгресс (О) қатарында болуы 1974–75 жылдары Жаяпракаш Нараян бастаған қозғалысты сынауға кедергі болмады. Ол сондай-ақ 1975 жылы премьер-министр Индира Ганди енгізген төтенше жағдайды да сынады. Махавир Тяги 1980 жылдың 22 мамырында Нью-Делиде қайтыс болды. Ол халыққа кеңінен танымал болды, түрлі саяси партияларда достары болды және адалдығы, ашық пікір білдіруі, өткір зиры және юмористик сезімі үшін жоғары бағаланды.
Шығармалары
Тәуелсіздік алғанға дейін Махавир Тяги пропорционалдық өкілдік туралы кітапша жазған. Оның хиндустани тіліндегі естеліктері 1960 жылдары екі томдық жинақ түрінде жарық көрді: (i) Ve Kranti Ke Din және (ii) Meri Kaun Sunega. Бұл томдар қазір біріктіріліп, Тягидің басқа жарияланбаған мақалаларымен бірге "Азаттық күресі: Көз жасымен күлгендер" (Китап-Гар, 24 Ансари-роуд, Дарьягандж, Дели) деген атпен жарық көрді.
Мұра
2012-2017 жылдар аралығында Үндістан президенті болған Пранаб Мукерджи өзінің қоштасу сөзінде Парламенттің екі палатасында 37 жыл қызмет еткен кезінде көрнекті шешендерді атап өтті. Ол Тяги, Бхупеш Гупта, Ажит Прасад Джайн, Жайрамдас Доулатрам және тағы басқаларын осы шешендердің қатарында айтты.