Кіріспе
Гипоэстрогенизм, немесе эстроген тапшылығы, эстрогеннің қалыпты деңгейден төмен болуын білдіреді. Бұл әртүрлі жағдайларда эстроген тапшылығын сипаттау үшін қолданылатын жалпы термин. Эстроген тапшылығымен жүрек-қан тамырлары аурулары мен остеопороз қаупінің артуы байланысты. Әйелдерде эстроген деңгейінің төмендеуі ыстық толқындар, ұйқының бұзылуы, сүйек денсаулығының нашарлауы және несеп-жыныс жүйесіндегі өзгерістер сияқты белгілерге алып келуі мүмкін. Гипоэстрогенизм ең көп кездесетін жағдайлар – менопаузадан өткен, біріншілік жұмыртқалық жеткіліксіздігі (POI) бар немесе аменореямен (айыздың тоқтауы) күресіп жатқан әйелдерде. Гипоэстрогенизмнің әсері негізінен несеп-жыныс жүйесіне қатысты, соның ішінде кіндік безінің тіндерінің жұқаруы және кіндік безінің pH деңгейінің жоғарылауы. Эстрогеннің қалыпты деңгейі кіндік безінің ортасын қабынудан, инфекциялардан және жұқпалы сексуалдық аурулардан қорғайды. Түндегі ұйқының бұзылуы да гипоэстрогенизммен байланысты жиі кездесетін белгілердің бірі болып табылады. Адамдар ұйықтау қиындықтарын, түнде бірнеше рет оянуды және түрлі нәсілдер мен этникалық топтар арасында айырмашылықтармен ерте оянуды сезінуі мүмкін.
Ұрық- жыныс жүйесі
Басқа классикалық симптомдарға сыртқы жыныс мүшелері, кіндік және төменгі зәр жолдарының физикалық және химиялық өзгерістері жатады. Жыныс мүшелері серпімділігін жоғалту, кіндік қырысуларының жоғалуы және кіндік pH-ының жоғарылауы сияқты атрофиялық өзгерістерге ұшырайды, бұл кіндік флорасының өзгеруіне және тіндердің әлсіреуі мен жарылу қаупінің артуына әкелуі мүмкін. Жыныс мүшелерінің басқа белгілері: құрғақтық немесе жақсы майланудың болмауы, күйдіру, тітіркену, дискомфорт немесе ауырсыну, сондай-ақ функцияның бұзылуы. Эстроген деңгейінің төмендеуі жыныс мүшелерінің қозу қабілетінің шектелуіне және кіндік қабырғасының төрт қабатындағы өзгерістерге байланысты диспареуния, яғни жыныстық қатынас кезіндегі ауырсынуға әкелуі мүмкін. Эстроген деңгейі төмен адамдарда зәр шығару жиілігінің артуы және дизурия, яғни зәр шығару кезіндегі ауырсыну байқалады. Гипоэстрогенизм гормоналды алмастыру терапиясын қабылдамайтын постменопаузалық әйелдерде асқынусыз зәр жолы инфекциясын дамытудың маңызды тәуекел факторы болып саналады.
Сүйек денсаулығы
Эстроген сүйек денсаулығына бірнеше тәсілмен әсер етеді; эстроген деңгейінің төмендеуі остеокластар және остеоциттер арқылы сүйек сіңіруді күшейтеді, бұл жасушалар сүйек қайта құрылу процесіне көмектеседі, нәтижесінде сүйектер нашарлап, сыну қаупі артады. Эстроген деңгейінің төмендеуі салдарынан сколиоз немесе I типтегі остеопороз сияқты ауыр сырқаттарға шалдығу мүмкіндігі туындайды, бұл ауру сүйектің жұқаруына және әлсіреуіне, сүйек тығыздығының төмендеуіне және сынуларға алып келеді.
Себептер
Гипоэстрогендікке түрлі жағдайлар себеп болуы мүмкін: ең көп кездесетіні – менопауза. Гипогонадизм (ерлердегі аталық бездердің, әйелдердегі жұмыртқа бездерінің әрекетінің төмендеуі) эстроген деңгейін төмендетуі мүмкін. Екіншілік гипогонадизмде (себебі гипоталамус немесе гипофиздің бұзылуы болғанда) қан сарысуындағы гонадотропиндер деңгейі төмен болуы мүмкін. Басқа себептердің ішінде – белгілі бір дәрілер, гонадотропиндерге сезімталдық жоқтығы, стероидтік метаболизмнің туа біткен бұзылыстары (мысалы, ароматаза жетіспеушілігі, 17α гидроксилаза жетіспеушілігі, 17,20 лиаза жетіспеушілігі, 3β гидроксистероид дегидрогеназа жетіспеушілігі және холестериннің бүйір тізбегін кесетін фермент немесе стероидтік жедел реттеуші ақуыздың жетіспеушілігі) және функционалдық аменорея бар.
Қауіптері
Эндогендік эстроген деңгейінің төмен болуы ерте климаксқа түскен әйелдерде жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін арттырады. Эстроген артерияларды кеңейту үшін эндотелийден бөлінетін азот оксидіне мұқтаж, бұл кері атерогендік әсерлерді азайту арқылы жүрек денсаулығын жақсартады. Эстроген өндірісі төмен болғандықтан, ерте овариалдық жетіспеушілік (POI) синдромы бар әйелдерде жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупі артуы мүмкін.
Патофизиология
Эстрогеннің жетіспеушілігі вагинальды және урологиялық әсерлерге әкеледі; әйелдердің жыныс мүшелері мен төменгі зәр жолдары эмбриологиялық дамуына байланысты эстроген рецепторларының ортақ қызметін атқарады. Эстроген – қан айналымын стимуляциялайтын және вагинальды секреция мен майлауды арттыратын вазоактивті гормон (қан қысымына әсер ететін). Эстроген рецепторлары белсендірілген кезде, вагинальды қабырға тіндерінің көбеюі де стимуляцияланады, бұл вагинальды бүктемелердің (rugae) қалыптасуына ықпал етеді. Бұл бүктемелер жыныстық стимуляцияға көмектеседі, майланып, кеңейіп, жайылады. Эстроген деңгейінің төмендеуінің жыныс-зәр әсерлеріне вагинальды эпителийдің жұқаруы, вагинальды қорғаныш функциясының жоғалуы, вагинальды бүктемелердің азаюы, тіндердің серпімділігінің төмендеуі және Бартолин бездерінің секреторлық белсенділігінің төмендеуі жатады, бұл вагинальды шырышты қабықтың зақымдануына және ауыру сезіміне әкеледі. Вагинальды эпителий қабаттарының жұқаруы қабыну мен инфекция, мысалы зәр жолының инфекциясы даму қаупін арттырады. Вагинада Lactobacillus туысына жататын бактериялар басым болады, олар әдетте әйелдердегі вагинальды бактериялардың 70% -нен астамын құрайды. Бұл лактобациллалар гликогенді және оның ыдырау өнімдерін өңдейді, нәтижесінде вагинальды pH төмен деңгейде ұсталады. Эстроген деңгейі лактобациллалардың мөлшерімен және вагинальды pH-пен тығыз байланысты, себебі эстрогеннің жоғары деңгейі вагинальды эпителийдің қалыңдауына және гликогеннің жасуша ішінде өндірілуіне ықпал етеді. Лактобациллалардың көп болуы және одан кейінгі төмен pH деңгейі әйелдерді жыныстық жолмен берілетін патогендер мен мүмкіндік инфекцияларынан қорғау арқылы, ауру қаупін азайтуға көмектеседі деп есептеледі.
Диагностика
Гипоэстрогенизм әдетте менопауза кезінде кездеседі және POI (ерте овариалдық жетіспеушілік) және функционалдық аменорея сияқты басқа жағдайларды диагностикалауға көмектеседі. Эстроген деңгейін бірнеше зертханалық тесттер арқылы анықтауға болады: вагиналық пісілу индексі, прогестогендік сынама және кішкентай парабазальды жасушаларға вагиналық жағынды. Дегенмен, менопаузаны басқа диагноздардан ажырату үшін қосымша зертханалық тесттер жасалуы мүмкін.
Функционалдық гипоталамустық аменорея
Функционалдық гипоталамустық аменорея (ФГА) үш ай немесе одан астамға созылған аменорея, гонадотропиндер мен эстрадиол гормондарының сарысудағы деңгейінің төмен болуы негізінде диагностикаланады. ФГА-ның жиі кездесетін себептері – шамадан тыс жаттығу, жеткіліксіз тамақтану немесе күшті стресс болғандықтан, ФГА диагнозын қою кезінде жаттығу, салмақ және стресс деңгейіндегі өзгерістер бағалау қажет. Аменореяны бағалауға медициналық тарихты жинау, физикалық тексеру, биохимиялық зерттеулер, бейнелеу және эстроген деңгейін өлшеу кіреді. Етеккір циклінің бұзылыстарын тексеру және пролактин, қалқанша безін стимуляциялайтын гормон және фолликул стимуляциялайтын гормон (ФСГ) сияқты гормондарды өлшеу үшін жүргізілетін клиникалық тесттер аменореяның басқа да ықтимал себептерін жоққа шығаруға көмектеседі. Бұл мүмкін болатын жағдайларға гиперпролактинемия, POI және поликистоздық жұмыртқалық синдромы жатады.
Бастапқы аналық бездің жетіспеушілігі
Алдын ала жұмыртқалық жеткіліксіздігі, сондай-ақ ерте жұмыртқалық жеткіліксіздігі деп те аталады, қырық жасқа дейін әйелдерде гипергонадотроптық гипогонадизм салдарынан дамуы мүмкін. FDA емделу тарихында немесе сүт безі қатерлі ісігінің қаупі бар, диагнозы қойылмаған жатыр қан кетуі, емделмеген жоғары қан қысымы, түсініксіз қан ұюлары немесе бауыр аурулары бар әйелдерде гормоналды алмастыру терапиясын (ГАТ) қолданудан аулақ болуды ұсынады.
Ерлер
Эстрогендер ерлер физиологиясында да маңызды рөл атқарады. Гипогонадизм ерлерде эстроген деңгейінің төмендеуіне (гипоэстрогенизмге) алып келуі мүмкін. Ароматаза жетіспеушілігі және эстрогенге сезімталдық синдромы сирек кездесетін себептер болып табылады. Ерлердегі гипоэстрогенизм, басқа симптомдармен қатар, остеопорозға да соқтыруы мүмкін.