Кіріспе

Өсімдіктерден алынған ксеноэстроген. Фитоэстроген – адамнан басқа организмдер өндіретін эстроген түріне жататын, өсімдіктерден алынған ксеноэстроген, ол эндокриндік жүйеде пайда болмайды, бірақ өсімдіктерді жеу арқылы немесе өндірілген тағамдарды тұтыну нәтижесінде организмге түседі. Оны "тамақ эстрогені" деп те атайды. Бұл – табиғи түрде кездесетін, стероидтік емес өсімдік қосылыстарының әртүрлі тобы. Олардың құрылымдық ұқсастығы эстрадиолға (17β-эстрадиолға) байланысты, эстрогендік немесе антиэстрогендік әсерлерге ие болуы мүмкін. Фитоэстрогендер қажетті қоректік заттарға жатпайды, себебі олардың диетадан жоқтығы қандай да бір ауруға алып келмейді, сондай-ақ, олардың қалыпты биологиялық функцияларға қатысатыны белгілі емес. Эстроген мен фитоэстрогеннің молекулалық деңгейдегі ұқсастығы оларға эстрогенді шамалы имитациялауға және кейде оның қарсы әсерін көрсетуге мүмкіндік береді. Алайда, олардың адам немесе жануарлар метаболизміне қандай да бір әсер ететіні бұрын белгісіз болған. 1940-шы және 1950-ші жылдардың басында, жер астындағы және қызыл қондыр (фитоэстрогенге бай өсімдіктер) жайылымдарында жайылып жүрген қойлардың өнімділігіне кері әсер ететіні анықталды.

Құрылымы

Фитоэстрогендер негізінен алмастырылған табиғи фенолды қосылыстардың үлкен тобына жатады: куместандар, пренилфлавоноидтар және изофлавондар – осы кластағы эстрогендік әсерлері ең күшті үш қосылыс. Олар басқа да жерлерде кездеседі, мысалы, түрлі жемшөптерде. Микоэстрогендер фитоэстрогендер туралы пікірсайыстарда көбінесе назардан тыс қалғанмен, осы тақырыпқа қызығушылықты алғашқыда осы қосылыстар тудырған.

Әрекет ету механизмі

Фитоэстрогендер өз әсерлерін негізінен эстроген рецепторларына (ЭР) байланысу арқылы іске асырады. Эстроген рецепторларының альфа (ER α) және бета (ER β) екі түрі бар, және көптеген фитоэстрогендер ER α-ға қарағанда ER β-ға біршама жоғары сәйкестік көрсетеді. In vitro зерттеулер 1 мкм-ден жоғары концентрацияларда PPAR-дың белсендірілуін көрсетеді, бұл ER-дың белсенділік деңгейінен асып түседі. 1 мкм-ден төмен концентрацияда ER-дың белсендірілуі басым рөл атқарады. Жоғары концентрацияларда (> 1 мкм) ER және PPAR екеуі де белсендіріледі. Зерттеулер көрсеткендей, ER және PPAR бір-біріне әсер етеді, сондықтан дозаға байланысты түрлі әсерлер тудырады. Генистеиннің соңғы биологиялық әсерлері осы көптеген әсерлер арасындағы тепе-теңдікпен анықталады. Соя табиғи түрде изофлавондарды өндіреді, сондықтан изофлавонның диеталық көзі болып табылады. Фитоэстрогендер – ежелгі, табиғи заттар және диетадағы фитохимиялық заттар ретінде сүтқоректілермен бірге эволюциялаған деп саналады. Адам диетасында фитоэстрогендер ғана экзогенді эстрогендердің көзі емес. Ксеноэстрогендер (жаңа, адам жасаған) тағамдық қоспалар мен ингредиенттер ретінде, сондай-ақ косметикада, пластикте және инсектицидтерде кездеседі. Қоршаған ортада олар фитоэстрогендерге ұқсас әсер етеді, сондықтан зерттеулерде осы екі түрдің әсерін анық ажырату қиын.

Құстардағы зерттеулер

Құрғақшылық жағдайында фитоэстрогендерінің жоғары мөлшері бар өсімдіктерді жеу, бөденелердің өнімділігін төмендетуі анықталды. Табиғи ортадағы попугайлардың тағамы нашар эстрогендік активтілік көрсеткен. Қауіпті жануарлардың көбеюіне көмектесу мақсатында, өндірілген қосымша тамақ өнімдеріндегі қоршаған орта эстрогендерін анықтау әдістерін зерттеу жүргізілді.

Адамға әсері

Адамдарда фитоэстрогендер кіші ішекте қорытылады, қан айналымына нашар сіңеді, плазмада айналысып, зәрмен шығарылады. Рұмиантты және моногастрикалық ас қорыту жүйелерінің айырмашылығына байланысты метаболизмнің әсері малдардағы әсерден өзгеше болады.

Әйелдер

Фитоэстрогендердің әйелдердегі қатерлі ісіктің себебіне немесе оның алдын алуға әсері бар-жоғы әлі анық емес. Кейбір эпидемиологиялық зерттеулер сүт безі қатерлі ісігіне қарсы қорғаныш әсерін көрсетеді. Сонымен қатар, басқа эпидемиологиялық зерттеулер соя эстрогендерін тұтынудың сүт безі қатерлі ісігімен ауырған науқастар үшін қауіпсіз екенін және өлім-жітім мен қайталану көрсеткіштерін төмендетуге мүмкіндік беретінін анықтады. Фитоэстрогендердің жұмыртдықтарды алып тастау, менопауза немесе басқа себептерге байланысты эстроген деңгейінің төмендеуінен (гипоэстрогенизм) туындайтын кейбір зиянды әсерлерді азайтуға қабілеттілігі әлі белгісіз.

Ұрғашы

Фитоэстрогендердің ерлердің жыныстық белсенділігіне әсері бар-жоғы әлі анық емес, соядан алынатын изофлавондардың ықтимал әсері туралы әртүрлі нәтижелер бар. Батыс елдерінде сперматозоидтар санының азаюы және ұрық безінің қатерлі ісіктерінің көбеюі ананың жүктілігі кезінде тамақтану арқылы изофлавон фитоэстрогендерінің көп мөлшерде түсуімен байланысты болуы мүмкін, бірақ бұл байланыс толыққанды дәлелденген жоқ. Бұдан бөлек, фитоэстрогендердің ерлердің фертильдігіне әсер етуі мүмкін екендігіне қатысты белгілі бір дәлелдер бар, алайда соңғы зерттеулердің шолулары ешқандай байланыс таба алмады, және оның орнына, Жерорта диетасы сияқты денсаулыққа пайдалы диеталар ерлердің фертильдігіне жағымды әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді.

Сәбилер сүт тұнбасы

Кейбір зерттеулер изофлавондардың белгілі бір концентрацияларының ішек жасушаларына әсер етуі мүмкін екенін көрсеткен. Төмен дозада генистеин әлсіз эстроген ретінде әрекет етіп, жасушалардың өсуін күшейтеді; ал жоғары дозада пролиферацияны тежейді және жасуша циклінің динамикасын өзгертеді. Бұл екі фазалы жауап генистеиннің әсер ету механизмімен байланысты деп саналады. Кейбір шолулар фитоэстрогендердің нәрестелерге қандай әсері тигізуі мүмкін деген сұраққа жауап беру үшін тағы зерттеулер қажет екенін білдіреді, бірақ авторлары ешқандай зиянды әсерлерге тапқан жоқ. Зерттеулер нәтижесінде сояға негізделген сәби формуласын қолданудың адамның өсуіне, дамуына және репродуктивті қабілетіне ешқандай зиянды әсері жоқ екені анықталды, бұл сиыр сүтіне негізделген формуладан ерекшеленбейді. Америкалық Педиатрия Академиясы былай мәлімдейді: "Соя протеиніне негізделген формулалар қалыпты өсу мен даму үшін қолданылуы мүмкін, бірақ сиыр сүтіне негізделген формулалардың орнына қолдануға шектеулі жағдайлар бар. Оларға мыналар жатады: а) галактоземиясы және туа пайда болған лактаза жетіспеушілігі бар (сирек кездесетін) сәбилерге және б) вегетариандық диета ұстанатын жағдайларда."

Этнофармакология

Кейбір елдерде фитоэстрогенді өсімдіктер ғасырлар бойы ай сайынғы қан кету және менопауза кезіндегі мәселелерді, сондай-ақ бедеулік мәселелерін емдеу үшін қолданылып келеді. Фитоэстрогендер қамтитыны дәлелденген өсімдіктерге Pueraria mirifica және оның жақын туысы кудзу, Анжелика, фенхель жатады (қара кохош менопауза симптомдарына да қолданылады, бірақ фитоэстрогендер құрамында жоқ).