Кіріспе

Прогестеронға ұқсас әсер ететін дәрілер прогестогендер дәрілік заттар ретінде. Прогестоген, сондай-ақ прогестаген, гестаген немесе гестоген деп аталады, бұл организмдегі табиғи әйел жыныстық гормоны прогестеронға ұқсас әсер ететін дәрілік заттардың бір түрі. Прогестин – синтетикалық прогестоген. Прогестогендер прогестерон рецепторларының (ПР) агонисттері болып табылады және прогестогендік немесе прогестациялық әсерлерді тудырады. Олар эндометрий сияқты кейбір тіндерде функционалдық антиэстрогендік әсерге ие, осының арқасында оларды менопаузалық гормоналды терапияда қолданады. 1950 жылдары норетистерон сияқты күшті прогестиндер әзірленді және олардың көмегімен контрацепция қолданыла бастады. Бұл прогестиндерді әртүрлі классқа және буынға бөлуге болады. Прогестогендер өнімділікті жоғалтудың бірнеше механизмдері арқылы контрацептивтік әсерін жүзеге асырады, оның ішінде антигонадотроптық әсері арқылы овуляцияны болдырмау; жатыр мойнының шырышты қабығын қалыңдату, осылайша жатыр мойны сперматозоидтар үшін өткірлігін жоғалтады; жатыр мойны сұйықтығының өзгеруіне байланысты сперматозоидтардың қабілетін жоғалту, нәтижесінде сперматозоидтар жұмыртқаға енуге мүмкін болмайды; және эндометрийде атрофиялық өзгерістер, эндометрийді имплантация үшін жарамсыз етеді. Олар сондай-ақ түтікшелердің қозғалмалылығын және кірпікшелердің әрекетін азайтуы мүмкін.

Мезгіл ауытқулары

Прогестагендер екіншілік аменорея және дисфункционалды жатыр қан кетуі сияқты менструальді бұзылыстарды емдеу үшін қолданылады. Аменореяны диагностикалау үшін прогестагенді сынама немесе прогестагенді тоқтату сынағы қолданылады. Эстроген деңгейін анықтауға арналған талдаулардың қолжетімділігіне байланысты, қазір бұл сынақ сирек қолданылады.

Жатыршалық аурулар

Прогестагендер эндометрий гиперплазиясы, эндометриоз, жатыр фибромы және жатыр гипоплазиясы сияқты жатыр ауруларының алдын алу және емдеуі үшін қолданылады.

Аналық аурулар

Прогестагендер емізік безінің қатерлі емес ауруларын емдеу үшін қолданылады. Олар емізік ауруының азаюымен ғана емес, сонымен қатар емізік жасушаларының көбеюінің төмендеуімен, емізік безінің мөлшерінің азаюымен және емізік түйіндерінің жоғалуымен байланысты. Прогестагендер емізік безінің гипоплазиясын және лактацияның жеткіліксіздігін емдеуде қолданылады. Бұл олардың емізік безінің лобулоальвеолярлық дамуын күшейтуіне байланысты, ал ол лактация мен бала емізу үшін қажет.

Простаттың ұлғаюы

Прогестагендер қатерлі емес простата гиперплазиясын (ҚЕПГ) емдеу үшін жоғары дозаларда қолданылған. Олар гонадальдық тестостерон өндірісін басып, осылайша қандағы тестостерон деңгейін төмендетеді. Тестостерон сияқты андрогендер простата безінің өсуін күшейтеді.

Эндометрий қатерлі ісігі

Прогестогендердің эндометрий гиперплазиясы және эндометрий қатерлі ісігін емдеуде жоғары дозада тиімділігі алғаш рет 1959 жылы анықталды. Содан кейін гестонорон капроаты, гидроксипрогестерон капроаты, медроксипрогестерон ацетаты және мегестрол ацетаты эндометрий қатерлі ісігін емдеу үшін жоғары дозада қолдануға мақұлданды.

Сүт безі қатерлі ісігі

Прогестогендер, мысалы, мегестрол ацетаты және медроксипрогестерон ацетаты, жоғары дозаларда постменопаузалық қатерлі сүт безі ісігін емдеуде тиімді. Олар осы жағдай үшін екінші қатарлы терапия ретінде кеңінен зерттелген. Оларға ципротерон ацетаты, хлормадинон ацетаты және мегестрол ацетаты жатады. Прогестерон, гидроксипрогестерон капроат, дидрогестерон және аллилестренол сияқты кейбір прогестогендер жүктілікті қолдау үшін қолданылады. Олар қайталап болатын жүктілік жоғалтуды емдеу және кем дегенде бір рет ерте босанған әйелдерде мерзімінен бұрын босанудың алдын алу үшін қолданылады, бірақ тиімділігі нақты емес. Бұл екі препараттың тәбетке қатысты әсерлерінің әрекет механизмі белгісіз және олардың прогестогендік активтігімен байланысты болмауы мүмкін. Ципротерон ацетаты сияқты басқа прогестогендердің өте жоғары дозалары тәбетке және дене салмағына минималды немесе ешқандай әсер етпейді.

Қарсы көрсетілімдер

Прогестогендерді қолдануға қарсы көрсетілімдердің қатарында сүт безінің қатерлі ісігі және бұрынғы веноздық тромбоэмболия тарихы болуы мүмкін.

Жанама әсерлер

Прогестагендердің қалыпты дозаларда салыстырмалы түрде аз жанама әсерлері бар. Прогестагендердің жанама әсерлері: шаршау, дисфория, депрессия, көңіл күйдің өзгеруі, менструальді циклдың бұзылуы, гипоменорея, ісіну, қынаптың құрғауы, қынап атрофиясы, бас ауруы, құсық, емшектің сезімталдығы, либидоның төмендеуі. 2019 жылға дейін жалпы халықта гормоналды контрацепцияның, оның ішінде тек прогестогендік және біріктірілген контрацепцияның көңіл күйге кері әсері туралы тұрақты дәлелдер жоқ. Гормоналды контрацепцияның пайдалы әсерлері, мысалы, менструальдік ауыру мен қан кетудің азаюы, көңіл күйге оң әсер етуі мүмкін. Зерттелген прогестиндерге депо медроксипрогестерон ацетаты, левоноргестрел құрамындағы контрацептивтік имплантаттар мен жатыр ішіндегі құрылғылар, сондай-ақ тек прогестогендік контрацептивтік таблеткалар кірді. Контрацепциялық таблеткалармен көңіл күй монофазалық және үздіксіз препараттармен трифазалық және циклдік препараттарға қарағанда жақсы болуы мүмкін. Дроспиреноннан тұратын біріктірілген контрацепциялық таблеткалар ПМДД (алдынғы менструальді дисфориялық бұзылыс) емдеуге бекітілген және дроспиренонның антиминералокортикоидтық әрекетіне байланысты ерекше пайдалы болуы мүмкін. Гормоналды контрацепцияның көңіл күйге тигізетін әсері туралы зерттеулер, көңіл күйінің бұзылуы немесе поликистоздық жұмыртқалық синдромы бар әйелдерде шектеулі және қайшылы. 2016 жылғы жүйелі шолу 6 зерттеудің шектеулі деректеріне сүйене отырып, гормоналды контрацепцияның, оның ішінде біріктірілген контрацепциялық таблеткалар, депо медроксипрогестерон ацетаты және левоноргестрел құрамындағы жатыр ішіндегі құрылғылар, депрессиялық немесе екіполярлы бұзылыстары бар әйелдерде қолданылмаған жағдайдағы нәтижелерге қарағанда нашар нәтижелермен байланысты емес екенін көрсетті. 2008 жылғы Кохрейн шолуында тек прогестогендік инъекциялық контрацепцияның бір түрі ретінде норетистерон энантатты қабылдаған әйелдерде босанғаннан кейінгі депрессияның пайда болу ықтималдығы жоғары екендігі анықталды және босанғаннан кейінгі кезеңде тек прогестогендік контрацепцияны қолдануда сақтық таныту ұсынылды. Зерттеулер гормоналды контрацепциямен байланысты эмоцияларды тану және реакциядағы негативтік бейімділікті көрсетеді. Керісінше, менопаузалық әйелдерде депрессиялық симптомдарды емдеу үшін эстроген мен прогестогенді біріктіріп қолдану туралы зерттеулер аз және шешімді емес. Ал басқа зерттеушілер прогестагендердің көңіл күйге кері әсері жоқ деп санайды. Прогестерон прогестиндерден мидағы әсері тұрғысынан ерекшеленеді және көңіл күйге басқаша әсер етуі мүмкін.

Жыныстық қызмет

Көптеген әйелдерде жыныстық құштарлық өзгермейді немесе біріктірілген контрацепциялық таблеткалар қолданғанда артады. Бұл, жыныстық гормон байланыстыратын глобулин (SHBG) деңгейінің жоғарылауына және жалпы және бос тестостерон деңгейінің төмендеуіне қарамастан орын алады. Дегенмен, нәтижелер келіспейді және одан әрі зерттеулер қажет.

Қан ұюлары

Веналық тромбоэмболия (ВТЭ) терең вена тромбозынан (ДВТ) және өкпелік эмболиядан (ПЭ) құралады. ДВТ – бұл терең тамырдағы қан ұйысы, көбінесе аяқтарда, ал ПЭ – ұйысы босап, өкпе артериясын бітеп тастағанда пайда болады. Осының салдарынан, олар ВТЭ қаупін арттырады, әсіресе жүктілік кезінде эстроген және прогестерон деңгейі өте жоғары болғанда, сондай-ақ босанғаннан кейінгі кезеңде. Эстроген және/немесе прогестеронның физиологиялық деңгейі де ВТЭ қаупіне әсер етуі мүмкін – 55 жасқа және одан жоғары жастағы кеш менопауза, 45 жасқа және одан төмен жастағы ерте менопаузаға қарағанда қаупі жоғары.

Прогестогендік монотерапия

Прогестогендерді клиникалық қолданылатын әдеттегі дозаларда, мысалы, тек прогестогенді ұстаралық контрацепцияда қолданғанда, қан ұюға әсер етпейді. Бірақ, тек прогестогенді инъекциялық контрацептив ретінде қолданылатын медроксипрогестерон ацетаты басқа прогестогендерге және қолданбауға қарағанда ВТЭ (веноздық тромбоэмболия) қаупін 2-4 есеге арттыруы мүмкін. Прогестогенді терапияның өте жоғары дозасы, соның ішінде медроксипрогестерон ацетаты, мегестрол ацетаты және ципротерон ацетаты, қан ұюдың белсендірілуімен және дозаға байланысты ВТЭ қаупінің артуымен байланысты. Ципротерон ацетатының жоғары дозасын зерттегенде ВТЭ қаупі 3-5 есеге дейін өскен. Дегенмен, бұл пациенттер тобы, атап айтқанда, қарт жастағы қатерлі ісігі бар адамдар, ВТЭ-ге бейімделген, бұл қауіпті одан да күшейтеді.

Эстроген + прогестоген терапиясы

Прогестогенді ғана қолданатын контрацепциядан өзгеше, прогестиндерді ауыздық эстроген терапиясына қосу, оның ішінде біріктірілген контрацепциялық таблеткалар мен менопаузалық гормоналдық терапияны қоса алғанда, тек эстрогенді ғана қолдануға қарағанда ВТЭ (веноздық тромбоэмболия) қаупінің жоғарылауымен байланысты. Мұндай схемаларды қолданғанда менопаузалық гормоналдық терапияда ВТЭ қаупі шамамен 2 есеге немесе одан да азырақ, ал этинилэстрадиолды қамтитын біріктірілген контрацепциялық таблеткаларда 2-4 есеге артады – бұл қолданбаумен салыстырылғанда. Трансдермальды эстрадиолдан айырмашылығы, этинилэстрадиолды қамтитын вагинальды сақиналар мен теріге жабылатын жамылғылардың ВТЭ қаупі этинилэстрадиолды қамтитын біріктірілген контрацепциялық таблеткаларға қарағанда төмен емес. Дегенмен, бұл ретроспективті когорталық және ішкі жағдай-бақылау зерттеулерінде байқалғанымен, перспективалық когорталық және жағдай-бақылау зерттеулерінде ВТЭ қаупінің жоғарылауы анықталған жоқ. Біріктірілген менопаузалық гормоналдық терапияда қолданылатын прогестиннің түрі де ВТЭ қаупін өзгерте алады. Ауызбен қабылданатын эстрогендер мен дидрогестеронды қолданғанда, басқа прогестиндерді қосуға қарағанда ВТЭ қаупі төмендеуі мүмкін. Жасы ұлғайған, артық салмағы бар, физикалық белсенділігі төмен және темекі шегетін адамдарда ауыздық эстроген және прогестин терапиясы кезінде ВТЭ қаупі жоғарылайды. Тромбофилиясы бар әйелдерде тромбофилиясы жоқ әйелдерге қарағанда эстроген мен прогестин терапиясы кезінде ВТЭ қаупі айтарлықтай жоғары. Әртүрлі прогестиндері бар контрацепциялық таблеткалар левоноргестрелмен 1,5-2 есе, десогестрелмен 2,5-4 есе, дроспиренонмен және диеногестпен 3,5-4 есе, ал ципротерон ацетатымен 4-5 есе SHBG (сексуалды гормонға байланысатын глобулин) деңгейінің жоғарылауына әкеледі. Керісінше, эстрадиолмен, әсіресе парентеральді қолданғанда, SHBG деңгейінің жоғарылауы айтарлықтай төмен болады. Эстрадиол валерат/диеногест және эстрадиол/номегестрол ацетаты сияқты эстрадиолды қамтитын біріктірілген контрацепциялық таблеткалар, сондай-ақ жоғары дозадағы парентеральді полиэстрадиол фосфаты терапиясы SHBG деңгейін шамамен 1,5 есеге арттырады. Ципротерон ацетатының дозасы да азайтылды.

Жүрек- қан тамырлары денсаулығы

Прогестагендер әйелдерде жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупіне әсер етуі мүмкін. Дегенмен, прогестагендердің әртүрлі әсер ету деңгейлері бар және жүрек-қан тамырлары қаупі тұрғысынан да айырмашылықтар болуы мүмкін. 2015 жылғы Кохрейн шолуы менопаузадан кейінгі әйелдерді гормоналды терапиямен жүрек-қан тамырлары аурулары үшін емдеудің тиімділігі шамалы немесе мүлдем болмағанын, сондай-ақ инсульт және веноздық тромбоэмболиялық оқиғалардың қаупін арттыратынын көрсетті. Медроксипрогестерон ацетаты және норетистерон сияқты андрогенді прогестиндер естрогендердің жүрек-қан тамырлары денсаулығының биомаркерлеріне (мысалы, жағымды липидтік профиль өзгерістері) тигізетін пайдалы әсерін жоя алады деп саналады. Алайда, бұл тұжырымдар әртүрлі және даулы.

Нейростероидтық белсенділік

Прогестерон аллопрегнанолон және прегнанолонға метаболизмделу арқылы нейростероидтық активтілікке ие, олар GABAA рецепторының қуатты оң аллостерикалық модуляторлары болып табылады.

Басқа қызмет түрлері

Кейбір прогестиндер MCF 7 сүт безі қатерлі жасушаларының in vitro жағдайында көбеюін күшейтетіні анықталды, бұл классикалық PR-ға тәуелсіз әрекет болып табылады және оның орнына прогестерон рецепторының мембраналық компоненті 1 (PGRMC1) арқылы жүзеге асырылады. Норэтистерон, дезогестрел, левоноргестрел және дроспиренон көбеюді күшті күшейтеді, ал медроксипрогестерон ацетаты, диеногест және дидрогестерон көбеюді әлсіз күшейтеді, ал прогестерон, номегестрол ацетаты және хлормадинон ацетаты сынақта бейтарап әрекет етеді және көбеюді күшейтпейді. Клиникалық зерттеулерде прогестерон, дидрогестерон және медроксипрогестерон ацетаты мен норетистерон сияқты басқа прогестиндермен байқалған сүт безі қатерінің әртүрлі болуын осы тұжырымдар түсіндіре ала ма, жоқ па, әлі белгісіз.

Фармакокинетика

Ауызбен қабылданатын прогестеронның биожетімділігі және тиімділігі өте төмен. Прогестеронды майға толтырылған капсулаларда микрондау және еріту, яғни ауызбен қабылданатын микрондалған прогестерон (АМП) деп аталатын препарат, прогестеронның биожетімділігін бірнеше есеге арттырады. Дегенмен, ауызбен қабылданатын микрондалған прогестеронның биожетімділігі 2,4%-дан төмен болып қалады. Прогестеронның қан айналымындағы жартылай шығарылу мерзімі де өте қысқа, 1,5 сағаттан аспайды. Прогестеронның нашар ауыздық әсері және бұлшыққа инъекция жасалғандағы қысқа мерзімділігіне байланысты, оның орнына ауызбен және парентеральді түрде қолдануға арналған прогестиндер әзірленді. Ауызбен әсер ететін прогестиндердің биожетімділігі ауызбен қабылданатын микрондалған прогестеронмен салыстырғанда жоғары.

Химия

Қазіргі кезде қол жетімді барлық прогестогендер химиялық құрылымы тұрғысынан стероидтық болып табылады. Бұл топтардың әрқайсысынан алынған прогестиндерге сәйкесінше этистерон, норетистерон және левоноргестрел жатады. Ауыз арқылы қолданылатын күшті прогестин – норетистерон (норетиндрон, 19-шы не 17α этинилтестостерон), этистеронның C19 не аналогы, 1951 жылы Мексика қаласындағы Syntex компаниясында Карл Джерасси, Луис Мирамонтес және Джордж Розенкранц синтездеген. Parke Davis компаниясы 1957 жылы АҚШ-та Норлутин деген атпен сатты, ал ол алғашқы ауыздық контрацептивтерде (Ortho Novum, Norinyl және т.б.) прогестин ретінде қолданылды. 1960 жылдардың басында. Норетинодрел, норетистеронның изомері, 1952 жылы Иллинойс штатының Скоки қаласындағы Searle компаниясында Франк Б. Колтон синтездеді және 1957 жылы АҚШ-та сатылған Enovid препаратында прогестин ретінде қолданылды, сондай-ақ 1960 жылы алғашқы ауыздық контрацептив ретінде мақұлданды.

Ұрпақтар

Ұрық сақтау үшін қолданылатын прогестиндер кейде өте кездейсоқ және тұрақсыз түрде ұрпақтарға бөлінеді. Осы ұрпақтардың бір жіктелуі былай: Бірінші ұрпақ: 1973 жылға дейін сатуға рұқсат етілген. Мысалдар: норетинодрел, норетистерон (норетиндрон), линестренол, левоноргестрел. Екінші ұрпақ: 1973-1989 жылдар аралығында сатуға рұқсат етілген. Мысалдар: десогестрел, номегестрол ацетаты, норгестимат. Үшінші ұрпақ: 1990-2000 жылдар аралығында сатуға рұқсат етілген. Мысалдар: диеногест, этоногестрел. Төртінші ұрпақ: 2000 жылдан кейін сатуға рұқсат етілген. Мысалдар: дроспиренон, норелгестромин, сегестерон ацетаты. Басқаша айтқанда, норетинодрел және норетистерон сияқты эстрандар бірінші ұрпақ деп, ал норгестрел және левоноргестрел сияқты гонандар екінші ұрпақ деп жіктеледі. Ал дезогестрел, норгестимат және гестоден сияқты аз андрогендік гонандар үшінші ұрпаққа, ал дроспиренон сияқты жаңа прогестиндер төртінші ұрпаққа жатқызылады. Тағы бір жіктеу жүйесінде тек бірінші және екінші ұрпақ прогестиндері қарастырылады. Прогестиндерді ұрпақтар бойынша жіктеу сынға ұшырады және осы жіктеу схемасынан бас тарту қажет деген пікір айтылды.

Қолжетімділік

Прогестогендер әлемнің көптеген елдерінде түрлі формаларда кеңінен қолжетімді. Олар барлық ауыздық контрацептивтердің құрамында болады.

Этимология

Прогестагендер, сондай-ақ прогестагендер немесе гестогендер деп те аталатын, прогестерон рецепторларының агонистері ретінде әрекет ететін қосылыстар. Оларға прегнандар – медроксипрогестерон ацетаты, мегестрол ацетаты және ципротерон ацетаты, норпрегнан – сегестерон ацетаты, ал эстрандар – норетистерон ацетаты, норетистерон энантаты, левоноргестрел, левоноргестрел бутаноаты, дезогестрел және этоногестрел жатады. Бұл прогестиндермен бірге қолданылатын андрогендерге тестостерон, тестостерон эфирлері, андростанолон (дигидротестостерон) және нандролон эфирлері кіреді. Еркектерде гормоналды контрацепция үшін қолданылатын прогестиндердің дозасы әйелдерде гормоналды контрацепция үшін қолданылатын дозадан 5-12 есе артық болуы мүмкін.