Кіріспе

Толадот, Тольдот, Тольдос немесе Тольдот (תּוֹלְדֹת, еврейше "ұрпақтар" немесе "туыстар", парашадағы екінші сөз және бірінші ерекше сөз) – Тораның жылдық еврейлік циклындағы алтыншы апталық бөлігі (פָּרָשָׁה, параша). Бұл парашада Жақып пен Есаудың араздасуы, Исаактың әйелі Ребеканы қарындасы ретінде көрсетуі және Исаактың ұлдарына берген батасы туралы айтылады. Ол Жаратылыс кітабының 25:19–28:9 аяттарын құрайды. Параша 5426 еврей әрпінен, 1432 еврей сөзінен, 106 тармақтан және Тораның (סֵפֶר תּוֹרָה, Sefer Torah) ішіндегі 173 жолдан тұрады. Яһудилер оны Симхат Торадан кейінгі алтыншы сенбі күні, әдетте қараша айында, не сирек желтоқсан айының басында оқиды.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті оқуға (עליות, aliyot) бөлінеді. Танахтың (Еврей Киелі кітабы) Масорет мәтінінде Парашат Толедот екі "ашық бөлікке" (פתוחה, petuchah) бөлінген (шамамен абзацтарға тең, көбінесе еврей әрпімен қысқартылған פ (peh)). Парашат Толедоттың үш "жабық бөлігі" (סתומה, setumah) бөлімдері бар (еврей әрпімен қысқартылған ס (samekh)), олар екінші ашық бөлікті одан әрі бөледі. Бірінші ашық бөлік бірінші оқуды бөліп тұрады. Екінші ашық бөлік парашаның қалған бөлігін қамтиды. Бесінші оқу екі жабық бөлікке бөлінеді, олар Есаудың екі хеттік әйелге үйленуі туралы әңгімені бөліп көрсетеді.

Бірінші оқу Түпнұсқада: 25:19 26:5

Бірінші оқылымда Ысқақ Рабиғаға үйленгенде 40 жаста болды. Екеуі бала көре алмағанда, Ысқақ Рабиға үшін Құдайға жалбарынды, сосын Құдай Рабиғаның жүкті болуына рұхсат берді. Рабиғаның құрсағындағы балалар күресіп, ол Құдайға сұраныс жасады, ал Құдай оған екі ұлт құрсағында екенін, бірі екіншісінен күшті болатынын және үлкені кішісіне қызмет ететінін жауап берді. Рабиға егіздерді дүниеге келтіргенде, біріншісі қызыл түсті, денесі шашымен жабылған болды, оны Есау деп атады, ал екіншісі Есаудың өкшесін ұстап туды, оны Жақып деп атады. Олар дүниеге келгенде Ысқақ 60 жаста болды. Есау шебер аңшы және дала адамы болды, ал Жақып қарапайым мінезді, үйге жақын адам еді. Ысқақ Есаудың аң аулауын бағалап, оны жақсы көретін, ал Рабиға Жақыпты жақсы көретін. Бір күні Жақып тамақ пісіріп жатқанда, ашқан Есау лагерьге оралып, Жақыптың қызыл сорпасын сұрады. Жақып Есаудан алдымен өзінің туған құқығын сатуын талап етті, ал Есау ант беріп, туған құқығынан бас тартты. Алғашқы бөлім 25-ші тараудың соңында аяқталады. 26-шы тарауда елде тағы бір ашаршылық болды, сонда Ысқақ филистиндер патшасы Авимелектің үйіне Герарға барды. Құдай Ысқаққа Мысырға бармауын, Құдай оған көрсететін жерде қалуын айтты, себебі Құдай онымен бірге болады, оны берекелендіреді және оған және оның көптеген ұрпақтарына жерді бөліп береді, өйткені Құдай Авраамға серт берген, ол Құдайға бағынып, оның бұйрықтарын орындаған еді. Бірінші оқылым осы жерде аяқталады.

Екінші оқылым:

Екінші оқылымда Ысқақ Герарға қоныстанды. Герарлықтар Ысқақтың әдемі әйелі туралы сұрағанда, ол оны өлтіруден қорқып, оны қарындасы деп айтты. Бірақ терезеден қараған Әбумәлік Ысқақтың Ребеканы махаббатпен құшақтағанын көрді. Сонда Әбумәлік Ысқақты шақырып, оның әйелін қарындасы деп айтқанына наразылық білдірді. Ысқақ өмірін сақтау үшін солай істегенін түсіндірді. Әбумәлік біреу онымен жатып алса, филистиндерге күнә жабылар еді деп шағымданып, халыққа Ысқақ пен Ребекаға ешқандай зиян тигізбеуді, әйтпесе өлімге кесілетінін ескертті. Құдай Ысқақты мол өніммен құтбаттады. Екінші оқылым осы жерде аяқталады.

Үшінші оқылым: Жаратылыс 26:13

Үшінші оқылымда Ысқақ өте бай болып, пәлістіктердің қызғанышына ұшырады. Пәлістіктер Ыбырайымның қызметшілері қазған барлық құдықтарды тоғытып тастады, және Әбумәлік Ысқақты қуды, өйткені оның үйі тым үлкен болып кеткен еді. Сондықтан Ысқақ Герар шатқалына қоныстанды, онда Ыбырайымның қызметшілері қазған құдықтарды қайтадан қазып, оларды әкесінің атаған есімдерімен атады. Бірақ Ысқақтың қызметшілері екі жаңа құдық қазғанда, Герардың малшылары Ысқақтың малшыларымен дауласып, оларды өздеріне қажет деп талап етті, сондықтан Ысқақ сол құдықтарды Есек және Ситна деп атады. Ысқақ одан әрі жылжып, үшінші құдық қазды, және олар оны таластырмады, сондықтан ол оны Рехобот деп атады. Үшінші оқылым осы жерде аяқталады.

Төртінші оқу Түпнұсқа мәтіндер 26:2329

Төртінші оқылымда Ысқақ Бер-Шебаға барды, сол түні Құдай Ысқаққа көрініп, оған қорқуға болмайтынын айтты, себебі Құдай оныңмен бірге еді, оны жарылқап, Ыбырайым үшін оның ұрпағын көбейтетін еді. Сонда Ысқақ құрбандық шалуға арналған жер тұрғызып, Раббыны атымен шақырды. Ысқақ сол жерге шатырын құрып, оның қызметшілері құдық қазып басталды. Олар енді Құдайдың Ысқақпен бірге болғанын түсіндіктерін айтты және ешқайсысы екіншісіне зиян келтірмейтін келісім іздеді. Төртінші оқылым осы жерде аяқталады.

Бесінші оқу Түпнұсқа 26:30 27:27

Бесінші оқылымда Ысқақ филистиндерге той берді, ал ертесі күні таңертең олар анттасты, филистиндер онымен бейбіт түрде кетіп қалды. Кейін сол күні Ысқақтың қызметшілері оған су тапқандарын хабарлады, Ысқақ сол құдықты Шиба деп атады, содан бері ол жер Беершеба деп белгілі болды. Мұнда жабық бөлім аяқталады. Оқылымның жалғасында, Есау 40 жасқа келгенде, Юдит және Басмат есімді екі хеттік әйелге үйленді, бұл Ысқақ пен Рибқаға қайғы келтірді. 26-шы тараудың соңымен тағы бір жабық бөлім аяқталады. Рибқа мұны естіп, Есау кеткен соң, Жақыпқа екі таңдаулы қозыны әкеліп беруін бұйырды, одан Рибқа Жақыпқа Ысқаққа ұсынатын тағам дайындамақ болды. Жақып Рибқаға Есаутың денесі шашықты болғандықтан, Ысқақ оған тиіп, оның алдамашы екенін біліп, қарғауы мүмкін деп шағымданды. Бірақ Рибқа Жақыпқа өзінің айтқанын істеуге көндірді, қарғысты өзіне алды. Сөйтіп, Жақып қозыларды әкелді, Рибқа тағам дайындады, Жақыпқа Есаудың ең жақсы киімдерін кигізіп, қозының терісімен қолдарын және мойнын жапты. Жақып Ысқаққа барғанда, кім келгенін сұрады, ал Жақып өзінің Есау екенін айтып, Ысқақтың батасын сұрады. Ысқақ оның осылай тез табысқа қалай жеткенін сұрады, ол Құдайдың өзіне жақсылық сыйлағанын айтты. Ысқақ Жақыпты жақынға шақырып, оның шынымен Есау екенін анықтау үшін сезіп көрді. Ысқақ дауыстың Жақыпқа тиесілі екенін естіді, бірақ қолы Есаудың қолына ұқсады. Ысқақ оның шынымен Есау екенін сұрады, ал Жақып оны сендіргенде, Ысқақ аң сұрады, ал Жақып оған қозының етін және шарап ұсынды. Ысқақ ұлын жақынға шақырып, сүйді, және Ысқақ оның киімдерінен дала иісін сезіп, оның даладан келгенін айтты. Бесінші оқылым осымен аяқталады.

Алтыншы оқу Түпнұсқада: Түпнұсқада: Түпнұсқада:

Алтыншы оқылымда Ысқақ Жақыпқа батасын беріп, Құдайдан оған молшылық беруін, халықтардың оған қызмет етуін, оны бауырлары үстінен билеуші етуін, оны қарғағандарды қарғап, оны жарылқағандарды жарылқауын сұрады. Жақып кетіп бара жатқанда, Есау аң аулап келді, Ысқаққа тағам дайындап, батасын сұрады. Ысқақ кім екенін сұрағанда, Есау: «Менмін» деді. Ысқақ қорқып, кім оған қызмет еткенін, кім бата алғанын және енді баталы болуға тиіс екенін сұрады. Есау жылап, Ысқақтан өзіне де бата беруін өтінді, бірақ Ысқақ Жақып Есаудың батасын аңқылдап алғанын айтты. Есау Жақыптың аты осылай қойылғанының себебін сұрады, әлде ол Есаудың орнын екі рет басу үшін бе, бірінші – туғандық құқығын, енді – батасын алу үшін бе? Есау Ысқақтан өзі үшін бата қалдырған жоқ па деп сұрады, бірақ Ысқақ Жақыпты оның үстінен билеуші еткенін, оны астық пен шараппен қамтамасыз еткенін айтты және енді Есау үшін не істей алатынын сұрады. Есау жылап, Ысқақты өзіне де бата беруге көндірді, сонда Ысқақ оған жердің майлылығы мен аспанның нәрлі жауынынан күш алып, қанжарымен күнешілік ететін, бірақ ағасының құлы болып қалатындығын баталады, сондай-ақ оның мойындығын үзіп тастауға да баталады. Есау Жақыпқа ашуланып, Ысқақ қайтыс болғаннан кейін оны өлтіретінін ойлады. Есаудың сөздері Рабиғаға жеткенде, ол Жақыпқа Харанға, бауыры Лабанға қашуға және Есаудың ашуы басылғанша сонда қалуға кеңес берді, содан кейін Рабиға оны алып келер еді, осылайша ол бір күні екі ұлын жоғалтпасын. Рабиға Ысқаққа Жақыптың Хет әйеліне үйленуіне наразы екенін айтты, сондықтан Ысқақ Жақыпты шақырып, батасын берді және оған Қанаан әйелін алмай, Падан-Арамға барып, Лабанның қыздарынан бірін алуын бұйырды. Ысқақ Жақыпқа өркендеуге және Ыбырайымның батасын беруге баталады, осылайша ол Құдай Ыбырайымға уәде еткен жерді иемденсін. Алтыншы оқылым осымен аяқталады.

Жетінші оқу Түпнұсқа 28:59

Есау Ысқақтың Жақыпқа бата бергенін және оған қанаандық әйелге үйленбеуді тапсырғанын көргенде, қанаандық әйелдер Ысқаққа ұнамайтынын түсінді. Сондықтан Есау Исмайылдың қызы Махалатқа үйленді. Жетінші оқу, жабық бөлім, Жаратылыс кітабының 28:7–9 аяттарындағы соңғы мафтир (מפטיר) оқуы және параша осы жерде аяқталады.

Жаратылыс 25-ші тарау

Жаратылыс 25:26-да Рабиғаның "Жаратқан Иеден сұрау үшін" (לִדְרֹשׁ, лидрош) барғаны жазылған. 1 Самуил 9:9 былай түсіндіреді: "Бұрын Израильде, егер біреу Құдайдан сұрауға (לִדְרוֹשׁ, лидрош) барса, 'Келіңдер, біз көріпкелге барайық' дейтін, себебі қазір пайғамбар деп аталатын адам бұрын көріпкел деп аталған". Осия Құдайдың бір кезде Жақыпты оның іс-әрекеттері үшін жазалағанын, оның ішінде (Жаратылыс 25:26-да баяндалғандай) анасының құрсағында бауырына үстемдік етуге тырысқанын айтты.

Жаратылыс кітабы , 26-шы тарау

Жаратылыс 26:4-те Құдай Ысқаққа Құдайдың Ыбырайымға оның ұрпағын жұлдыздар санындай көбейтуді уәде еткенін еске салады. Жаратылыс 15:5-те Құдай Ыбырайымның ұрпақтары аспандағы жұлдыздар санындай болады деп уәде берген. Сондай-ақ, Жаратылыс 22:17-де Құдай Ыбырайымның ұрпақтары аспандағы жұлдыздар мен теңіз жағалауындағы құмдай көп болатынын уәде еткен. Жаратылыс 32:13-те Жақып Құдайдың оның ұрпағын құмдай көбейтуді уәде еткенін еске салады. Шығу 32:13-те Мұса Құдайға оның ұрпақтарын жұлдыздар санындай көбейтуге уәде еткенін еске салады. Сандар кітабы 1:10-да Мұса Құдайдың ізраилдіктерді жұлдыздар санындай көбейткенін хабарлайды. Сандар кітабы 10:22-де Мұса Құдайдың ізраилдіктерді жұлдыздар санындай көбейткенін хабарлайды. Ал Ережелер кітабы 28:62-де ізраилдіктердің саны жұлдыздар санындай болғаннан кейін азаятыны болжайды. Жаратылыс 26:24-те Құдайдың Ыбырайымды "Құлшыны" (עַבְדִּי, avdi) деп атауы, Құдайдың осы атауды Мұса, Халеп, Дәуіт, Ишая, Хелкияның ұлы Елиаким, Израиль, Набуходоносор, Зеруббабел, "Бұтақ" және Әйүпке қатысты қолдануымен қайталанады.

Жаратылыс 25-ші тарау

Мидраш Жаратылыс 25:19-ды келтіріп, ізгі адамның ізгі баласы болған жағдайда екі есе қуаныш болатынын түсіндіреді. Рабби Леви Исақтың сырт келбеті Ибраһымға соншалықты ұқсас болғанын айтты, сондықтан барлығы (Жаратылыс 25:19 сөздерімен) «Ибраһым Исақтың әкесі болды» деді. Рабби Иуда Рабиғаның 20 жыл бойы бала тумағанын үйретті. 20 жылдан кейін Исақ Рабиғаны Мория тауына, өзі байланған жерге алып барды және оның бала табуы үшін дұға етті, Жаратылыс 25:21 айтқандай, «Исақ Жаратқан Иеге жалбарынып тілек тіледі». Рава Исақтың мысалынан 20 жыл бойы баласыз әйелмен бірге өмір сүруге болатынын білуге болады деді. Жаратылыс 25:20-да Исақ туралы былай делінген: «Исақ Рабиғаны әйелі ретінде алғанда қырық жаста еді», ал Жаратылыс 25:26-да: «Исақ олар туғанда алпыс жаста еді». Рав Нахман Исақтың бала тумауына себепкер екенін айтты (және ол осы жұптың баласыз екенін білді). Рабби Исаак Исақтың баласыз екенін Жаратылыс 25:21-ден біледі, онда: «Исақ Жаратқан Иеге әйеліне қарама-қарсы сиынып дұға етті». Рабби Исаак Жаратылыс 25:21-де «әйелі үшін» емес, «әйеліне қарсы» деп жазылғанын айтты және осыдан екеуі де баласыз болғанын түсінді (өйткені Исақ өзі үшін де, Рабиға үшін де дұға етуі керек еді). Гемара егер бұл солай болса, онда Жаратылыс 25:21 «Жаратқан Ие оның жалбарынысын қабыл алды» деп оқылмауы керек, керісінше, «Жаратқан Ие олардың жалбарынысын қабыл алды» деп оқылуы керек (өйткені Исақтың дұғасы екеуі үшін болды). Бірақ Гемарада Жаратылыс 25:21-де былай делінген: «Жаратқан Иеміз оған жалынады», өйткені ізгі адамның баласы (Исақ, Ибраһымның ұлы) ізгі адамның баласынан (Бетүелдің қызы Рабиға) гөрі тиімдірек дұға етеді. Рабби Исаак патриархтар мен матриархтардың баласыз болуының себебі Құдай ізгілердің дұғасын естуді қалайды деді. Жаратылыс 25:20-да: «Исақ . Падан-Арамнан келген Бетүелдің қызы Рабиғаны, Лабанның қарындасын әйелі ретінде алды», - делінген. Рабби Исаак сұрады: - Бұл тармақта Рабиғаның «Падан-Арамнан» екені айтылған болса, неге «Арамдық Лабанның (ха арами) қарындасы» деп те жазылған? Рабби Исаак осылайша аятта оның әкесі шарлатан (רַמַּאי, ramai), оның ағасы шарлатан, Падан Арам тұрғындары шарлатан болғанын, бірақ Рабиға олардың арасынан «тікендер арасындағы гүлдей» (Песнялар жыры 2:2 сөздерімен) шыққан ізгі әйел болғанын түсіндірді. Жаратылыс 25:21 тармақтағы үш әріпті עתר сөзінің «тілек тілеу» немесе «қазан» деген мағынаны білдіретінін ескеріп, раввин Елазар (немесе басқалар рабби Исаак немесе Реш-Лакиш) ізгілердің дұғалары қазанға ұқсайды деді. Қазан астықты қорада бір жерден екінші жерге ауыстырғанындай, ізгілердің дұғалары да Құдайдың жүрегін қаталдықтан рақымға айналдырады. Раввин Иоханан Жаратылыс 25:21-дегі «Исақ Жаратқан Иеге жалбарынып (וַיֶּעְתַּר, vaye'tar) тілек тіледі» деген сөздерді Исақ мол өтініш білдіргенін білдіреді (арамей тілінде עתר, 'tar, «байлық» дегенді білдіреді). Мидраш «(לְנֹכַח, lenokhach) әйелі үшін» деген сөздер Исақтың бір жерде, ал Рабиғаның басқа жерде (оған қарама-қарсы) иіліп, Құдайдан осы ізгі әйелден өзіне сыйлайтын барлық балалардың пайда болуын сұрап дұға еткенін және Рабиға да осылай дұға еткенін үйретті. Жаратылыс 25:21 тармақтағы «Бала таба алмайтын болғандықтан» деген сөздерді оқып, раввин Юдан Реш-Лакиш атынан Рабиғаның жұмыртқалық жасушасы жоқ екенін айтты, содан кейін Құдай оған бірін жасады. Жаратылыс 25:21 тармағында «Жаратқан Ие оған құлақ асып, (ие) өтініш білдірді» деген сөздерді оқығанда, раввин Леви мұны әкесіне алтын алып беру үшін қазған патшаның ұлымен салыстырды. Осылайша патша ішінен қазған, ал ұлы сырттан қазған. Pesikta de Rav Kahana жеті баласыз әйел туралы айтады, туралы Забур 113: 9 дейді (Алла туралы айтып): «Ол. Ол құрсақ көтермейтін әйелді қуанышқа кенелтіп, отбасына жайғастырады». Сондай-ақ, Пешикта де Рав Каханада Сара, Рахила, Лея, Маноахтың әйелі Ханна және Сион есімдері келтірілген. Пешикта де Рав Кахана Забур 113: 9-дағы: « Ол . . . Жақыптың ұрпағы болмаған әйелді үйіне қоныстандырады» деген сөздер Рабиғаға да қатысты, өйткені Жаратылыс 25:21-де: «Исақ Жаратқан Иеге сиынып, әйеліне батасын берді, өйткені ол құрсақ көтермейтін еді», - делінген. Забур 113: 9-дағы «балалы ананың қуанышы» деген сөздер Рабиғаға да қатысты, өйткені Жаратылыс 25: 21-де: «Жаратқан Ие оған құлақ асып, әйелі Рабиғаның құрсағына бала бітті» деп жазылған. Рабби Берекия мен Рабби Леви Рабби Хама бен Ханинаның атынан Құдай Жаратылыс 25:21-де Ысқақтың балаларға арналған дұғасына жауап берді деп үйретті, ал Жаратылыс 24 - 60 - да Рабиғаның отбасының дұғасына жауап бермеді. Раввин Берекия рабби Левидің атынан Әйүп 29:13 оқып, «Қаршылаушының батасы (אֹבֵד, oved) маған келді» деп айтты және «Қаршылаушының батасы (אֹבֵד, oved) » сириялық Лабанға сілтеме жасайды. Рабби Берекия рабби Левидің атынан Ерекше заңдар кітабы 26:5 оқып, «Арамдық (Лабан) менің әкемді (Яковты) жоюға тырысты» деді. (Осылайша Лабан Яковты жұмысы үшін төлем алмау арқылы жоюға тырысты, Яков Жаратылыс 31:40–42-де айтқандай. Осы түсіндіру осылайша אֹבֵד, oved сөзін өткізілмелі етістік ретінде оқиды.) Рабби Берекия мен Рабби Леви Рабби Хама бен Ханинаның атынан Рабиғаның балаға арналған батасы тек Исақтың дұғасынан кейін еске алынды, осылайша Рабиғаның отбасындағы мүшріктер олардың Жаратылыс 24:60-дағы дұғасы осы нәтижеге әкелді деп айта алмады. Керісінше, Құдай Исақтың дұғасына жауап берді, Жаратылыс 25:21-де айтылғандай, «Исақ әйелі үшін Жаратқан Иеге жалбарынып тілек тіледі . және оның әйелі Рабиға жүкті болды». Рабби Нехемияның атынан айтылғанда, Рабиғаның барлық он екі тайпадан тікелей тууына лайық болды. Жаратылыс 25:22-дегі «және балалар оның ішінде күресті» деген сөздерді оқып, Мидраш олардың ішінде жүгіруге тырысқанын айтты. Ол синагогтар мен мектептерге жақын тұрғанда, Яков шығуға күресті, ал оның идолдық храмдардан өткенде, Есау шығуға күресті. Рабби Ба бар Кахана Құдайдың сөзі оған делдал арқылы келді деді. Рабби Хаггай рабби Исаактың атынан Рабиға пайғамбар болғанын, барлық аналар да пайғамбар болғанын айтты. Талмуд Равиндері Эдомның Римді білдіреді деп оқыды. Осылайша, Рав Нахман бар Исаак Жаратылыс 25:23-тегі «біреу екіншісінен күштірек болады» деген сөздерді Израиль мен Римнің бірінің үстемдік ететінін, ал екіншісінің бағынышты болатынын білдіреді. Жаратылыс 25:23-тегі «Екі ұлт (גּוֹיִם, goyim) саған ұрпақ береді» деген сөздерді оқып, Гемара осы сөзді גּוֹיִם, goyim, «ұлттар» емес, גֵּיִים, gayim, «мақтаншылар» деп оқуға кеңес береді. Және Рав Иуда Равтың осы аят Рабиғадан тараған екі ұлы тұлғада орындалғанын айтты - Антонин (Есаудан тараған) және Рабби Иуда ха Наси (Яковтан тараған), екеуінің де үстелдері байлықтарының арқасында қызылша, салат және қиярдан ешқашан құр қалған емес - жаз айларында да, жаңбырлы маусымда да. Жаратылыс 25:23-тегі «Екі халық денеңнен бөлінеді» деген сөздерді оқып, Мидраш Яковтың сүндетпен туғанын айтты. Рабби Хуна Жаратылыс 25:23-тегі «үлкені кішіге қызмет етеді» деген сөздерді Яков лайық болса, Есау оған қызмет етеді, егер лайық болмаса, Есау оған қызмет етеді дегенді білдіреді. Жаратылыс 25:27-дегі «Есау шебер аңшы еді» деген сөздерді оқып, Мидраш Есаудың сөздерімен адамдарды алдағанын айтты. «Және Яков шатырларда тұратын тыныш адам еді» деген сөздерді оқып, Мидраш Яковтың Шемнің және Эбердің академияларында екі шатырда тұрғанын айтты. Және Жаратылыс 25:28 сөздерін оқып...

Жаратылыс кітабы , 26-шы тарау

Тосефта Жаратылыс 24:1-де көрсетілген молшылық пен 26:1-де көрсетілген ашаршылық арасындағы қарама-қайшылықтан Құдай әділ Ыбырайымның тірі кезінде халыққа тамақ пен су берді және болашақ әлемді көрсетті, осылайша олар оның өлгеннен кейін не жоғалтқандарын түсінуі керек еді. Тосефтада айтылғандай, Ыбырайымның тірі кезінде құдықтар суға толы болған, бірақ филистиндер құдықтарды топырақпен толтырған (Жаратылыс 26:15-те айтылғандай), себебі Ыбырайым қайтыс болғаннан кейін құдықтар суға толы болмады, ал филистиндер оларды басып кірушілерге тығыздық болмауы үшін толтырды. Бірақ Ысқақ келгенде құдықтар қайтадан суға толы болды (Жаратылыс 26:18–19-да айтылғандай) және қайтадан молшылық болды (Жаратылыс 26:12-де айтылғандай). Рабби Хошая Жаратылыс 26:2-дегі Құдайдың Ысқаққа Мысырға бармауға бұйрығын түсіндіріп, Құдай Ысқаққа (Жаратылыс 22-дегі құрбандыққа жақындауы арқылы) ол кемшілігі жоқ құрбандық екенін айтты және егер ол ғибадатхана аумағынан тыс жерде болса, онда құрбандық жарамсыз болады, сондықтан Ысқақ Уәде етілген жерден тыс жерге барса, жарамсыз болады деп үйретті. Гемарада Жаратылыс кітабының 26-шы тарауындағы оқиғалар келтіріліп, Ысқақтың Құдайға деген сөзсіз адалдығы дәлелденген. Гемара Мұсаны Құдайға шағымданғаны үшін жазалады деп үйретті, Мысырдан шығу 5:23: «Мен перғауынға Сенің атыңнан сөйлеуге келгеннен бері ол осы халыққа жамандық жасап келеді, Сен де халқыңды құтқара алмадың». Гемарада айтылғандай, Құдай Мұсаға патриархтардың жоғалып кеткеніне өкініп жауап берді, өйткені Құдай бірнеше рет Ыбырайымға, Ысқаққа және Жақыпқа Құдіреті шексіз Құдай ретінде (Эль-Шаддай) Құдайдың Өзін ашты, ал олар Мұса сияқты Құдайдың жолдарын сұраған жоқ. Құдай Ысқаққа (Жаратылыс 26:3-те) былай деп уәде берген: «Осы жерде тұр, Мен сенімен бірге болам және саған батамды беремін». Ал Ысқақтың қызметшілері су іздеп, оны таппай, дауласып кетті. Жаратылыс 26:20-да: «Герардың малшылары Ысқақтың малшыларымен дауласып: «Су біздікі» - деді». Рабби Иоханан Рабби Жозе атынан өзінің дәлелі ретінде Жаратылыс 26:3-ке сілтеме жасап, демалыс күніне қуаныш атаулының Ыбырайым мен Ысқақтың емес, Исраил ұрпақтарының үлесі екенін айтты. Рабби Иохан Рабби Жозе атынан үйретті, Құдай береді шексіз үлесі – өте үлкен сыйлық – кімде-кім рахаттанады демалыс күні, Ишая 58:13–14 уәде етеді: «Егер сендер сақтап қалу үшін аяқтарыңызды демалыс күні, өз істеріңізді орындаудан Менің қасиетті күні, және сіз шақыруға демалыс күні ләззат, Жаратқан Иенің қасиетті күні құрмет, және сіз құрметтеуге оны емес, өз жолымен, немесе қамқорлық өз істерін немесе сөйлеу бос сөздер, содан кейін сіз рахаттанасыз Жаратқан Иеге және мен сізге себеп болады саяхаттауға әлемнің биіктерінде, және той-думанмен мұрасы Жақыптың әкеңіз, Құдай аузында айтқандай». Осылайша, демалыс күніне қуанып, сыйлық алу Ыбырайымның емес, Жақыптың үлесіне тиесілі. Жаратылыс 13:17-де Ыбырайым туралы былай делінген: «Жерді ен-ұзындығы бойынша аралап жүр, өйткені Мен оны саған беремін» (яғни, тек Исраил жерін). Жаратылыс 26:3-те Исақ туралы былай делінген: «Осы жерде тұрып, Мен сенімен бірге болам және сені жарылқаймын, өйткені Мен осы жерлердің бәрін саған және ұрпағыңа беремін» – бұл жерлер басқа жерлерге емес, тек соларға қатысты. Қайта, бұл Жақыптың мұрасы, ол туралы Жаратылыс 28:14 былай дейді: «Сенің ұрпағың жердің шаң-тозаңдай көп болады. Сен батысқа, шығысқа, солтүстікке және оңтүстікке қарай жайылып, жер бетіндегі барлық рулар сен арқылы және ұрпағың арқылы жарылқанады» Яқыптың үлесіне ешқандай шекара жоқ екенін білдіреді. Жаратылыс 26:5-ті оқығанда: «Ибраһим Менің даусымды тыңдап, Менің өсиеттерімді, ережелерімді және заңдарымды сақтады», – деп, Мишна, Тосефта және Талмудта Ыбырайым Тораның бәрін, тіпті ол ашылмастан бұрын, сақтаған деген тұжырым жасалды. Рав (немесе кейбір адамдар Рав Аши) Жаратылыс 26:5-те Ыбырайым «Менің Таураттарымды» сақтады деп жазғанын айтты. «Абырайым Менің даусымды тыңдағандықтан» деген сөзді оқып, рабби Ами бар Абба Ыбырайым өзінің Жаратушысын 3 жасында таныды деген тұжырымға келді, өйткені «экев» сөзінің әріптерінің сандық мәні (гематрия) 172 және рабби Ами мұнан Ыбырайымның 172 жыл бойы өсиеттерді сақтағанын түсінді. Жаратылыс 25:7-де Ыбырайымның 175 жасқа дейін өмір сүргені айтылғандықтан, Ыбырайым Жаратушыны алғаш рет 3 жасында таныған болса керек. Рабби Елиезер Тораның еврейдің бес әрпі, еврейдің әрпі арасында екі бөлек пішіні бар (алар сөздің ортасында немесе соңында болатынына байланысты) – (Kh, M, N, P, Z) – барлығы құтқарылудың құпиясымен байланысты, соның ішінде Ысқақтың филистиндерден құтқарылуымен (Жаратылыс 26:16). «К» әрпімен Құдай Ыбырайымды Халдейлерден Ур қаласынан құтқарды, Жаратылыс 12:1-де Құдай былай деді: «Өз еліңнен, туған-туысқандарыңнан шығып, Мен саған көрсететін жерге барып тұр». «М» әрпімен Исақ филистиндер жерінен құтқарылды, Жаратылыс 26:16-да филистиндердің патшасы Авимелех Исаққа былай деді: «Бізден кет, өйткені сен бізден әлдеқайда күштісің». «Н» әрпімен Жақып Есаудың қолынан құтқарылды, Жаратылыс 32:12-де Жақып дұға етті: «Мені, сұраймын, бауырлымнан, Есаудың қолынан құтқар». «П» әрпімен Құдай Израильді Мысырдан құтқарды, Мысырдан шығу 3:16–17-де Құдай Мұсаға былай деді: «Мен сені әрине, бақыладым, Мысырда саған жасалғандарды көрдім және Мен: Мен сені Мысырдың азаптан құтқарам дедім». «Ц» әрпімен Құдай Израильді патшалықтардың қысымынан құтқарады және Құдай Израильге былай дейді: Мен сен үшін бір тармақ шығардым, Зәхария 6:12 былай дейді: «Міне, аты Тармақ болатын адам; және ол өз орнынан өседі және Жаратқан Иенің ғибадатханасын салады». Бұл әріптер Ыбырайымға берілді. Ыбырайым оларды Ысқаққа, Ысқақ оларды Жақыпқа, Жақып Құтқарылудың құпиясын Жозефке, Жозеф оны бауырларына жеткізді, Жаратылыс 50:24-те Жозеф бауырларына былай деді: «Құдай әрине, сендерді бақылайды». Жақыптың ұлы Ашер Құтқарылудың құпиясын қызы Сераға жеткізді. Мұса мен Аарон Израильдің қарттарына келіп, олардың алдында белгілер көрсеткенде, қарттар Сераға айтты. Ол оларға белгілерде ешқандай шындық жоқ екенін айтты. Қарттар оған Мұсаның «Құдай әрине, сендерді бақылайды» дегенін айтты (Жаратылыс 50:24-тегідей). Сера қарттарға Мұсаның Израильді Мысырдан құтқаратынын айтты, өйткені ол (Мысырдан шығу 3:16-дағы сөздерде) «Мен сендерді әрине, бақыладым» дегенді естіді. Халық бірден Құдайға және Мұсаға сенді, Мысырдан шығу 4:31-де былай делінген: «Халық сенді, және Иенің Израиль балаларын бақылағанын естігенде». Жаратылыс 26:12-ні оқығанда: «Исақ сол жерде екті, және сол жылы жүз есе өнім алды», – деп, Мидраш «жүз есе» сөздері олар оны бағалады, бірақ ол бағаланғаннан жүз есе көп өнім берді, өйткені береке салмаланған, өлшенген немесе саналған нәрседе болмайды. Олар тек ондықтан есептеді. Рабби Досетай бен Яннай Рабби Мейер атынан Құдай Исаққа Құдай оны жарылқайды деп айтқанда...

Жаратылыс кітабы, 27 - тарау

Раввин Хама бар Ханина ата-бабаларымыздың ешқашан да ғалымдар кеңесісіз өмір сүрмегенін үйретті. Ыбырайым ақсақал және ғалымдар кеңесінің мүшесі болды, Жаратылыс 24:1-де былай делінген: «Абырайым қарт адам (זָקֵן, zaken) еді». Ыбырайымның қызметшісі Елиезер де ақсақал және ғалымдар кеңесінің мүшесі болды, Жаратылыс 24:2-де былай делінген: «Ибрайым өзінің барлық иелігін басқаратын үйінің ақсақал қызметшісіне былай деді». Раввин Елазар бұл сөздердің Ибрайымның Торасын білгенін және оған билік еткенін білдіретінін түсіндірді. Ысқақ та ақсақал және ғалымдар кеңесінің мүшесі болды, Жаратылыс 27:1-де: «Исақ ақсақал (זָקֵן, zaken) болғанда» делінген. Жақып та ақсақал және ғалымдар кеңесінің мүшесі болды, Жаратылыс 48:10-да былай делінген: «Исраилдің көзі қартайып, көмескілеп қалған еді» (זֹּקֶן, zoken). Мысырда ғалымдар кеңесі болды, Мысырдан шығу 3:16-да айтылғандай, «Елдің ақсақалдарын жина». Шөл далада да ғалымдар кеңесі болды, өйткені Сандар 11:16-да Құдай Мұсаға «Жыныңдар. Исраилдің жетпіс рубасысын» деп бұйырды. Раввин Елазар Ысқақтың Жаратылыс 27-тарауда айтылған соқырлығының зұлым Есауға қарауынан болғанын үйретті. Бірақ раввин Исақ Әбумәліктің Сараны қарғауы оның ұлы Ысқақтың соқыр болуына себеп болғанын үйретті. Раввин Исақ Жаратылыс 20:16-дағы «көздеріңді жабу (kesut)» деген сөздерді «көздеріңді жабу» емес, «көздеріңді соқыр ету» (kesiyat) деп түсіндірді. Раввин Исақ кішігірім мәселені қарапайым адамның қарғысы деп қарамауға тиіс деген қорытындыға келді. Басқа бір Мидраш Жаратылыс 27:1-дегі «көздері көруден қайтты» деген сөздерді Ысқақтың Жаратылыс 22-де құрбандыққа шалуға жақын болғандықтан көзі қайтты деп түсіндірді, өйткені Ыбырайым Исақты байлағанда, қызмет көрсететін періштелер жылады, Ишая 33:7-де былай делінген: «Қараңдар, олардың батырлары сыртта жылап жатыр, бейбітшілік періштелері қатты жылайды», және періштелердің көзінен Ысқақтың көзіне жас түсіп, оның белгісін қалдырды және Ысқақ қартайған кезде көздері қайтты. Раввин Елазар өтірік айтуды жалған тәңірлерге табынумен теңеді. Раввин Елазар «алдаушы» сөзінің жалпы қолданылуынан ұқсастығын түсіндірді. Ол Жаратылыс 27:12-де Жақыптың өз әкесіне жасаған алдауын сипаттау үшін және Яхъя 10:1-де жалған тәңірлерді сипаттау үшін қолданылған. Бірақ Гемара Жақыпты Забур 15:3-те айтылғандай, «тілімен жамандауды білмейтін» адамның үлгісі ретінде келтірді. Жаратылыс 27:12-де Жақыптың Рабиғаға қарсы шыққан сөзі: «Мен оған алдамшы болып көріндім», - Жақыптың алдамшылыққа тез берілмейтінін көрсетті. Раввин Йоханнанның айтуынша, Яқыптың етін тез тауып алуы Жаратылыс 27:20-де: «Құдайың Жаратқан Ие мені тез жіберді» деп түсіндіргенде, ол ұясына от әкеліп, апатқа ұшыраған қарға ұқсаған. Жақып: «Құдай Ие маған жақсылық жіберді», - дегенде, Ысқақ Есаудың Құдай есімін жиі атайтынын білетінін, ал егер оның алдында тұрған адам Есау емес, Жақып болса керек деп ойлады. Сондықтан да Ысқақ оған: «Жәнерлеп кел, балам, сені қолмен ұстаййын», - деді. Ысқақтың Жаратылыс 27:27 тармақтағы: «Мынау, менің ұлымның иісі Жаратқан Иенің жарылқаған егістіктің иісі іспетті», - деген сөздерін оқығанда, рав Юда рав Самуил бар Шилаттың ұлы равның атынан Жақыптың алма бақшасының иісі сияқты екенін айтты. Раввин Юда бен Пази Жаратылыс 27:28 тармағында Ысқақтың Жақыпқа шөлмен батасын бергенін тек қана Құдайдың оның әкесі Ыбырайымға жасаған барлық істерін ұлына беру үшін түсіндірді. Рабби Исмаил Ысқақтың Жаратылыс 27:29 тармақтағы Жақыпты қарғағандарды қарғауынан және Жақыпты жарылқағандарды жарылқауынан еврейлердің өздерін қарғағандарға немесе бата бергендерге жауап берудің қажеті жоқ екенін түсіндірді, өйткені Тора бұған жауап беруді бұйырған. Рабби Юдан Яқыптың Ысқақ оны бес рет жарылқағанын мәлімдегенін, ал Құдай Яқыпқа бес рет көрініп, оны жарылқағанын айтты (Жаратылыс 28:13-15, 31:3, 31:11-13, 35:1, және 35:9-12). Жаратылыс 46:1-де Жақып Ыбырайым мен Ысқақтың Құдайына емес, «Әкесі Ысқақтың Құдайына» құрбандық шалады делінген. Сондай-ақ, раввин Юдан Жақыптың Құдайға ризашылығын білдіріп, оған сол баталардың орындалғанын көруге мүмкіндік бергені үшін ризашылық білдіргенін айтты. Жүсіпке қатысты Жаратылыс 27:29 тармақтағы: «Халықтар саған қызмет етіп, халықтар алдыңда иіліп тағзым етсін» деген сөздер орындалды. (Яқып пайғамбардың) Исраилге бара жатқанда (Есау) Жүсіптің ұлылығын көру үшін Ысқақты да осылай естеріне алды. Жаратылыс 27:33 тармақтағы «Исақтың қатты дірілдегенін» түсіндіріп, раввин Иоханан екі ұлы бар адамның бірі шығып, бірі келгенде дірілдегенінің әдеттен тыс екенін айтты. Раввин Иоханан Ысқақтың дірілдегенін Есау келгенде, Геенна онымен бірге келгендіктен болды деді. Раввин Аха Гееннаның ыстығынан үйдің қабырғалары қайнап кеткенін айтты. Сондықтан Жаратылыс 27:33-те «енді кім (אֵפוֹא, eifo)?» деп сұрайды, өйткені Ысқақ кім Гееннада пісіріледі, ол ма, әлде Жақып па деп сұрады. Раввин Хама бар Ханина Жаратылыс 27:33-тегі «енді кім?» деген сұрақтың Ысқақ пен Құдайдың арасында кім араласып, Жақыптың бата алуына себеп болды деп сұрағанын түсіндірді. Раввин Хама бар Ханина Ысқақтың осылай Ребеканың араласуын меңзегенін үйретті. Раввин Тарфон Ысқақтың Есауға Жаратылыс 27:40-та берген «қылыңмен тіршілік етесің» деген батасы Эдомның мінез-қалпын анықтады деді. Раввин Тарфон Құдайдың Синай тауынан (немесе басқалары айтуынша, Сейір тауынан) шығып, Есау балаларына көрінгенін, Құдайлық кітаптағы Аятулла 33:2-де айтылғандай, «Ие Синайдан келді және оларға Сейірден көтерілді», ал «Сейір» дегені Есау балалары, Жаратылыс 36:8-де айтылғандай, «Есау Сейір тауында тұрды». Құдай олардан Тораны қабылдауға дайын екендерін сұрады, олар Торада не жазылғанын сұрады. Құдай оларға (Шығу 20:13 және Құдайлық кітаптағы 5:17-де) «Өлтірмейсің» деп жазылғанын айтты. Есау балалары Ысқақтың Жаратылыс 27:40-та берген «қылыңмен тіршілік етесің» деген батасын тастай алмайтындарын айтты. Содан Құдай Исмаил балаларына көрінді, Құдайлық кітаптағы 33:2-де айтылғандай, «Ол Паран тауынан жарқылдады», ал «Паран» дегені Исмаил балалары, Жаратылыс 21:21-де Исмаил туралы айтылғандай, «Ол Паран шөлінде тұрды». Құдай олардан Тораны қабылдауға дайын екендерін сұрады, олар Торада не жазылғанын сұрады. Құдай оларға (Шығу 20:13 және Құдайлық кітаптағы 5:17-де) «Ұрлама» деп жазылғанын айтты. Исмаил балалары әкелерінің әдетін тастай алмайтындарын айтты, өйткені Жүсіп Жаратылыс 40:15-те (Жаратылыс 37:28-де айтылған исмаилдықтардың мәмілесі туралы айта отырып) «Мен еврейлер жерінен ұрландым» деді. Содан Құдай барлық елдерге Тораны қабылдауға дайын екендерін сұрап, елшілер жіберді, олар Торада не жазылғанын сұрады. Құдай оларға (Шығу 20:3 және Құдайлық кітаптағы 5:7-де) «Менің алдымда басқа құдайларың болмасын» деп жазылғанын айтты. Олар Тораға құштар емес екенін айтты, сондықтан Құдай оны Өзінің халқына берсін, Забур 29:11-де айтылғандай, «Ие Өзінің халқына күш береді; Ие Өзінің халқына бейбітшілікпен бата береді». Содан Құдай қайтып Исраил балаларына көрінді, Құдайлық кітаптағы 33:2-де айтылғандай, «Ол он мың қасиеттілерден келді», ал «он мың» дегені Исраил балалары, Сандар 10:36-да айтылғандай, «Ол тоқтағанда, «О, Раббым, Исраилдің он мың-мыңдағына қайт» деді». Құдаймен мыңдаған арбалар және 20 мың періште болды, ал Құдайдың оң қолында Тора бар еді, Құдайлық кітаптағы 33:2-де айтылғандай, «Оның оң жағында оларға отты заң болды». Мидраш Техилим Эсаудың Жаратылыс 27:41-де айтылған «әкеме аза күні болсын, содан кейін мен бауырлым Яқыпты өлтіремін» деген ниетін орындауға тырысқан жағдайды айтты. Мидраш Техилим…

Жаратылыс кітабы, 28 - тарау

Бір тәна Бараитада күйеу жігіттің жоғары дәрежесі оның күнәларын өтеуіне себеп болатынын айтқан. Гемара Жаратылыс кітабының 28:9-шы аятын дәлел ретінде келтірді. Гемарада Жаратылыс кітабының 28:9-шы аятында: «Есау Ысмағұлға барып, Ысмағұлдың қызы Махалатты әйел етіп алды» делінген, бірақ Жаратылыс кітабының 36:3-ші аятында Есаудың әйелі «Ысмағұлдың қызы Басемат» деп көрсетілген. Гемара Махалат есімінің еврейше «мехила» – кешірім сөзімен байланысты екенін түсіндірді және осылайша Жаратылыс кітабының 28:9-шы аяты Есаудың үйленген кезде күнәлары кешірілгенін көрсетеді деген қорытындыға келді. «Пирке де Рабби Элиезер» кітабы Есаутың Ысмағұлға баруының мән-жайларын, Жаратылыс кітабының 28:9-шы аятында айтылғандай, кеңейтіп баяндады. Жаратылыс кітабының 35:27-ші аятын кеңейте түсіндіре отырып, «Пирке де Рабби Элиезер» кітабы Жақыптың ұлдарымен, немерелерімен және әйелдерімен бірге Ысқаққа жақын болу үшін Кирия-Арбаға барғанын айтты. Жақып Исаудың және оның ұлдары мен әйелдерінің Ысқақтың шатырында тұрғанын көрді, сондықтан ол өзінің шатырын Есаудың шатырынан бөліп орнатты. Ысқақ Жақыпты көріп қуанды. Рабби Леви айтуынша, Ысқақ өлім алдында мал-мүлкін, дүние-жүзін және барлық мүлкін екі ұлына қалдырды, сондықтан олар екеуі де оны жақсы көрді. Сондықтан Жаратылыс кітабының 35:29-шы аятында: «Олардың ұлдары Есау мен Жақып оны жерледі» делінген. «Пирке де Рабби Элиезер» кітабы осыдан кейін Есаудың Жақыпқа Ысқақтың мүлкін екіге бөлуді бұйырғанын, ал Есау үлкен ұл ретінде екі бөліктен бірін таңдау құқығына ие болғанын айтты. Есаудың байлыққа құмар екенін сезген Жақып Исраил жерін және Махпела үңгірін бір бөлікке, ал қалған мүлкін екінші бөлікке бөлді. Жаратылыс кітабының 28:9-шы аятында айтылғандай, Есау кеңес алу үшін Ысмағұлға барды. Ысмағұл Есауға Аморлықтар мен Канналықтар сол жерде тұрғанын, сондықтан Есау Ысқақтың қалған мүлкін алса, ал Жақыпқа ештеңе қалмайтынын айтты. Сөйтіп, Есау Ысқақтың байлығын алып, Жақыпқа Исраил жерін және Махпела үңгірін берді, олар екеуі араларында мәңгілік келісім шартын жазды. Содан кейін Жақып Есауға осы жерді тастап кетуді бұйырды. Есау әйелдерін, балаларын және барлық мүлкін алып, Жаратылыс кітабының 36:6-шы аятында айтылғандай, «Есау әйелдерін… және Қанаан жерінде жинаған барлық мүлкін алып, ағасы Жақыптан алыс жерге кетіп қалды». Бұл ісінің сыйағаты ретінде Құдай Есауға Сейірден Мағдиелге дейінгі жүз облысты берді, Жаратылыс кітабының 36:43-ші аятында айтылғандай, ал Мағдиел – Рим қаласы. Содан кейін Жақып Исраил жерінде қауіпсіз және тыныш өмір сүрді. Есау мен Жақыптың арасындағы қақтығыстарға қарамастан, Бараита Есаудың ұрпағы Хаманның ұрпақтары Бен-Беректе Тораны оқығанын айтты.

Жаратылыс 25-ші тарау

Маймонид Жаратылыс кітабының 25:22 аятындағы "Ол Жаратқан Иеден сұрауға барды" деген сөздерді Торада қолданылатын тіркес мысалы ретінде қарастырды, онда адам шын мәнінде Жаратқан Иемен тікелей сөйлеспейді және ешқандай пайғамбарлық алмайды, бірақ пайғамбар арқылы белгілі бір мәліметке ие болады. Маймонид ғалымдардың түсіндірмесін келтірді: Рабиға Ебердің медресесіне барған, ал Ебер оған жауап берген, бұл Жаратылыс кітабының 25:23 аятындағы "Иеміз оған былай деді" деген сөздермен көрсетілген. Маймонид басқалардың бұл сөздерді Құдайдың Рабиғамен періште арқылы сөйлескені деп түсіндіргенін де атап өтті. Маймонид "періште" деген сөзбен Еберді меңзегенін айтты, себебі пайғамбар кейде "періште" деп аталады. Сонымен қатар, Маймонид Жаратылыс кітабының 25:23 аятында Еберге көрініс берген періште туралы айтылуы мүмкін деп үйреткен.

Жаратылыс кітабы, 27 - тарау

"Зохар" кітабында рабби Симеон Исақтың Жақыпқа берген батасы туралы Ишая 58:14-тегі сөздерді көріпті: «Содан кейін сен Тәңірге қуанып, жер бетіндегі биік орындарға мінесің, Мен сені әкең Жақыптың мұрасымен тойдырамын». Рабби Симеон Жаратылыс 27:28-дегі «Алла сені аспаннан нәрмен бағар» деген сөздерді Исаия 58:14-тегі «Жақыптың мұрасы» деген мағынада түсіндірді. Рабби Симеон осы сөздерімен Исақтың Жақыптың балаларының болашақта Алладан жіберілген аспан нәрмен қайта тірілетінін білдіргенін үйретті. Рабби Абба рабби Симеонға жауап беріп, Исақтың батасы оның ойлағаннан да маңызды екенін айтты. Нахманид Исақ Жақыпты баталаған сәттен бастап, оның батасы Жақыпқа тиесілі екенін құдайлық уахидан білгенін үйретті. Сондықтан ол қатты дірілдеді, себебі ол сүйікті ұлы Есаудың батадан мәңгілікке айырылғанын білген еді. Ол: «Бұл кім келді?» - деп сұрағаннан кейін (Жаратылыс 27:33), Исақ бата алу үшін Жақыптың өзі келгенін түсінді. Есаудың Жаратылыс 25–33-тегі Жақыппен болған қақтығыстарына қарамастан, Баал Хатурим Сандар 6:24–26-дағы Падишалық батаны оқып, «бейбітшілік» (שָׁלוֹם, shalom) еврей сөзінің сандық мәні (гематрия) «Есау» (עֵשָׂו, Eisav) сөзінің сандық мәнімен тең екенін атап өтті. Баал Хатурим бұл Пиркей Авоттағы Мишналық қағидаға сілтеме жасайды деген қорытындыға келді, яғни адам әрқашан кез келген адамға, тіпті қарсыласына да бірінші болып сәлем беруге ұмтылуы керек.

Жаратылыс 25-ші тарау

Джеймс Кугель Гункельдің этиологиялық ертегі туралы түсінігі 20 ғасыр ғалымдарын Жаратылыс 25:19–26, Жаратылыс 25:29–34 және Жаратылыс 27-де Жақып пен Есаудың бәсекелестік оқиғаларын түсінуге, Израиль мен Едомның ұлттық сипаты (немесе ұлттық стереотип) туралы бірдеңе түсіндіруге итермеледі. Этиологиялық тұрғыдан алғанда, Есау мен Жақыптың егіздері Едом мен Исраилдің арасындағы тығыз байланысты, олардың ұқсас диалектілерін, мәдени және туыстық байланыстарын түсіндіреді, ал Есау мен Жақып арасындағы бәсеке Едом мен Исраил арасындағы ара-тұра өштестікті түсіндіреді. Кугель кейбір библиялық ғалымдардың исраилдіктердің тарихында ұқсас көрініс тапқанын айтты: Есаудың ұрпақтары, едомдықтар, болашақ Исраил әлі қалыптасып жатқан кезде егеменді халық болды (Жаратылыс 36:31 қараңыз), бұл Едомды Исраилдің «ағасы» етті. Бірақ б.з.д. 10 ғасырда Дәуіт Исраилді біріктіріп, Едомды жеңді (2 Самуил 8:13–14; 1 Патшалар 11:15–16; 1 Тарих 18:12–13 қараңыз), сондықтан да Жаратылыс 25:23-те Рабиғаға жүктілік кезінде берген оракул «ағасы кішісіне қызмет етеді» деген. Кугельдің айтуынша, ғалымдар жас Жақып пен Есау туралы оқиғаларды Дәуіт заманында болған саяси шындықты бейнелеу үшін жасалды деп санайды, бұл оқиғалар алғаш рет б.з.д. 10 ғасырдың басында, едомдықтар израильдік үстемдіктен құтырылғанға дейін жазылған, сол кезде Израиль «өзіне тиіс емес жүлде алған кішкентай бала» сияқты сезінуі мүмкін. Едом тәуелсіздігін қайта алғанда, ұрланған баталар тарихы өзгеріске ұшырады (немесе, мүмкін, Едомның қайта өркендеуін көрсету үшін жаңадан құрастырылды). Өйткені Израиль әлі де Едомды билеп тұрған кезде, оқиға Жаратылыс 27:28-де Исақ Жақыпқа бата бергенде аяқталуы керек еді. Бірақ Ысқақтың Есауға батасын беруі Жаратылыс 27:40-та: «Сен қылышыңмен өмір сүресің, бауырыңа қызмет етесің, бірақ содан кейін босап, мойныңнан оның мойынтұрығын лақтырып тастайсың», – деп жазылған, бұл жарты ғасырдан кейін пайда болған жаңа шындыққа сәйкес оқиғаның қайта құрылуы (немесе жаңаша жасалуы) болып табылады. Гэри Рендсбург Жаратылыс кітабындағы 25:19–29-да, Дәуіт пен Сүлеймен билеген Транс-Иордан мемлекеті Едомды, Яқып/Исраилдің бауыры ретінде бейнелейтінін оқыды, бұл Жаратылыс кітабының авторы Едомға исраилдіктердің билігін ақтау үшін бұл елдің ата-бабасын патриархтарға қатысты етіп көрсетуге тырысқанын көрсетеді. Рендсбург Біріккен монархия кезінде Израильге географиялық тұрғыдан жақын халықтарды ең берік басқаратынын атап өтті. 2 Самуил Израильдің Моаб пен Аммонның жергілікті патшаларына салық төлеуші ретінде билік жүргізуге рұқсат еткенін, ал Едомның патшасын құлатып, оңтүстік-шығыстағы көрші елдеріне Дәуіт пен Сүлейменнің тікелей билік жүргізетінін айтады. Рендсбург бұл Едомның Есау кейіпкері ретінде, Жақып кейіпкері ретінде Исраилдің егіз бауыры ретінде көрінуінің себебін түсіндіреді, ал Моаб пен Аммон, Жаратылыс 19:30–38-де Лоттың екі ұлы бейнелегендей, әлдеқайда алыста туысқан. Рендсбург сонымен қатар Жаратылыс 27:40-та Исақ Есаудың Жақыптың мойынтұрығын тастайтынын алдын ала айтқан, бұл 1 Патшалар 11:14–22-де баяндалған Сүлейменнің билігі кезінде Едомдықтардың Исраилге қарсы көтерілісін бейнелейді. Рендсбургтің тұжырымы бойынша, Жаратылыс кітабына б.з.д. 10 ғасырда Дәуіт пен Сүлейменнің патшалық құрған кезінде Иерусалимде өмір сүрген патшалық жазушылар жауапты болды; олардың түпкі мақсаты – жалпы монархияны, әсіресе Дәуіт пен Сүлейменнің патшалығын ақтау еді; Жаратылыс кітабы саяси пропаганданың бір бөлігі ретінде көрінеді. Рендсбург Жаратылыс кітабында кіші ұлының бейнесі жиі қайталанатынын айтты. Құдай Хавелді Қабылдан артық көрді Жаратылыс 4-те; Ысқақ Ысмайылды 16–21-де; Жақып Есауды 25–27-де; Яһуда (Жақыптың төртінші ұлы, Лиядан туған алғашқы топтың соңғысы) және Жүсіп (қатардағы он бірінші) ағаларын Жаратылыс 37–50-де; Перес Зерахты 38 және Рут 4-те; Ефрем Манасаны 48-де алмастырды. Рендсбург Жаратылыс кітабының осы мотивке қызығушылығын Дәуіттің Есейдің жеті ұлының ең кенжесі болғанын еске түсіре отырып түсіндірді (1 Самуил 16 оқы), ал Сүлеймен Дәуіттің ұлдарының ең кішісі болса, ең кішісі болды (2 Самуил 5:13–16 оқы). Дәуіттің көптеген ұлдарының арасында кімнің патшалық билікке билік иесі болатыны туралы мәселе 2 Самуил 13-ші тараудан 1 Патшалықтар 2-ші тарауға дейінгі жазбаларда басымдыққа ие. Амнон тұңғыш бала болған, бірақ оны ағасы Абессалом (Дәуіттің үшінші ұлы) өлтірді (2 Самуил 13:29). Абессалом бүлік шығарғаннан кейін Дәуіттің қолбасшысы Жоғаб оны өлтіреді (2 Самуил 18:14–15). Қалған екі үміткер Адониях (Дәуіттің төртінші ұлы) және Сүлеймен болды, ал Адониях жасы үлкен болса да (әдетте Дәуіт қартайған және осал болған кезде 1 Патшалар 1-де таққа таласқан), Сүлеймен жеңіске жетті. Рендсбург ескі замандағы Жакын Шығыста тұңғыш ұлдың мұрагерлігі қалыпты екенін ескерсе де, Жаратылыс кітабының авторлары Сүлейменнің билігін ақтау үшін Жаратылыстың ұлттық эпосына ең кіші ұлдың ұғымын енгізді. Сондықтан израильдік Дәуіттің Сүлейменді Израильдің патшасы етіп таңдауына сын айта алмайды, өйткені Жаратылыс кітабында Құдай Хавелден бері кіші ұлдарды жақсы көргені және кіші ұлдарына – Ысқаққа, Жақыпқа, Яһудаға, Жүсіпке, Переске және Ефремге – оның келісімінен берген баталары туралы айтылған. Жаратылыс 25:22 сөздерін оқығанда, «Неліктен мен тірімін?» Роберт Альтер Рабиғаның қиын жүктілігіне байланысты «күңкіреген және мағынасыз» айқайын атап өтті. Альтер Рабиғаның сөздері тіпті толық емес сөйлем ретінде түсіндірілуі мүмкін екенін ұсынды – «Содан неліктен мен… ?». Фретейм Жаратылыс 25:23 тіліндегі екіұштылықты байқады: Күштірек болатын бауыр міндетті түрде қызмет ететін бауыр емес. Фретейм Жаратылыс 25:23-тің ескісі (Есау) әлсіз болып, кішісіне (Жақыпқа) қызмет ететінін немесе, көбінесе, ескісі күшті болып, кішісіне қызмет ететінін болжайтынын жазды. Ричард Эллиот Фридман көптеген оқырмандар Жаратылыс 25:23-ті Құдай Рабиғаға кіші ұлы, Жақып, үлкен ұлы, Есауды басып озатынын айтқанын түсінетінін атап өтті. Сондықтан кейбіреулер Рабиғаның Жақыпты Есау ретінде жібергенде мұрагерлікті манипуляцияламағанын, тек Құдайдың еркін орындағанын айтады. Бірақ Фридман бұл Жаратылыс 25:23-тің «нағыз, керемет екіұшты» сөздерін түсінбеушілік деп атады. Фридман Библиялық ивритте сөйлемдегі сөздердің реті өзгеруі мүмкін екенін, яғни субъект сөздерден бұрын немесе кейін келуі мүмкін, ал объект сөздерден бұрын немесе кейін келуі мүмкін екенін жазды. Сондықтан Фридман кейде субъект пен объекттің қайсысы екенін анықтау мүмкін емес екенін, әсіресе поэзияда айтты. Фридман бұл Жаратылыс 25:23-те де осылай екенін, оның «үлкені кішіге қызмет етеді» немесе «үлкені кішіге қызмет етеді» деген мағынасы бар екенін айтты. Фридман «Грекиядағы Дельфи оракулдары сияқты, бұл болжамда қарама-қарсы мағыналар бар, сондықтан оны алған адам – Рабиға – өзі қалағандай (естелік немесе бейсаналық түрде) ести алады». Эфраим Спейзер бастапқыда Жақып атының Жаратылыс 25:26-да түсіндірілгендей емес, «Y‘qb 'l» дегеннен шыққан, және «Құдай сақтасын» деген мағынаны білдіргенін жазды. Альтер Жақыптың «жай адам» (אִישׁ תָּם, ish tam) ретінде сипатталғанын оқығанда, ивриттегі «жай» (תָּם, tam) сөзінің адалдықты немесе тіпті әділдікті білдіретінін ұсынды. Альтер Библиялық тілде жүрек «қисық» (עָקֹב, ‘akov) болуы мүмкін екенін, бұл Жақып атының түбірімен байланысты, ал оның антонимдік мағынасы – жүректің «тазалығы» немесе «әділдігі» – תָּם, tam, мысалы, Жаратылыс 20:5-те. Альтер Жаратылыс 25:27-де Жақыпқа берілген бұл эпитетте күрделі ирония болуы мүмкін екенін қорытындылады, өйткені…

Жаратылыс кітабы , 26-шы тарау

Жаратылыс 26:4-те Құдай Ысқаққа Құдайдың Ыбырайымға оның ұрпағын жұлдыздар санындай көбейтуді уәде еткенін еске салды. Жаратылыс 15:5-те Құдай Ыбырайымның ұрпақтары аспандағы жұлдыздар санындай көп болатынын уәделеді. Жаратылыс 22:17-де Құдай Ыбырайымның ұрпақтары аспандағы жұлдыздар мен теңіз жағалауындағы құмның бөлшектерінен де көп болатынын уәделеді. Карл Саган ғаламдағы жұлдыздардың саны Жер бетіндегі барлық жағажайлардағы құмнан асып түседі деп хабарлады. Барух Спиноза Жаратылыс 26:5-тегі «Ыбырайым Құдайға құлшылық етті, Оның өсиеттерін, ережелерін және заңдарын сақтады» деген мәлімдемені Ыбырайым Мәліксадықтың құлшылығын, ережелерін, өсиеттерін және заңдарын сақтады деп түсінді. Спиноза Жаратылыс 14:18–20-ны оқып, Мәліксадықтың Иерусалимнің патшасы және Жоғары Құдайдың діни қызметкері болғанын, діни қызметін атқарымында (Мысалы, Сандар 6:23 сияқты) Ыбырайымды баталағанын және Ыбырайым осы Құдайдың діни қызметкеріне ол тонаған мүліктерінің оннан бірін бергенін анықтады. Спиноза бұдан Құдай Израиль ұлтын құрудан бұрын Иерусалимде патшалар мен діни қызметкерлерді тағайындап, олар үшін рәсімдер мен заңдарды белгілегенін түйіндеді. Спинозаның пікірінше, Ыбырайым осы қалада тұрғанда осы заңдарға қатаң сәйкес өмір сүрді, өйткені ол Құдайдан ешқандай арнайы рәсім алған жоқ. Шпайзер (a) Жаратылыс 12:10–20; (b) Жаратылыс 20:1–18; және (c) Жаратылыс 26:6–11-дегі әйелді қарындас ретінде көрсету мотивінің үш мысалын қарастырып, бір автордың еңбегінде осы үш жағдайдың қарама-қайшылықтар тудыратынын айтты: Ыбырайым Мысырдан қашып құтылудан ешқандай сабақ алмағандықтан, Герарда да сол әдісті қолданған болар еді; және Әбумәлік Ыбырайым мен Сарамен болған қауіпті тәжірибесінен тиісті ойланбағандықтан, Ысқақ пен Рабиғаның тұзағына түсіп қалған болар еді. Шпайзер (тәуелсіз негізде) (a) және (c) оқиғаларға Яхвист, ал (b) оқиғаға Элохист жауапты деген қорытындыға келді. Алайда, егер Элохист Яхвистің жай ғана түсіндірушісі болса, онда Элохист Әбумәлікке қатысты қарама-қайшылықты көрген болар еді, өйткені ол оны анық мақұлдаған адам. Шпайзер Яхвист пен Элохист тәуелсіз жұмыс істеген болуы керек деген шешімге келді.

Жаратылыс кітабы, 27 - тарау

Шпайзер Жақыптың мінез-құлқының егжей-тегжейін «Жаратылыс» 27:1–40-та оқып, Яхуисттің жеке симпатиясы Ысқақ пен Есауға, яғни алдаудың құрбандарына қарайтынын көрсетті, нәтижесінде Жақыпқа тиімді болғанымен. Шпайзер «Жаратылыс» 27-де Ысқақтың Жақыпты қаламаған нәрсемен баталауын оқып, ешкім Құдайдың толық жоспарын түсіне алмайтынын, ол таңдалған агент кім болса да, әрқашан ақылға қонымды және әділ болатынын үйретті. Гюнтер Плаут Ысқақ шын мәнінде алданбағанын айтты. Оқиғаны Ысқақтың тұлғасына жақын назарда қарап, Плаут оқиға бойы Ысқақтың Жақыптың кім екенін сезінгенін, бірақ бұл білімін мойындамай, алданғандай көрсеткенін қорытындылады. Осылайша, Плаут бір сюжеттің ішінде тағы бір сюжетті көрді: Рабиға мен Жақып Ысқақты алдау үшін күрделі жоспарлар жасады, ал Ысқақ, олардың білмегеніне қарай, Құдайдың жоспарын орындау үшін, сүйікті ұлын баталау үшін өзін-өзі алдаудың жолын іздеді. Плаут Ысқақтың қартайғанын, бірақ ақыл-есінен айырылмағанын айтты. Ысқақ Есаудың Ыбырайымның жүгін көтере алмайтынын, оның орнына тыныш және күрделі кіші ұлы Жақыпты таңдауы керек екенін ұзақ уақыттан бері білген. Плауттың пікірінше, Ысқақ әлсіз және шешім қабылдауға қиналатын адам болғандықтан, Есауға шындықты айтуға батылы жетпеді. Өзінің соқырлығы мен Рабиғаның алдауы оған Құдайдан сыйлық ретінде келді. Плаут Ысқақтың Жақыпты сөкпегенін атап өтті. Плауттың қорытындысы бойынша, тіпті Есау да алданбады, өйткені Есау Жақыптың таңдалған екенін білген. «Жаратылыс» 27:35-те Жақыптың әкесі Ысқақ Жақыпты «алдау» (בְּמִרְמָה, bemirmah) деп айыптады, бұл сөз «алаялық» (עָרוּם, arum) деген сөйлемдегі сипаттаманың түбірімен бірдей екенін, және осыған байланысты Карен Армстронг Жақыптың мысалы Құдайдың адамды оның моральдық қасиеттеріне қарай таңдамайтынын көрсетеді.

Бұйрықтар

Маймонид пен Сефер ха Чинухтың пікірінше, парашада ешқандай міндеттемелер жоқ.

Литургияда

Тамақтан кейін айтылатын батада (Биркат Хамазон), төртінші батаның соңында (Құдайдың кеңшілігі үшін алғыс айту), яһудилер Төрелік кітабындағы 24:1, 27:33 және 33:11 аяттарында баяндалған Патриархтарға Құдайдың берген батасын еске алады.

Апталық мақам

Апталық мақамда сефардтық яһудилер әр апта сайын қызметтердегі әндерді сол аптаның пашасының мазмұнына сәйкес таңдайды. "Толедот" пашасы үшін сефардтық яһудилер эмоциялық тұрақсыздық пен ашуды көрсететін "Мақам Махурды" қолданады. Бұл мақам "Мақам Раст" мақамымен дыбыстас келеді. Бұл лайықты, себебі осы пашада Есау осы мінез-құлық белгілерін көрсетеді, өйткені ол маңызды баталардан құр қалады.

Паршамен байланыс

Малахи кітабының 1-тарауы Құдайдың «Мен Жақыпты жақсы көрдім, ал Есауды жек көрдім» деген сөздерімен басталады, содан кейін Есаудың ұрпақтары, яғни Едом халқына қарсы жаза шаралары уәде етіледі.

Киелі кітап

Жаратылыс 15:5 (жұлдыздарша көп); 22:17 (жұлдыздарша көп). Есімдер кітабы 1:10 (жұлдыздарша көп); 17:16 (Мысырға бармауға). Жошуа 24:4. Еремия 42:13, 22 (Мысырға бармауға). Малахи 1:2–3.

Раби емес ерте кезеңдері

Иосиф Флавий. Яһудилердің ежелгі тарихы 1:18:1–2, 4–8, 19:1; 2:1:1. Шамамен 93–94 жылдар. Мысалы, Иосиф Флавийдің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистон аударған. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987. Римдіктерге 9:6–13. Еврейлерге 11:20; 12:16–17.

Классикалық раввиндік

Мишна: Мишна Кидушин 4:14. Шамамен 200 жылы, Израиль жері, мысалы, "Мишна: Жаңа аударма" кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, 499-бет. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988 жыл. Тосефта: Берахот 6:8; Сота 10:5–6; Кидушин 5:21. Израиль жері, шамамен 250 жылы. Жақып Нойснер аударған, 1-том, 39-бет, 876-бет, 947-бет. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Сифре Кітабы, Құдай сөзіне, 2:3. Израиль жері, шамамен 250–350 жылдары. Жақып Нойснердің аудармасы, 1-том, 26-бет. Атланта: Scholars Press, 1987 жыл. Иерусалим Талмуды: Берахот 55b, 85b; Бикурим 23b; Сукка 21a; Таанит 1b, 27b; Мегилла 16a, 17b; Сота 28b, 31b; Санхедрин 62a; Авода Зара 3a. Тиберия, Израиль жері, шамамен 400 жыл. Мысалы, "Талмуд Йерушальми". Редакторлар: Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус, 2, 12, 22, 25–26, 36–37, 45, 47-томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2006–2020 жылдары. Жаратылыс Рабба 60:13; 63:1–67:13. Израиль жері, 5-ғасыр. Мысалы, "Мидраш Рабба: Жаратылыс". Гарри Фридман мен Морис Саймонның аудармасы. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Вавилон Талмуды: Берахот 5b, 7b, 56b, 57b; Шаббат 118a–b; Эрувин 104b; Песахим 5a, 42b; Йома 28b; Сукка 5b, 14a; Таанит 8b, 29b; Мегилла 6a, 28a; Моэд Катан 2a; Йевамот 64a; Кетубот 112a; Недарим 32a; Сота 11a, 12b, 13a, 41b; Гитин 57b; Кидушин 82a; Бава Камма 92b–93a; Бава Меция 87a; Бава Батра 15a, 16b, 123a; Санхедрин 12a, 37a, 69a, 92a, 96b, 105a, 111a; Маккот 10a, 24a; Авода Зара 2b, 11a. Сасанидтер империясы, 6-ғасыр. Мысалы, "Талмуд Бавли". Редакторлар: Исраэль Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: Mesorah Publications, 2006 жыл.

Орта ғасырлар

Раши. Комментарий. Жаратылыс 25–28 тараулар. Трой, Франция, 11 ғасырдың соңы. Мысалы, Рашиде. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және ашықталған. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 1-том, 271–307 беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 1995 жыл. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, раввин Сэмюэл Бен Меирдің "Жаратылыс туралы түсініктемесі: Аннотацияланған аударма" еңбегінде. Мартин И. Локшин аударған, 130–62 беттер. Льюистон, Нью-Йорк: Edwin Mellen Press, 1989 жыл. Яһуда Халеви. Кузари. 2:80. Толедо, Испания, 1130–1140 жылдар. Мысалы, Jehuda Halevi. Kuzari: Израиль дінінің дәлелі. Генри Слонимскидің кіріспесі, 128 бет. Нью-Йорк: Schocken, 1964 жыл. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. 12 ғасырдың ортасы. Мысалы, Ibn Ezra's Commentary on the Pentateuch: Genesis (Берешит). Аударған және түсіндірген Х. Норман Стрикман және Артур М. Сильвер, 247–73 беттер. Нью-Йорк: Menorah Publishing Company, 1988 жыл. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Chizkiyahu ben Manoach. Chizkuni: Тораға түсініктеме. Аударған және түсіндірген Елияху Мунк, 1-том, 187–214 беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013 жыл. Нахманид. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Ramban (Nachmanides): Тораға түсініктеме: Жаратылыс. Аударған Чарльз Б. Шавель, 1-том, 313–48 беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1971 жыл. Мидраш ха-Нелам (Жасырын Мидраш). Испания, 13 ғасыр. Мысалы, Zohar, 1-бөлім, 134b–40a беттер. Мантуя, 1558–1560 жылдар. Мысалы, The Zohar: Pritzker Edition. Аударған және түсіндірген Нейтан Вольски, 10-том, 402–24 беттер. Стэнфорд, Калифорния: Stanford University Press, 2016 жыл. Zohar, 1-бөлім, 134a–46b беттер. Испания, 13 ғасырдың соңы. Мысалы, The Zohar. Аударған Гарри Сперлинг және Морис Саймон. 5 томдық. Лондон: Soncino Press, 1934 жыл. "Полиция салығы үшін жинақ". Египет, 14 ғасыр. Марк Р. Коэннің еңбегінен. Орта ғасырдағы кедейлердің дауысы: Каир Генизасынан құжаттар антологиясы, 174 бет. Принстон: Princeton University Press, 2005 жыл. Героналық Ниссим (Ран). Дерәшос Харан (Ранның сөздері), 2-сөз. Барселона, Каталония, 14 ғасыр. Мысалы, Yehuda Meir Keilson. Derashos HaRan: Ранның сөздері, Раббину Ниссим бен Реувен Героналық, аударған, түсіндірген және ашықталған. 1-том, 110–97 беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 2019 жыл. Маттатиас Ижари. "Толедодағы уағыз". Испания, шамамен 1400 жыл. Марк Саперштейннің. Jewish Preaching, 1200–1800: Антология, 156–66 беттер. Нью-Хейвен: Yale University Press, 1989 жыл. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ижак (Исақтың құрбандығы). 15 ғасырдың соңы. Мысалы, Yitzchak Arama. Akeydat Yitzchak: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсініктемесі. Аударған және қысқарған Елияху Мунк, 1-том, 177–95 беттер. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001 жыл.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванель. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 және 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 1-том: Береиш / Жаратылыс. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 147–84 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Обадия бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Тәржіме және түсіндірме жазбалары, Рафаэль Пелковиц, 130–47 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Сүлеймен бен Исхақ Леви. "Толедодағы уағыз". Салоника, 1573 жыл. Марк Саперштейннің. "Иудейлердің уағыздауы", 1200–1800: Антология, 240–52 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1989 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 1-том, 163–83 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Редактор: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешелдің шығармасында. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аударған: Авраам Перец Фридман, 70–77 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004 жыл. Томас Хоббс. Левиафан, 3:36. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басып шығару, 460 бет. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттарда. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 1-том, 200–34 бет. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 1-том, 241–71 бет. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 37–41 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Джон МакФадэн. "Ескі Келісімдегі түсіндірме зерттеулер: III. Ысқақ пен Жақып". "Библиялық әлем", 29-том, 3-саны (1907 ж. наурыз): 219–30 беттер. Ыбырайым Исаак Кук. "Әдеп принциптері". ХХ ғасырдың басында. Ыбырайым Исаак Кук кітабында: Өкініштің жарығы, моральдық принциптер, қасиеттіліктің жарығы, очерктер, хаттар және өлеңдер. Бен Зион Боксер аударған, 142, 162 беттер. Махва, Нью-Джерси: Паулист баспасы 1978 жыл. Льюис Бейлс Патон. "Археология және Жаратылыс кітабы". The Biblical World, 46-том, 1-саны (1915 жылдың шілдесі): 25–32 беттер. Александр Алан Штайнбах. "Димаштық патшайым: Жастарға арналған 54 әңгіме" кітабының 17–19 беттерінде қарастырылды. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Ирвинг Файнман. Жақып, автобиографиялық роман, 11–13 беттер, 16–18 беттер. Нью-Йорк: "Рендом Хаус" журналы, 1941 жыл. Дэвид Доуб. "Есау тұңғыштығын қалай сатқан?". Кембридж заң журналы, 8-том (1942): 70–75 беттер. Томас Манн. Жүсіп пен оның ағалары. Джон Вудстың аудармасы, 37, 91, 97–100, 103–08, 113–14, 116–17, 134, 150, 153–73, 192–94, 242, 257, 298–99, 335, 340–41, 404, 414, 417, 428–30, 449, 524, 538, 669–70, 693, 806, 809 беттер. Нью-Йорк: Альфред А. Кнопф, 2005 жыл. Бастапқыда "Жозеф пен оның бауырлары" деп жарияланды. Стокгольм: Берман Фишер баспасы, 1943 жыл. Дж. Митчелл Морс. "Яқып пен Есау «Финнеганның оянуында»". Қазіргі филология, 52-том, 2-саны (қараша 1954): 123–30 беттер. Дэвид Н. Фридман. "Яқыптың алғашқы аты". Израильдік зерттеулер журналы, 13-том (1963): 125–26 беттер. Уолтер Оренштейн мен Герц Франкель. Тора мен дәстүр: Яһуди жастарына арналған Киелі кітап оқу құралы: 1-том: Береиш, 61–71 беттер. Нью-Йорк: "Еврей баспасы" 1964 жыл. Дельмор Шварц. "Жейкоб". "Таңдалған өлеңдер: Жазғы білім" кітабының 233–35 бетінде. Нью-Йорк: Жаңа бағыттар, 1967 жыл. Сэмюэл Грингус. "Нузидегі бауырластық қабылдау және Жаратылыс кітабындағы «Әйел бауырлас»". Hebrew Union College Annual, 46-том (1975): 5–31 беттер. М. Уорнердің қарасы. Патриархтар және Киелі кітапқа жатпайтын көздер. Journal for the Study of the Old Testament, 1-том, 2-саны (маусым 1976): 50–61 беттер. Дж. Максвелл Миллер. Патриархтар және Киелі кітапқа жатпайтын көздер: жауап. Journal for the Study of the Old Testament, 1-том, 2-саны (1976 ж. маусым): 62–66 беттер. Джон Р. Бартлетт. Едомның бауырластығы. Journal for the Study of the Old Testament, 2-том, 4-саны (1977 ж., ақпан): 2–27 беттер. (Жаратылыс 25:19–24; 27:27–29, 39–40) Митчелл Дахуд. "Шығармашылық және Хапактың Жаратылыс 27,3-тегі оқиғалары". Biblica, 58-том, 3-саны (1977): 422–23 беттер. Питер Д. Мискалл. Жақып пен Жүсіптің оқиғалары аналогия ретінде. Journal for the Study of the Old Testament, 3-том, 6-шы нөмір (1978 жылдың сәуір айы): 28–40 беттер. Дональд Джей Уайсман. "Олар шатырларда тұрды". Biblical and Near Eastern Studies: Essays in Honor of William Sanford La Sor. Редактор: Gary A. Tuttle, 195–200 беттер. Гранд Рапидс: Eerdmans, 1978 жыл. C. G. Allen. "Менің ұлым, маған қарғыс келсін". Encounter with the Text: Form and History in the Hebrew Bible. Редактор: Martin J. Buss, 159–72 беттер. Филадельфия: Fortress, 1979 жыл. Майкл Фишбейн. Жаратылыс 25:19–35:22/Жақып айналымы. Text and Texture: Close Readings of Selected Biblical Texts, 40–62 беттер. Нью-Йорк: Schocken Books, 1979 жыл. Джон Г. Гамми. Теологиялық түсіндіру әдеби және дәстүрлік талдау арқылы: Жаратылыс 25–36. Encounter with the Text: Form and History in the Hebrew Bible. Редактор: Martin J. Buss, 117–34 беттер. Филадельфия: Fortress, 1979 жыл. Рубен Аһрони. Есау неге тұңғыштықты жек көреді? Киелі кітапты түсіндірудегі зерттеу. Judaism, 29-том (1980): 323–31 беттер. Роланд де Во. Авраам мен Жақыптың жеке дәстүрлері. Biblical Archaeology Review, 6-том, 4-саны (1980 жылдың шілдесі/тамызы). Катерина Патерсон. Жақыпты жақсы көрдім. Нью-Йорк: HarperCollins, 1980 жыл. Эми К. Бланк. "Мен төртіншіні білемін" және басқа да нәрселер. 1981 жыл. (Ребека туралы өлең). Нехама Лейбовиц. Берешит (Жаратылыс) бойынша зерттеулер, 257–97 беттер. Иерусалим: Әлемдік сионистік ұйымы, 1981 жыл. Жаңадан басылған "Апталық параша бойынша жаңа зерттеулер". Ламбда баспасы, 2010 жыл. Уолтер Брюггеманн. Жаратылыс: Түсіндіру: Оқыту және уағыздау үшін Киелі кітапқа түсініктеме, 204–41 беттер. Атланта: John Knox Press, 1982 жыл. Изак Корнелиус. Жаратылыс XXVI және Мари: Су үшін дау және патриархтардың әлеуметтік-экономикалық өмір салты. Journal of Northwest Semitic Languages, 12-том (1984): 53–61 беттер. Фредерик Бюхнер. Керемет жеңіліс, 10–18 беттер. Seabury Press, 1966 жыл. Жаңадан басылған Сан-Франциско: Harper & Row, 1985 жыл. Карл Д. Эванс. Жаратылыстағы Жақып айналымы: Патриарх Жақып—«Күнәсіз адам»: Киелі кітаптағы бейнелеудегі моральдық беймәлімдік. Bible Review, 2-том, 1-саны (көктем 1986). Виктор Х. Мэттьюс. Герардың құдықтары. The Biblical Archaeologist, 49-том, 2-саны (1986 жылдың маусымы): 118–26 беттер. Пинхас Х. Пели. Бүгінгі Тора: Жаңадан қарау. 25–28 беттер. Вашингтон, округ Колумбия: B'nai B'rith Books, 1987 жыл. Луис Х. Фельдман. Иосифтің Жақып портреті. The Jewish Quarterly Review, New Series, 79-том, 2/3-саны (1988–1989 жылдың қазаны–қаңтары): 101–51 беттер. Марк Геллман. "Жылаған күшті адам". Құдайдың үлкен саусағы бар ма? Киелі кітаптағы оқиялар туралы оқиялар, 57–59 беттер. Нью-Йорк: HarperCollins, 1989 жыл. Нахум М. Сарна. JPS Тора түсіндірмесі: Жаратылыс: Традициялық еврей мәтінімен және жаңа JPS аудармасымен, 177–97, 396–403 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1989 жыл. Марк Е. Биддл. "Қауіпті ана және ұлттарға арналған бата". Journal of Biblical Literature, 109-том, 4-саны (қыс 1990): 599–611 беттер. Ктзия Спаннер. Рахильдің терафимдерін ұрлау: Оның отбасылық басымдығы үшін күресі. Vetus Testamentum, 42-том, 3-саны (1992 жылдың шілдесі): 404–12 беттер. Сьюзан Аккерман. Бала құрбандығы: Құдайдың...