Кіріспе

Ваичи, Ваечи немесе Ваихи (ивритше "және ол өмір сүрді", пашаның алғашқы сөзі) – Тораның жылдық еврей оқу циклындағы он екінші апталық бөлігі (פָּרָשָׁה, паша) және Жаратылыс кітабындағы соңғысы. Ол Жаратылыс кітабының 47:28–50:26 аяттарын қамтиды. Пашада Жақыптың Қанаан жерінде жерленуін сұрауы, Жақыптың Жүсіптің ұлдары Ефрем мен Манасаны баталауы, Жақыптың ұлдарына бата беруі, Жақыптың өлімі мен жерленуі, сондай-ақ Жүсіптің өлімі туралы айтылады. Бұл Жаратылыс кітабындағы (бірақ Торада емес) ең қысқа апталық Тора бөлігі. Онда 4448 еврей әрпі, 1158 еврей сөзі, 85 аят және Тора парқыншасында 148 жол бар. Яһудилер оны Симхат Торадан кейінгі он екінші сенбі күні, әдетте желтоқсан немесе қаңтар айында оқиды.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті оқылымға немесе עליות, алиотқа бөлінеді. Танахтың (Еврей Киелі кітабы) Масорет мәтінінде Парашат Ваехи 12 "ашық бөлім" (פתוחה, petuchah) бөлімінен тұрады (шамамен абзацтарға тең, көбінесе еврей әрпі פ (peh) арқылы қысқартылады). Парашат Ваехиде "жабық бөлім" (סתומה, setumah) бөлімдері жоқ (еврей әрпі с (samekh) арқылы қысқартылады) осы ашық бөлімдердің ішінде. Басқа парашалардан өзгеше, Парашат Ваехи бос орыннан немесе жаңа жолдан бастаылмайды. Бірінші ашық бөлім алғашқы үш оқылымды қамтиды. Бесінші және алтыншы оқылымдарда Жақыптың ұлдарына арналған баталары он ашық бөліммен ажыратылған. Соңғы, он екінші ашық бөлім алтыншы және жетінші оқылымдарды қамтиды.

Бірінші оқу Түпнұсқа 47:28 48:9

Бірінші оқылымда Жақып Мысырда 17 жыл өмір сүріп, 147 жасқа дейін өмір сүрді. Жақыптың өлімі жақындағанда, ол ұлы Жүсіпті шақырып, оның жамбасының астына қолын салып, Мысырда жерлемеуге, әкесі мен атасының қасына жерлеуге ант беруін өтінді. Жүсіп келісті, бірақ Жақып одан міндетті түрде ант беруін талап етті, Жүсіп ант берді, сосын Жақып иіліп құрмет көрсетті. Кейін Жүсіпке әкесінің ауырғанын хабарлағанда, ол ұлдары Манаса мен Ефрайымды әкесіне апарып көрсетті. Жақып отырып, Жүсіпке Құдайдың Лузда оған көрініп, оны баталағанын және ұрпақтарын көбейтіп, оларға осы жерді мәңгілікке беретінін айтқанын жеткізді. Жақып Жүсіптің ұлдарын өзінің ұлдарымен тең мұрагер етіп алды. Жақып Паданнан келгенде Рахиланың жолда қайтыс болғанын, оны Бетлемге жақын Ефратада жерлегенін есіне алды. Жақып Жүсіптің ұлдарын көріп, кімдер екенін сұрады, Жүсіп олардың Құдайдың Мысырда берген ұлдары екенін айтты. Сонда Жақып оларды жанына шақырып, бата беруді өтінді. Бірінші оқылым осы жерде аяқталады.

Екінші оқылымТүпнұсқа 48:1016

Жақыптың жасы ұлғайғандықтан көзі нашарлаған еді. Сондықтан Жүсіп ұлдарын Жақыпқа жақын әкелді, ал Жақып оларды сүйіп, құшақтады. Жақып Жүсіпке: "Мен сені қайта көремін деп ойламаған едім, енді Құдай маған балаларыңды да көрсетті", - деді. Жүсіп оларды екі тізесінің арасынан алып, Ефремді оң қолымен, Жақыптың сол жағына, ал Манасаны сол қолымен, Жақыптың оң жағына келтірді. Бірақ Жақып оң қолын кіші ұлы Ефремнің үстіне, сол қолын аға ұлы Манасаның үстіне қойып, оларға Құдайдың батасын тіледі, олардың есімдері Жақыптың есімімен аталуын, және олардың көбейіп, көпке толуын дұғалады. Екінші оқылым осы жерде аяқталады.

Үшінші оқу Түпнұсқада: Түпнұсқада:

Үшінші оқылымда Жүсіптің Жақыптың оң қолын Ефремнің үстіне қойғанына наразы болды, және ол Жақыптың оң қолын жылжытып, тұңғыш Манасаға бұруға тырысты, бірақ Жақып бас тартты. Ол Манаса да ұлы халыққа айналады, бірақ оның кіші інісі одан да ұлы болады деді. Жақып оларды баталап, Израильдың Ефрем және Манаса сияқты болуын тіледі, осы арқылы Құдайды шақырып бата берді. Жақып Жүсіпке өлімі жақын екенін айтты, бірақ Құдай оның қасында болады және оны аталарының жеріне қайтарады деді. Жақып оған ағаларынан артық жер (Шехем) берген еді, оны ол Әморлықтардан қылышы мен садағымен алған. Үшінші оқылым мен бірінші ашық бөлім осы жерде аяқталады.

Төртінші оқу Түпнұсқа 49:1 18

Төртінші оқылымда Жақып ұлдарын жинап, оларға болашақта оларға не болатынын тыңдауға шақырды. Жақып тұңғышы Рубенді "күшімнің бастауы, қуатымның жемісі" деп атады, бірақ ол су сияқты тұрақсыз болғандықтан, әкесінің төсегін масқаралағандықтан, ең жақсысын иеленбес еді. Екінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Оқылымды жалғастыра келе, Жақып Шимон мен Леуіні зорлық-зомбылықтағы ағайындылар деп атады, олардың кеңесіне жанының кірмеуін тіледі, өйткені олар ашуларында адамдар мен малдарды өлтірді, және олардың ұрпақтарын Израильдің барлық жеріне шашыратуға қарғыс айтты. Үшінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Оқылымды жалғастыра келе, Жақып Яһуданы арыстанның баласы деп атады және оған оның жауларын бағындыратынын, бауырлары оның алдында мойын бұғатынын және оның ұрпақтары Шилоға адамдар келгенше билік ететінін айтты. Ол өгізін жүзімдікке байлап, киімдерін шарапқа жуады, тістері сүттен ақ болады. Төртінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Оқылымды жалғастыра келе, Жақып Забулонның ұрпақтары Сидонның жағасында, теңіз жағасында қоныстанатынын және кеме жасаумен айналысатынын болжады. Бесінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Алтыншы ашық бөлім осы жерде аяқталады. Оқылымды жалғастыра келе, Жақып Даныны жолдағы жыланға, жылқының тоқпағын шағып, өз халқын соттайтынына теңеді. Жақып Құдайдың құтқаруын күтетінін айтты. Төртінші оқылым және жетінші ашық бөлім осымен аяқталады.

Бесінші оқу Түпнұсқа 49:19 26

Бесінші оқылымда Яков Ғад тайпасына шабуыл болатынын болжады, бірақ ол олардың ізінен шабуылдайтынын айтты. Сегізінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Тоғызыншы ашық бөлім осы жерде аяқталады. Оныншы ашық бөлім осы жерде аяқталады. Бесінші оқылым және он бірінші ашық бөлім осымен аяқталады.

Алтыншы оқу Түпнұсқа 49:27 50:20

Алтыншы рет оқылғаннан кейін, Яғқұп Бинъяминді ашкөз қасқыр деп атады, ол жебесін толық жейді. Редактор былай қорытындылады: «Бұл он екі тайпа». Яғқұп ұлдарын өсиет етіп, оны Ибраһим сатып алған және Ибраһим мен Сара, Исақ пен Ривка, сондай-ақ ол Леяны жерлеген Махпела үңгірінде әкелерімен бірге жерлеуді бұйырды. Содан кейін Яғқұп аяқтарын төсегіне жинап, көз жұмды. Юсуф әкесінің бетін өпті және жылады. Юсуф дәрігерлерге Яғқұптың денесін бальзамдауды бұйырды, олар содан кейін 40 күн бойы осымен айналысты, ал Мысырлықтар Яғқұп үшін 70 күн жоқтады. Одан кейін Юсуф Фараонның сарайындағы адамдардан Фараонға Яғқұп оны Ханаан жерінде жерлеуге ант беруін және оған барып, әкесін жерлеп қайтуға рұқсат сұрауын айтуын өтінді. Фараон келісті, және Юсуф Фараонның бүкіл сарайы, Мысырдың ақсақалдары, көліктер, атты әскер және Юсуфтың барлық туыстарымен бірге жолға шықты, тек кішкентайлар мен мал Гошен жерінде қалды. Олар Иордан өзенінен әрідегі Атат егін сабатын жерде әкесі үшін жеті күн жоқтады, ал Ханаандықтар Мысырлықтардың қаншалықты қайғырып жоқтағанын көріп, осы жерді Абель-Мицрайм деп атады. Яғқұптың ұлдары оның өсиетін орындап, оны Махпела үңгірінде жерледі, ал жерлеу процесіне қатысушылар Мысырға қайтып келді. Яғқұптың қайтысымен Юсуфтың бауырлары оның олардан жасаған жамандықтары үшін өш ала ма деп алаңдады және Яғқұп оларды кешіруге бұйырды деген хабарды Юсуфқа жіберді. Бауырлары Юсуфпен сөйлескенде, ол жылады, ал бауырлары оның алдына егіліп, олар оның құлы екенін мәлімдеді. Юсуф оларға қорқудың қажеті жоқ екенін айтты, өйткені ол Құдай емес, және олар оған жамандық жасауға ниеттенгенімен, Құдай оны жақсылыққа айналдырып, көптеген адамдарды құтқару үшін осылай істеді. Алтыншы оқу осымен аяқталады.

Жетінші оқу Түпнұсқа 50:21 26

Жетінші оқылымда Жүсіп оларға мейіріммен сөйлеп, көңілдерін көтеріп, оларды және олардың балаларын қолдауға уәде берді. Жүсіп 110 жыл өмір сүріп, Ефремнің үшінші буын немерелерін көрді, ал Мәнассенің шөберелері Жүсіптің тізесінде туды. Жүсіп бауырларына өлімі жақындап қалғанын айтты, бірақ Құдай оларды әрі қарай есіне алып, Мысырдан шығарып, Ыбырайымға, Ысқаққа және Яғұпқа берген уәдесі бойынша жерге жеткізерін жеткізді. Жүсіп Израиль ұлдарынан сүйектерін сол жерге апаруға ант алды. Содан кейін Жүсіп қайтыс болды, оны бальзамдап, Мысырда табытқа салды. Жетінші оқылым, он екінші ашық бөлім, параша және Тек қана Жаратылыс кітабы осы жерде аяқталады.

Жаратылыс кітабы , 50 - тарау

Герхард фон Рад Жүсіп оқиғасының ежелгі мысырлық даналық әдебиеттерімен тығыз байланысты екенін айтты. Фон Рад Жүсіптің Тек қана 50:20-дағы бауырларына айтқан сөзін, "Сендер маған жамандық ойладыңдар, бірақ Құдай оны жақсылыққа айналдырды, бүгінгі күнде көптеген адамдарды құтқару үшін осылай болды" деген теологиясын Аменемпоптың сөздерімен салыстырды: "Адамдар ниет еткен нәрсе біреу, ал Құдай істеген нәрсе басқа", және "Құдайдың өмірі – табыс, ал адамның өмірі – жоққа шығару".

Жаратылыс кітабы , 50 - тарау

Жаратылыс кітабының 50:20 аятында Жүсіп ағаларына олар оған жамандық ойлағанын, бірақ Құдай оны жақсылыққа пайдаланып, көптеген адамдардың өмірін сақтап қалғанын айтты. Бұл түсіндірмесі Жаратылыс кітабының 45:5 аятындағы оның сөзімен үйлеседі, онда Құдай оны ағаларынан бұрын Мысырға жібергенін, осылайша өмірді сақтау үшін деп түсіндірген. Сол сияқты, 105:16-17 Забурларда Құдай елге ашаршылық жібергені және Жүсіпті Израиль ұлдарының алдына жібергені айтылады. Вон Рад Жүсіптің ағаларына айтқан сөзінің теологиясын – "Сендер маған жамандық ойладыңдар, бірақ Құдай оны жақсылыққа айналдырды" (Жаратылыс 50:20) – Нақыл сөздер 16:9-ға ("Адамның жолы жүрегінде, бірақ Жаратқан Ие оның қадамдарын басқарады"), Нақыл сөздер 19:21-ге ("Адамның жүрегінде көптеген жоспарлар болады, бірақ Жаратқан Иенің кеңесі ғана орындалады"), Нақыл сөздер 20:24-ке ("Адамның іс-әрекеттері Жаратқан Иеден келеді, сондықтан адам өз жолын қалай қарастыра алады?") және Нақыл сөздер 21:30-31-ге ("Жаратқан Иеге қарсы даналық, түсінік және кеңес жоқ. Соғыс күніне ат дайындалған, бірақ жеңіс Жаратқан Иеден") теңеді.

Жаратылыс 47 - тарау

"Хагадол" мидрашы Жаратылыс 47:28-ді оқып, "Жақып Мысыр елінде он жеті жыл өмір сүрді" деп, оның тек он жеті жыл өмір сүргенін сұрайды. Мидраш кітапта Жақыптың осы жылдары молшылық, бақыт пен тыныштық жағдайында өткені айтылған, сондықтан оның шын мәнінде тек сонда ғана өмір сүргені айтылған. Бірақ бұған дейін Жаратылыс 47:9-де Жақып былай деген: "Менің жер аударылған жылдарым жүз отыз жыл болды; өмірімнің күндері аз және жаман болды". Сондықтан Әйүп 8:7-дегі: "Бастапқыда сенің бастауың шағын болды, бірақ соңың ұлғайып кетеді", - деген сөздер Жақыпқа да қатысты. Зұлымдар алдымен бақыттылықтың құмарлығын сезінеді, бірақ соңында шексіз қайғыға ұшырайды, ал адалдар алдымен азап көреді, бірақ соңында мәңгілік қуанышқа ие болады, өйткені Ишая 35:10 уәделейді: "Мәңгілік қуаныш олардың бастарына келеді". "Хагадол" мидрахында Жаратылыс 47:28 тармақтағы: "Жақып Мысыр елінде он жеті жыл өмір сүрді" деген сөздер жазылған. Осылайша, Жақып Жүсіпті он жеті жыл бойы бағып, Жүсіп те Жақыпты сол мерзім ішінде бағып, өлшемімен өлшемге келтірді. Раввин Иоханан Киелі жазбаларда "әрі ол қоныстанды" деген мағынаны білдіретін "ваи́́шэ́в" сөзін қолданған сайын, қиындықтар туындайды деп үйретті. Осылайша Жаратылыс 47:27-дегі "Исраил қоныстанды" деген сөздер Жаратылыс 47:29-дағы Исраилдің өлімі жақындап қалғанын білдіретін қиындықты білдіреді. Бір мидраш Жаратылыс 47:29-дағы: "Ол ұлын Жүсіп деп атады", - деген сөздерді оқығанда, Жақыптың неге Рубенді не Яһуданы атамағанын сұрайды, өйткені Рубен аға бала болса, Яһуда патша болды. Бірақ Жақып оларға көңіл бөлмей, Жүсіпті шақырды, өйткені оның Жақыптың тілегін орындауға күші жетіп тұрды. Раввин Елиезердің үйретуінше, Жақыптың өлім сағатында ол өзінің ұлы Жүсіпті шақырып алды да, сүндеттеу туралы келісім бойынша Жақыпқа ант беруге шақырды. Раввин Елиезер Тора берілгенге дейін ежелгі адамдар сүндеттеу туралы келісімге ант бергенін түсіндірді. Жаратылыс 47:29-да Жақып былай деген: "Қолдарыңды менің жамбасымның астына қойыңдар". Ал Жаратылыс 50: 7-де жазылғандай, раввин Елиезер Жүсіптің ант беріп, берген антын орындағанын үйретті. Бір мидраш Жақыптың Жаратылыс 47:29-да: "Мені Мысырда жерлемеңдер" деп Жүсіпке неге айтқанын сұрайды. Мидраш бұл Мысыр ақырында (Мысырдың апаттары) құрт-құртпен зақымданғандықтан, Яқыптың денесін қоршап алатын болады деп болжады. Басқаша айтқанда, Мидраш Мысырлықтар Жақыпты жалған тәңірлерге табынуға итермелеуі мүмкін деген пікірді айтты. Себебі жалған тәңірлерге құлшылық етушілер де, олардың мүсіндері де жазаланатын болады. Бұл туралы Мысырдан шығу 12: 12 - де былай делінген: "Мысырдың барлық тәңірлеріне қарсы үкім шығарамын". Ал Мидраш Техилимде Жаратылыс 47:29-да: "Мені Мысырда жерлемеңіз", - деп жазылған. Гемара да яһудилердің әділ адамның зұлымның қасына жерленбеуін талап ететін ережесі бар екенін үйретеді. Жаратылыс 47: 30-да Жақыптың: "Сен мені Мысырдан алып шығып, олардың қабірлеріне жерле" деген өтінішін оқығанда, Иерусалим Талмудында Жақыптың неліктен осындай қиындыққа кезіккені туралы сұрақ қойылады. Егер ол басқа жерге жерленсе, онда не жетіспей қалар еді? Раввин Шимон бен Лакиш (Реш Лакиш) Бар Каппара атынан Исраилді Мессиялық дәуірде өлгендері бірінші болып қайта тірілетін ел деп түсіндірді. Карна Жаратылыс 47: 30-ға сай, Жақып өзінің қайта тірілуін қамтамасыз ету үшін Исраилде жерлеуді сұрады. Карна Жақыптың өзін толықтай әділ адам екенін білетінін және Исраилден тыс өлгендердің де қайта тірілетінін түсінді, сондықтан Жақып ұлдарын Қанаханға алып бару үшін қиындыққа ұшыраған болуы керек, өйткені ол Израильдегі қайта тірілу орнына туннельдер арқылы жол жүруге лайық емес деп қорықты. Раввин Ханина Жаратылыс 50:25 - дегі Жүсіптің Исраилде жерлеуге ұмтылуына да осы себеп себепті себеп болғанын түсіндірді. Рав Иуда Жаратылыс 47: 30-ға сілтеме жасап, қабір қазушылар мәйітті қайта жерлегенде, оның айналасындағы топырақты алып тастауы керек деген пікірді қолдады. Рав Иуда бұл тармақты "менмен бірге Мысыр жерін алып жүр" деп түсіндірді. Раввин Елазар Жаратылыс 47: 31-ді оқып, Жақыптың Жүсіпке тағзым еткенін айтады, өйткені Жүсіп билік басында тұрды. Гемара Жақыптың әрекеті сол кездегі кең тараған: "Түлкіге сәті келгенде, оған иіліп тағзым етіңдер" деген сөзді түсіндіру үшін оқылады. Яғни, адам әдетте арыстанды аңдардың патшасы деп күтетін болса да, түлкі билік жүргізгенде, оған да иіліп табыну керек. Осылайша, Гемаралар Жүсіпті түлкі ретінде қарастырды, оның заманында тіпті ағасы Жақып та оған иіліп тағзым етті. Бір мидраш Жаратылыс 47:31 оқып, Жақыптың Леяға ризашылық білдіргенін үйретеді, өйткені Жаратылыс 47:31 былай дейді: "Исраил төсектің басына [рахмет білдіріп] иіліп отырды", - дейді, ал Мидраш Леяны (Жақыпқа бала туған бірінші әйел) Жақыптың төсегінің басы деп түсіндірді.

Жаратылыс 48 - тарау

Жаратылыс 48:1-ді түсіндіре отырып, Гемара Жақып заманына дейін ауру болмағанын үйретті (адам өмір бойы дені сау болып, белгіленген уақытында қайтыс болатын). Содан кейін Жақып дұға етіп, ауру пайда болды, Жаратылыс 48:1-де айтылғандай, "Жүсіпке: "Әкең ауырып жатыр" деп хабар жетті" (Торада алғаш рет ауру туралы хабарланды). Сол сияқты, Пирке де Рабби Елиезер де әлем жаратылғаннан бері ешкім ауырмағанын, керісінше, өлгенше дені сау болып өмір сүргенін айтты. Олар қайда болса да, тыныстап, жандары мұрындарынан шығып кеткен. Содан кейін Жақып Құдайдан: "Менің жанымды алмайынша, балаларыма және үй ішіме насихат айту мүмкіндігін бер" деп жалбарынды. Жаратылыс 48:1-де: "Жүсіпке: "Әкең ауырып жатыр" деп хабар келді". Сондықтан, бір адам екіншісі тыныс алғанда "өмір!" деп айтуы керек. Жаратылыс 48:5-6-ны түсіндіре отырып, Гемара Жақыптың Ефрем мен Манасаға берген батаның салдарына қарады. Рав Аха бар Яқуб жер мұрасы болған руды "қауым" деп атады, ал мүлкі жоқ руды "қауым" деп атамайды. Осылайша, Рав Аха Леуі руын "қауым" деп атамады. Гемара Рав Аханың ілімін сұраққа алып, онда 12 рудан кем бола ма деп сұрады. Абай Жақыптың Жаратылыс 48:5-тегі сөздерін келтіріп: "Ефрем мен Манаса Рубен мен Шимон сияқты менікі болады" деп жауап берді. Бірақ Рава Жаратылыс 48:6-дағы "Олар өздерінің мұралық жерінде ағайындарының атымен аталатын болады" деген сөздерді Ефрем мен Манасаның жер үлесіне қатысты ғана басқа рулармен салыстырылатынын, басқа жағынан емес екенін түсіндірді. Гемара Раваның түсіндірмесін сынға алып, Сандар 2:18-21-де Ефрем мен Манасаның лагерьтің айналасына өздерінің туларымен жиналуымен байланысты тайпалар ретінде бөлек аталғанын атап өтті. Гемара өз қарсылығына жауап ретінде олардың лагерьлерінің иеліктері сияқты болғанын, туларына құрмет көрсету үшін деп түсіндірді. Гемара Ефрем мен Манасаның басшыларына қатысты да бөлек екендігін атап, оларға бөлек қарағанын дәлелдеді. Гемара бұған билеушілерді құрметтеу үшін және бір рудың билеушісін екіншісіне таңдаудан аулақ болу үшін жасалғанын түсіндірді. Патшалар кітабы 8:65-те Сүлейменнің Иерусалимдегі ғибадатхананы жеті күн бойы салтанатты түрде бағыштағаны, ал Мұсаның киелі шатырды жеті күннің орнына он екі күн бойы салтанатты түрде бағыштағаны айтылған. Рав Иуда Самуилдің атынан Жаратылыс 48:5-те немерелер мен балаларды теңегенін айтты. Бұл күйеудің ата-анасын күйеуінің балалары алдында қарғау, күйеуінің алдында қарғау сияқты жаман екенін оқырманға еске салады. Раббаның айтуынша, мұндай қарғыстың мысалы - әйел күйеуінің ұлына: "Сенің бабаңды арыстан жесін" деген сөз. Рав Папа Жаратылыс 48:5-ті келтіріп, "ноладим" сөзі "туылған" дегенді білдіреді, бұл сөз болашақта туылатын балаларға ғана емес, өмірде болған адамдарға да қатысты екенін көрсетті, өйткені 1 Патшалар 13:2-де "нолад" сөзі қолданылған. Бір барайта Жаратылыс 48:6-ны пайдаланып, левираттық неке туралы заңның әсерін суреттеді, онда ағасы қайтыс болған ағасының әйеліне үйленіп, оның атына бала тәрбиелейді. Жаратылыс 48:6-да Ефрем мен Манасаның Жақыптан мұрагерлік алатыны айтылғандай, левираттық некеде өлген ағасының әйеліне үйленген ағасы және олардың балалары марқұм ағасының мұрагерлік алатын жерін алады. Гемарада Жаратылыс 48:7-де Жақып Рахиланың өлімі туралы өзіне деген шығын ретінде айқайлап, Бараитаның әйелдің өлімін күйеуінен басқа ешкім сезінбейді деген тұжырымдамасын қолдады. Раввин Ханинаның ұлы рабби Хама ата-бабаларымыздың ешқашан да ғалымдар кеңесісіз өмір сүрмегенін үйретті. Ыбырайым үлкен жаста болған және ғалымдар кеңесінің мүшесі болған, Жаратылыс 24:1-де: "Ыбырайым қартайып, өмірінің соңына жеткен еді" делінген. Ыбырайымның қызметшісі Елиезер де үлкен жаста болған және ғалымдар кеңесінің мүшесі болған, Жаратылыс 24:2-де былай делінген: "Ыбырайым өзінің барлық иелігін басқаратын үйінің ақсақал қызметшісіне былай деді". Раввин Елазар бұл оның қожайынының Торасын білгенін және оған билік еткенін білдіреді деп түсіндірді. Ысқақ үлкен жаста болған және ғалымдар кеңесінің мүшесі болған, Жаратылыс 27:1-де: "Ысқақ қартайғанда" делінген. Жақып үлкен жаста болған және ғалымдар кеңесінің мүшесі болған, өйткені Жаратылыс 48:10-да: "Исраилдің көзі қартайып, көруі нашарлаған" делінген. Мысырда ғалымдар кеңесі болды, Мысырдан шығу 3:16-да айтылғандай, "Елдің ақсақалдарын жина". Ал Шөл далада, олар ғалымдар кеңесі болды, өйткені Сандар 11:16-да Құдай Мұсаға "Исраилдің ақсақалдарының 70 адамын жина" деп бұйырды. Рабби Йоханан Жаратылыс 48:15-16-дан аман қалудан гөрі күнкөрістің қиын екенін шығарды. Рабби Йоханан Жаратылыс 48:16-да аман қалу үшін тек періште жеткілікті болғанын, ал Жаратылыс 48:16-да Құдай күнкөріспен қамтамасыз еткенін атап өтті. Рав Йосеф бен Рав Ханина Жаратылыс 48:16-дан Жүсіптің ұрпақтарының көз тиюінен қорықпауы керектігін шығарды. Жаратылыс 48:16-да Жақып Жүсіптің ұрпақтарына балық сияқты өсуіне бата берді. Рав Йосеф бен Рав Ханина түсіндіргендей, егер көз балықты суда көре алмаса, онда көз тию Жүсіптің ұрпақтарына жетпейді. Рабби Йосефтің жүйегі Жаратылыс 48:21-де Жақып өліміне жақын үш белгі бергенін үйретті, олар арқылы оның ұрпақтары нағыз азат етушіні тани алады: (1) Жақып сияқты "Мен" (אָנֹכִי, anoki) сөзін қолданады, (2) ел үшін ақсақалдар тағайындайды және (3) халыққа "Құдай сені еске алады" дейді (Жүсіп Жаратылыс 50:24-те айтқандай). Рабби Хуния "Мен" (אָנֹכִי, anoki) сөзін жойды және оның орнына Құдайдың құпия атын (Шем ХаМефораш) қосты. Гемара Жаратылыс 48:22-дегі "бауырларыңнан жоғары бір бөлік" дегенді Жүсіптің Рубен сияқты екі есе көп мүлік алғанын білдіреді деп түсіндірді. Рав Папа Абайдан Жақып Жүсіпке бір құрма ағашын сыйлаған шығар деп сұрады. Абай Жаратылыс 48:5 Жүсіптің Рубен мен Шимон сияқты екі толық бөлікке ие болуын қалағанын көрсеткенін жауап берді. Рабби Хелбо Рабби Самуил бар Нахманиден Жақып Рубеннің туған құқығын алып, оны Жүсіпке неге бергенін сұрады. Гемара Жаратылыс 49:4-ті келтіріп, Рубен Жақыптың төсегін бұзғандықтан туған құқығынан айырылғанын көрсетті. Гемара Жүсіп Рубеннің жарамсыздығынан пайда көргенін неге білдірді? Рабби Самуил бар Нахмани асырап алынған әкесі бай болғанда, оған оның байлығынан сыйлық берген бала сияқты, деді. Сол сияқты, Жақыпты күткен Жүсіпке Жақып сыйлық берді. Рабби Хелбо бұл себепке қарсы шығып, Рабби Йонатан Рахиланың бірінші туған баласын тууы керек екенін, Жаратылыс 37:2-де Жүсіптің атында көрсетілгенін және Құдай Рахиланың әдептілігі үшін туған құқықты Рахилаға қайтарғанын айтты. Бір барайта Жаратылыс 48:22-дегі "менің қылышым және ... менің садағым" дегенді Жақыптың рухани қаруларын білдіреді, "менің қылышым" - дұға, ал "менің садағым" - жалбарыну деп түсіндірді. Рабби Йоханан ол ваннаның (миква) қақпасында отырып, еврей әйелдері шыққанда оларға қарап, олар оған ұқсас балалар туатынын айтты. Раббилер оның осылай мақтан етуден көз тиюінен қорықпай ма деп сұрады. Ол көз тию Жүсіптің ұрпақтарына жетпейді деп жауап берді, Жаратылыс 49:22-дегі сөздерін келтіріп: "Жүсіп жемісті лоза, көзден жоғары жемісті лоза".

Жаратылыс 49 - тарау

Сифре Яқубтың Текжара 49-да өлімге жақын тұрғанда басқаларды қалай ескерту керектігін үлгі ретінде көрсеткенін үйретті. Сифре Мұсаның израильдіктерге сөгіс айтқанын көрсету үшін Қайталау кітабы 1:3–4-ті оқыды. Сифре Мұсаның оларды өлімге жақындағанда ғана сөгіс бергенін, ал Сифре Мұсаның бұл сабақты Яқуптан үйренгенін, ол Текжара 49-да өз ұлдарына өлімге жақындағанда ғана ескерткенін үйретті. Сифре адамдар өлімге жақындағанша өзгелерге ескерту жасамауының төрт себебін келтірді: (1) ескертушіге ескертуді қайталап айтудың қажеті болмауы үшін, (2) ескертілген адам оны қайтадан көргеннен кейін орынсыз ұятқа қалмауы үшін, (3) ескертілген адам ескертушіге реніш сақтамауы үшін және (4) бір-бірінен татулықпен айырылуы үшін, өйткені ескерту татулық әкеледі. Сифреде өлім алдындағы ескертудің келесі мысалдары келтірілген: (1) Текжара 21:25-тегі Ыбырайымның Әбумәлікті, (2) Текжара 26:27-дегі Ысқақтың Әбумәлікті, Ахузат пен Пиколды, (3) Жошуаның Жошуа 24:15-тегі израильдіктерді ескерткені, (4) Самуилдің 1 Самуил 12:34–35-тегі израильдіктерді ескерткені, (5) Дәуіттің 1 Патшалар кітабы 2:1-дегі Сүлейменді ескерткені. Гемара еврейлердің Шеманы оқығанда «Құдайдың дана патшалығының аты мәңгілікке мадақталсын» деген сөздерді «Есті, Израиль: Тәңір Иеміз – жалғыз Тәңір» (Қайталау кітабы 6:4) және «Тәңір Иемізді бар жүрегіңмен, бар жаныңмен, бар күшіңмен сүй!» (Қайталау кітабы 6:5) деген сөздердің арасында үнсіз айтатынын түсіндірді, себебі Рабби Шимон бен Лакиш Текжара 49:1-де болған оқиғаны түсіндіргенде былай деді. Сол тарауда: «Яқуп ұлдарын шақырып алып: «Жиналаңдар, сендерге соңғы күндерде не болатынын айтайын», – деді». Рабби Шимонның айтуынша, Яқуп ұлдарына соңғы күндерде не болатынын білдіргісі келді, бірақ дәл сол сәтте Құдайлық Қасиет (Шехина) одан кетіп қалды. Сондықтан Яқуп, мүмкін, жұмақтан тыйылып, Ыбырайымның Ысмағұл, Ысқақтың Есау сияқты пайғамбарлық сөздерді естіуге лайықсыз ұлы болғанын ойлады. Бірақ оның ұлдары оған былай деп жауап берді (Қайталау кітабы 6:4 сөздерімен): «Есті, Израиль: Тәңір Иеміз – жалғыз Тәңір!», Яқуптың жүрегінде жалғыз Құдай болғандай, олардың жүректерінде де жалғыз Құдай бар еді. Яқуп: «Құдайдың дана патшалығының аты мәңгілікке мадақталсын!» – деп жауап берді. Раббилер еврейлердің «Құдайдың дана патшалығының аты мәңгілікке мадақталсын» деп дауыстап айтуы мүмкін екенін қарастырды, бірақ Қайталау кітабы 6:4–5-те Мұса осы сөздерді айтпағандықтан, бұл нұсқаны қабылдамады. Раббилер еврейлердің осы сөздерді мүлдем оқымауы мүмкін екенін де қарастырды, бірақ Яқуп осы сөздерді айтқандықтан, бұл нұсқаны да қабылдамады. Сондықтан раввиндер еврейлердің осы сөздерді үнсіз оқып отыруын бұйырды. Рабби Исаактың айтуынша, Рабби Амми мектебінде бұл үрдісті ханшайымның дәмді тоқаш иісін сезіп білуімен салыстыруға болады. Егер ол тоқашқа деген құштарлығын жарияласа, ұятқа қалады, ал жасырса, мұқтаждыққа ұшырайды. Сондықтан оның қызметшілері оған тоқашты жасырын әкелді. Рабби Аббаху даналардың еретиктерге еврейлер Шемаға дұрыс емес сөздер қосып жатыр деп айтуға мүмкіндік бермеу үшін еврейлердің сөздерді дауыстап айтуы керек деп шешкенін айтты. Бірақ Нехардияда, әлі күнге дейін еретиктер болмаған жерде, олар сөздерді үнсіз айтып берді. Бір мидраш Яқуптың Текжара 49:3-дегі «қадір-қасиетті» деген сөздерін түсіндіріп, Рубен ағаларына қарағанда үш есе артық үлеске ие болуы керек деп үйреткен: тұңғыштық, діни қызметкерлік және патшалық. Рубен күнә жасаған кезде тұңғыштық Жүсіпке, діни қызмет Леуіге, патшалық Яһудаға берілді. Талмуд раввиндері Рубеннің күнә жасағанын жоққа шығарды. Рабби Самуил бар Нахман, рабби Жонатанның атынан, кімде-кім Рубен күнә жасады деп айтса, ол қателеседі, өйткені Текжара 35:22 былай дейді: «Яқуптың он екі ұлы болды», – деп, олардың барлығы әділдікте тең болды. Рабби Жонатан Текжара 35:22-нің «Білханың қалыңдығымен жақындасқан» деген тұжырымдамасын Рубеннің әкесі Лейханың шатырына жақындасқаны ретінде түсіндірді. Бараитада Рабби Симеон бен Елазардың әділ Рубеннің күнәдан құтқарылғанын айтқандығы туралы да айтылған. Рабби Шимон бен Елазар Рубеннің ұрпақтарына Ебал тауының басында тұрып, Қайталау кітабы 27:20-да: «Әкесінің әйелімен жақындасқанды қарғыс атсын!» – деп жариялауды қалай бұйырған болар еді? Рабби Шимон бен Елазар Текжара 35:22 тармағын былай түсіндірді: «Рубен анасы Лияның қорлануына ренжіді және Рахилдің қызы Билахтың Лияға қарсылас болуын қаламады. Сондықтан ол оның төсегін ауыстырды». Басқалары Рубеннің екі төсекті ауыстырғанын айтты, біреуін Құдайдың (Шехинаның) төсегін, екіншісін әкесінің төсегін, өйткені Яқуп әйелдерінің әрқайсысының шатырында Құдайға төсек орнатып, Құдайлық Қасиет қай жерге келсе, сол жерде түнеді. Осы көзқарас бойынша, Текжара 49:4-ті «Содан сен Менің төсегімді бұздың, онда (Құдайлық Қасиет) көтерілді» деп оқу керек. Бірақ Гемара Таннаимдер арасында Текжара 49:4-тегі «жайсыз (פַּחַז, pachaz)» деген сөзді қалай түсіндіру туралы дау-дамайлар туралы хабарлады, онда Яқуп Рубенді «судай жайсыз (פַּחַז, pachaz)» деп атады. Көптеген раввиндер «פַּחַז, pachaz» сөзін әр әріптің сөзді білдіретін аббревиатура ретінде оқыды. Рабби Элиэзер Яқуп Рубенге: «Сен асықты (פ, paztah), кінәлі болдың (ח, ḥabtah), ұятқа қалдырдың (ז, zaltah)» деді. Рабби Жошуа: «Сен заңды бұздың (פ, pasatah), күнә жасадың (ח, ḥatata), зина жасадың (ז, zanita)». Раббан Гамалиел: «Сен құтылу үшін ойладың (פ, pillaltah), жалбарыңқы болдың (ח, ḥaltah), тілегің орындалды (ז, zarhah)». Раббан Гамалиел Рабби Элеазар Модииттің интерпретациясын да келтірді, ол сөзді кері оқып, былай түсіндіруге болатынын айтты: «Сен дірілдедің (ז, zi'az'ata), қорқып қалдың (ח, halita), күнәң сенің алдыңнан қашты (פ, parhah)». Рава (немесе басқалары Рабби Йеремия бар Абба айтады): «Сен қылмыстың жазасын есіңе алдың (ז, zakarta), құштарлыққа қарсы тұрғаның үшін қатты ауырдың (ח, ḥalita), күнә жасаудан алшақтадың (פ, pirashta)». Рабби Иуда бар Симон Мұса Рубенге Яқуптың Текжара 49:4-тегі қарғысын жеңілдеткенін айтты. Рабби Иуда бар Симон Қайталау кітабы 28:6-ны «Кіргенде бақытты бол, шыққанда бақытты бол» деп Мұсаға қатыстырып оқыды. «Кіргенде бақытты бол» Мұсаға қатысты, өйткені ол әлемге келгенде Фараонның қызы Батияны Құдайға жақындастырды (өлімнен құтылғаны үшін жұмақта өмір сүруге лайық болды). «Шыққанда бақытты бол» да Мұсаға қатысты, өйткені ол әлемнен кеткенде Рубенді әкесі Яқупқа жақындастырды, Қайталау кітабы 33:6-дағы «Рубен тірі болсын, өлмесін» деген сөздерімен (осылайша Рубенге жұмақтағы Яқупқа жақын болу мүмкіндігі берілді, оны ол Текжара 35:22-дегі күнәсінен кейін және Текжара 49:4-тегі Яқуптан алшақтағаннан кейін жоғалтқан еді). Бір мидраш Яқуптың Текжара 49:5-тегі Симеон мен Леви ұрпақтары туралы «Менің даңқым олардың жиналысына қосылмасын» деген сөзін түсіндірді, олар Мұсаға қарсы Корахтың тобында жиналған кезде. Сондықтан, Нөмірлер кітабы 16:1 Корахтың тегін тек Левиге, Яқупқа емес, қайтарады. Сондай-ақ, Гемара Корахтың тегін Нөмірлер кітабы 16:1-де Яқупқа емес, неге қайтаруға болмағанын сұрады, ал Рабби Самуил бар Исаак Яқуптың Текжара 49:6-дағы «Жаным олардың кеңесіне кірмесін, менің даңқым олардың жиналысына қосылмасын» деп дұға қылғанын айтты. Рабби Иуда бар Симон Мұса Рубенге Яқуптың Текжара 49:4-тегі қарғысын жеңілдеткенін айтты.

Жаратылыс 50-ші тарау

Раввин Хия бар Абба рабби Иохананның атынан былай деді: «Тек қана 41:44-те перғауын Жүсіпке билік бергенде, перғауынның жұлдызшылары перғауынның оларға билік беруіне, мырзасы 20 күміс дирхемге сатып алған құл қойыла ма деп күдіктенді. Перғауын оларға: «Жүсіпте патшалық белгілерді байқадым», - деп жауап берді. Жұлдызшылар перғауынға: «Олай болса, Жүсіп әлемнің 70 тілін білуі керек», - деді. Сол түні Жәбірейіл періште Жүсіпке 70 тілді үйрету үшін келді, бірақ Жүсіп оларды үйрене алмады. Сонда Жәбірейіл Құдайдың атының бір әрпін Жүсіптің есіміне қосты, және Жүсіп тілдерді үйрене алды. Псалм 81:6 былай дейді: «Ол (Жүсіп) Мысыр жеріне шыққанда, оны куәлік ретінде белгіледі, мен (Жүсіп) білмеген тілді естідім». Ертесі күні перғауын Жүсіппен қандай тілде сөйлессе, Жүсіп перғауынға сол тілде жауап бере алды. Бірақ Жүсіп перғауынмен иврит тілінде сөйлескенде, перғауын оның айтқанын түсінбеді. Сондықтан перғауын Жүсіптен оған оны үйретуін сұрады. Жүсіп перғауынға иврит тілін үйретуге тырысты, бірақ перғауын үйренбеді. Перғауын Жүсіптен оның сәтсіздігін жарияламауға ант беруін өтінді, және Жүсіп ант берді. Кейін, 50:5-те Жүсіп перғауынға Жақыптың оны Израиль жерінде жерлеуге ант етуін айтқанда, перғауын Жүсіптен анттан босатуды сұрады. Бірақ Жүсіп: «Егер олай болса, мен де перғауынның тіл білмеуіне байланысты берген антымнан босатуды сұраймын», - деп жауап берді. Бұл перғауынды ренжітті. Ол 50:6-да: «Осылай болса, барып, әкеңді ант бергеніңдей жерле», - деді. Раввин (Иуда ха Наси) өзі барған теңіз портында сатуды «кира» деп атағанын айтты. Гемара бұл 50:5-тегі «ашер карити» сөзін түсіндіруге көмектеседі, ол көбінесе «мен өзім үшін қаздым» деп аударылады. Раввиннің басқаша қолданылуы туралы баяндамасын ескере отырып, оны «мен өзім үшін сатып алдым» деп аударуға болады. Мишна 50:7-9-ды Құдайдың адамды басқалармен қалай қарым-қатынас жасаса, солай қарым-қатынас жасайтынына дәлел ретінде келтірді. Себебі, 50:7-9-да айтылғандай, Жүсіп әкесін жерлеуге лайық болды және оның ағаларының ешқайсысы одан үлкен болған жоқ. Сондықтан Жүсіптің сүйегіне қарайтын ең ұлы яхуди, Мұса пайғамбар лайық болды, бұл туралы 13:19-да айтылған. Гемара 50:7-8 және 50:14 арасындағы реттік айырмашылықты атап өтті. 50:7 былай дейді: «Жүсіп әкесін жерлеуге барды, және онымен перғауынның барлық қызметшілері, оның үйінің ақсақалдары және Мысыр елінің барлық ақсақалдары бірге барды», ал 50:8 былай дейді: «Жүсіптің үйі, оның ағалары және оның әкесінің үйі, тек олардың кішкентай балалары мен малдары Ғошен жерінде қалды», бұл ағалардың мысырлықтардан кейін барғанын көрсетеді. Бірақ Мысырға қайтып келгенде, 50:14 былай дейді: «Жүсіп, оның ағалары және әкесін жерлеуге олармен бірге барғандардың бәрі Мысырға қайтып келді», ағалардың мысырлықтардан бұрын келгенін көрсетеді. Раввин Йоханан түсіндірді, мысырлықтар Израильдің ұрпақтарының құрметін көргенге дейін оларға құрмет көрсетпеді, сондықтан ағалар перғауынның қызметшілерінен кейін барды. Бірақ соңында, мысырлықтар Израильдің ұрпақтарының құрметін көргеннен кейін, олар ағаларға құрметпен қарады. Рав Хизда 50:10-дағы «өз әкесі үшін жеті күн аза тұтты» деген сөздерден Киелі кітаптағы «аза тұту» жеті күн дегенді білдіреді деген қорытынды жасады. Осылайша, Рав Хизда 14:22-дегі «Жан өзі үшін қайғырады» деген сөздерден адамның жаны өлгеннен кейін жеті күн бойы қайғырады деген қорытынды жасады. 50:10-ды оқығанда: «Олар қатты қайғырып жылады», Гемара аттар мен есектердің де азаға қатысқанын үйретті. Раббан Симеон бен Гамиел 50:15-17-ні оқып, Жүсіптің ағаларының отбасындағы татулықты сақтау үшін Жақыптың оларды кешіруін сұрағанын жалған деп есептеді. Раввин Хосе бар Ханина Жүсіптің ағалары 50:17-де үш рет «жақсылық» (נָא, na) сөзін қолданғанын атап өтті, олар Жүсіптен: «Ай, кешір, мен қазір дұға етемін. Енді біз дұға етеміз», - деді. Раввин Хосе бар Ханина осы мысалдан көршісінен кешірім сұраған адам үш реттен артық сұрамауы керектігін түсіндірді. Егер біреудің күнә жасаған көршісі өлсе, онда он адамды көршісінің қабіріне алып келіп: «Мен Израильдің Құдайы Жаратқан Иеге қарсы күнә жасадым, және осы кісіні ренжіттім», - деуі керек. Раввин Бенджамин бар Яфет рабби Елазардың атынан 50:18-дегі: «Түлкіге сәті келгенде, оған иіліп тағзым етіңдер» деген сөзді растады. Бірақ Гемара Йосефті қалай түлкіге қарағанда арыстанның төліне ұқсатып, ағаларынан төмен деп күдіктенді. Керісінше, Гемара осы мақалды 47:31-ге қатысты қолданды. Рабби Ишмаэльдің Мехилтасы ізраилдіктердің кейін Жүсіптің 50:19-дағы «Мен Құдайдың орнындамын ба?» деген сұрағын еске алатынын үйретті. Мехилта ізраилдіктердің шөлде Жүсіптің табытын Жаратқан Иенің Табутымен бірге алып жүргенін үйретті. Ұлттар ізраилдіктерден екі жәшікте не бар деп сұрады, және ізраилдіктер біреуін мәңгілік Иенің Табуты, екіншісінде денесі бар табын деп жауап берді. Ұлттар табынның маңыздылығын сұрады, себебі ізраилдіктер оны Табутпен бірге алып жүрді. Израилдіктер табында жатқан адам Табутта жазылғандай нәрсені орындағанын айтты. Табуттың ішінде (20:2-дегі) «Мен сенің Құдайыңмын» деп жазылған, ал Жүсіп туралы (50:19-дағы) «Мен Құдайдың орнындамын ба?» деп жазылған. Рабби Ишмаэльдің Мехилтасы Жүсіптің ағаларына 50:20-дағы «Ал сендер маған жамандық ойладыңдар, бірақ Құдай оны жақсылыққа айналдырды» деген сөздерін 19:18-дегі «Қастық қылмайсың, жүрегіңде ашу ұстамайсың» деген насихатқа қатысты деп түсіндірді. 50:21-дегі «Ол оларды жұбатты және олармен мейірімді сөздер айтты», - деген сөздерді оқығанда, Раввин Бенджамин бар Яфет рабби Елазардың атынан Жүсіп ағаларына он шамды сөндіре алмайтын болса, бір шам онды сөндіре алмайды дегендей, оларды қатты жұбатқан сөздер айтқанын үйретті. Раввин Элиэзер бес иврит әрпінің, олардың иврит әрпінің арасындағы және сөз соңындағы пішіні ерекше (צ פ נ מ כ - Kh, M, N, P, Z) құдайлық құтқарудың құпиясына байланысты екенін үйретті. «К» әрпімен Құдай Аврамды Халдейлерден құтқарды, 12:1-де Құдай: «Еліңнен, туған-туыстарыңнан шығып, Мен саған көрсететін жерге барып тұр», - деді. «М» әрпімен Исақ палестиналықтардың жерінен құтқарылды, 26:16-да палестиналық патша Абимелек Исаққа: «Бізден кет, өйткені сен бізден әлдеқайда күштісің», - деді. «Н» әрпімен Яқуп Есаудың қолынан құтқарылды, 32:12-де Яқуп: «Мені, сұраймын, бауырларымнан құтқар», - деп дұға етті. «П» әрпімен Құдай Израильді Мысырдан құтқарды, 3:16-17-де Құдай Мұсаға: «Мен сені көрдім, сенің Мысырдағы халқыңның қиындықтарын көрдім және сені олардан шығаруға бел будым», - деді. «Ц» әрпімен Құдай Израильді патшалықтардың қысымынан құтқарады және Израильге: «Мен сен үшін бір бұтақ шығардым», - дейді...

Жаратылыс кітабы , 48 - тарау

Нахманид жазғандай, Жаратылыс кітабының 48:7-тарауында Жақып Жүсіпке өтініш айтып, кешірім сұрағандай сөйледі. Осының себебі, Жүсіп Жақыптың Махпела үңгірінде жерленгісі келетінін естігенде, Рахилді сол жерге жерлемегеніне ашуланбасын деген ниетпен айтылды, себебі Жақып Лияны сол жерге жерлеген еді. Сондықтан Жақып Жүсіпке Рахил Қанаан елінде қайтыс болғанын айтты, және ол Израиль жерінен тыс жерге, егер Жақып Мысырда жерленсе, сондай жағдайда жерленбегенін түсіндірді. Бұдан әрі, Жақып Рахил жолда күртен қайтыс болғанын, сондықтан оның балалары мен малын жолда қалдырып, мәйітін Махпела үңгіріне апаруға мүмкіндігі болмағанын түсіндірді. Сонымен қатар, оны бальзамдау үшін дәрігерлер мен дәрілер де болмады. Осылайша Жақып: «Рахил менің жанымда қайтыс болды (עָלַי, alai)» деді.

Жаратылыс кітабы , 48 - тарау

Жеймс Кугель Жаратылыс кітабының 48:1–6 тармақтарын оқып, Жақыптың Жүсіптің ұлдары Ефрем мен Манасаны заңды түрде өзінің ұлдары ретінде қабылдағанын, оларды Жақыптың қалған ұлдарымен тең мұрагерлер етіп жариялағанын айтады. Осылайша, бұрын Жүсіп Жақыптың мүлкінің он екіден бір бөлігіне құқылы болса, Жаратылыс кітабының 48:1–6 тармақтарынан кейін Жақып Жүсіптің бір бөлігін Ефрем мен Манасаның екі бөлігімен алмастырып, Жүсіпке тиісінше екі бөліктің үлесін берді. Кугельдің сөзіне қарағанда, қазіргі ғалымдар бұл оқиғаны Израиль рулары тізіміндегі түзету ретінде қарастырады. Бастапқыда 12 рудың болуы белгілі болған, бірақ уақыт өте келе жағдай өзгерді. Леви руы да басқа рулар сияқты өз жеріне ие болған, бірақ кейін жерсіз қалды, діни қызметкерлер мен жұбыншылардың шашыраңқы халқына айналды, тек бірнеше қалалары ғана болды. Симеон руы жоғалып кетті. Осы рулардың кемін толықтыру үшін, Жүсіпке бұрын берілген жер екіге бөлініп, әрқайсысы өз ата-бабасымен байланыстырылды – Ефрем мен Манаса. Израильдықтар Жүсіптің осы екі ұлы болғанын және олардың әрқайсысы өз руының негізін қалағанын айтады. Осылайша, рулар тізімінде Левиліктерді (Сандар кітабы 26:1–51) немесе Симеондықтарды (Құдай заңы 33-тарау) жіберуге болады, ал «Жүсіп» есімін «Ефрем мен Манаса» деп ауыстыру арқылы 12 рудың тізімі сақталды. Кугельдің мәлімдемесіне сәйкес, Жақып содан кейін екі жаңа ұлына бата беріп, Жаратылыс кітабының 48:13–20 тармақтарына тағы бір түзету енгізді. Жақыптың Ефремді тұңғыш ретінде жариялап бата беруі, бастапқыда әлсіз болған халықтың кейінгі үстемдігін көрсетеді. Манаса бастапқыда Ефремді басып отырған болса, кейін Ефремдік Еробоам солтүстіктің барлық халқын, соның ішінде Манасаны да басқаруға ие болды (Бұл туралы Пәтуахтар кітабының 11:26 және 12:1–14:20 тармақтарында айтылған).

Жаратылыс кітабы , 49 - тарау

Нахум Сарна анықтады, Жаратылыс 49:1–27-де үш әдеби жанр бар: Жаратылыс 27:27–29 және Жаратылыс 28:1–4 сияқты өлім төсегіндегі бата; Ешуа 23:1–24:15 және 1 Патшалар 2:1–9 сияқты қоштасу сөзі; және 5 Мойшаның кітабы 33 және Сотниктер 5 сияқты рулық жыр. Гюнтер Плаут, тайпалар Ханаанда болған, бірақ әлі ұлт болып қалыптаспаған кезде, Жаратылыс 49:1–27 авторы ежелгі тайпалық әндер мен естеліктерді жинап, оларды жырға айналдырып, Жақыптың өмірбаянына енгізген болуы мүмкін деп санайды. Плаут, бұл автор Жаратылыс 49-ды Дебора жырмен (Сотниктер 5) бірдей кезеңде жазды дейді, Леви тайпасы 5 Мойшаның кітабы 33-де берілген діни маңызға жете алмағанда, Симеон тайпасы (5 Мойшаның кітабында аталмаған және кейіннен Яһуда тайпасына сіңірілген) әлі де айтуға лайық болғанда. Сарна, қазіргі ғалымдар Жақыптың ұлдары туралы Жаратылыс кітабындағы тізімдерден Израиль тайпалары лигасының дамуын анықтайды дейді. Осы ғалымдар Рубен, Симеон, Леви және Яһуда тайпалары Лия тайпалары ретінде аталғанынан олардың саяси байланыста болғанын түсінеді. Олардың тайпалық территориялары бірімен-бірі жанаспағандықтан, ұйымдастыру принципі географиялық болмауы керек, сондықтан олардың бірлесуі қоныстанғанға дейінгі жағдайды көрсетеді. Бұл ғалымдар алты Лия тайпасы Месопотамиядағы жеке бауырластықтан шыққан, ол екі бөлек кезеңде дамыған деген қорытындыға келді. Жаратылыс 29:31–35:18-дегі Жақыптың ұлдарының тууы туралы оқиға ең ерте дәстүрлерді сақтайды. Яһуданың төртінші ұл ретінде көрсетілуі, Жаратылыс 49:8–12-де көрсетілгендей, Яһуда билікке көтерілгенге дейінгі жағдайды көрсетеді. Қызметші тайпалары бағынышты мәртебеде болған. Ал Бинъямин тайпасы Израиль лигасына соңғы болып қосылды және Ханаанда пайда болды. Кугель, 5 Мойшаның кітабы 20:13–14-тегі ер адамдарды өлтіріп, әйелдер мен малды тұтқынға алу туралы нұсқаулар мен Жаратылыс 34:25–29-дағы Симеон мен Левидің әрекеттері арасындағы ұқсастықты байқап, Симеон мен Леви берілгенге дейін Деторономия заңын орындағандай көрінеді деді. Кугель, кейбір қазіргі заманғы аудармашылар Дина оқиғасын Жаратылыс кітабының 34-тарауына енгізген редактор 5 Мойшаның кітабымен тығыз байланыста болған немесе оның заңдарымен таныс болған деген тұжырымға келгенін айтады. Бұл аудармашылар Дина оқиғасы кейінірек қосылған, ол Жақыптың Симеон мен Левидің Жаратылыс 49:5–7-дегі қаһарлы мінез-құлқына түсіндіру үшін, бұрын байланысы жоқ оқиғаны сәл өңдеп енгізгенін көрсетеді, бұл оқиға Сотниктер дәуірінде болған болуы мүмкін. Кугель, қазіргі ғалымдар Жақыптың Яһудаға берген батасын (Жаратылыс 49:8–9) Яһуда тайпасының Дәуіт патшаның өмірімен бейнеленген билікке көтерілуі ретінде қарастырады. Осы түсіндіруде Жаратылыс 49:8-дегі «қолдарың жауларыңның мойнында» деген сөздер Дәуіттің жауынгерлік қабілеттерін мақтайды, алғашқыда шағын, қатыгез партизандық отрядтың басшысы ретінде, содан кейін Яһуданың жауларын бағындырған тұрақты армияның қолбасшысы ретінде. Ал «әкеңнің ұлдары саған бас иеді» деген сөздер Дәуіттің басқа тайпаларды өзінің билігіне бағындырғанын көрсетеді. Осылайша, олар батаның Дәуіт немесе Сүлейменнің заманында берілгенін айтады. Жаратылыс 49:10-дағы «әміршінің таяғы Яһудадан кетпесін» деген сөздерді оқыған Рендсбург, б.з.д. 10 ғасырдағы авторлар патшалық Дәуіт пен Сүлейменнің Яһуда тайпасынан туатынын білгенін көрсетеді. Рендсбург Жаратылыс 49:10-ды 2 Самуил 7-мен салыстырды, онда Құдай мен Дәуіт арасындағы келісім, пайғамбар Натан арқылы, Дәуіттің ұрпақтары одан кейін мәңгілік билік ететіні туралы жазылған. Рендсбург бұл деректі Дәуіт пен Сүлейменнің билігі кезінде Иерусалимде тұрған патшалық хатшылар Жаратылыс кітабына жауапты екенін көрсететін қосымша дәлел ретінде келтірді.

Жаратылыс кітабы , 50 - тарау

Фон Рад пен одан кейінгі ғалымдар Жүсіп туралы әңгіменің ежелгі Таяу Шығыс даналық әдебиетінің ерекше белгілерін тасымалдайтынын атап өтті. Даналық идеологиясы бойынша, барлық жаратылыстың астында Құдайдың жоспары жатыр, сондықтан барлық нәрсе алдын ала белгіленген үлгіге сәйкес дамиды – міне, осыны Жүсіп «Тек қана» кітабының 45:5 және 50:20 аяттарында бауырларына айтады. Жүсіп дана адамдарға тән басты қасиет – сабырлылықты көрсетті, себебі олар барлық нәрсенің Құдайдың жоспарымен болғанына және ең жақсы нәтижеге әкелетініне сенді. Осылайша Жүсіп ежелгі Таяу Шығыстың данасының үлгісіне ұқсайды, ал Жүсіп туралы әңгіме даналықтың негізгі идеологиясын үйретуге арналған дидактикалық әңгіме сияқты көрінеді. «Тек қана» кітабының 45:5-8 және 50:19-20 аяттарына түсіндірме берген Уолтер Брюггеманн Жүсіп туралы әңгіменің тақырыбы Құдайдың жасырын және шешуші күшіне қатысты екенін, ол адам күші арқылы, онымен және кейде оған қарсы жұмыс істейтінін жазды. Брюггеманн мұны құдайлық қамқорлық немесе алдын ала белгілеу деп атап, Құдайдың Мысыр арқылы, Жүсіп пен оның бауырларына қарамастан Өзінің мақсатын іске асырғанын дәлелдеді.

Бұйрықтар

Маймонид пен Сефер ха Чинухтың пікірінше, парашада ешқандай міндеттемелер жоқ.

Литургияда

Көптеген яһудилер жолға шыққанда "Тефилат ха-дерек" (Жолшы дұғасы) дұғасын оқығанда, Жаратылыс кітабының 48:16 және 49:18 аяттарын үш рет оқиды.

Апталық мақам

Апталық мақамда сефардтық яһудилер әр апта сайын қызметтердегі әндерді сол аптаның пашасының мазмұнына сәйкес таңдайды. "Ваехи" пашасы үшін сефардтық яһудилер Мақам Хиджазды қолданады, себебі бұл мақам қайғы мен күйзелісті көрсетеді, ал пашада патриарх Яқыптың қазасы туралы айтылады.

Хафтара

Хафтара – бұл «Пайғамбарлар» (Невиим) кітаптарынан таңдалған мәтін, ол сенбі және мереке күндері Тора оқылғаннан кейін синагогта көпшілік алдында оқылады. Хафтара көбінесе оған дейін оқылған Тора бөлімімен тақырыптық байланысқа ие. «Парашат Вайхи» бөлімінен кейін оқылатын нақты мәтін иудаизмнің әртүрлі дәстүрлеріне байланысты өзгереді. Әдетте, бұл паршаға арналған хафтара – 1 Патшалар кітабының 2:1–12 аяттары.

Парашахпен байланысы

Параша мен хафтарада Израильдің маңызды басшыларының өз ұлдарына берген өсиеттері айтылады, Яқыптың парашасы (Төңіректе 49-да) және Дәуіттің хафтарасы. Екі параша мен хафтара да өсиеттерге кіріспе ретінде "(басшының) өлу уақыты жақындады" деген сөз тіркесін қолданады. Екі параша мен хафтарада "ва йецав", "ол нұсқау берді" деген сөз қолданылады. Хафтарада Дәуіт жай ғана "Дәуіт" деп аталса, 1 Патшалар кітабының 1-тарауында "Дәуіт патша" деген құрметті аталысы қолданылған. Екі параша мен хафтарада да басшылар өмірінің соңына дейін мазалаған жағымсыз әрекеттерді еске алады: Яқып ұлы Рубеннің төсегін бұзғанын, ал ұлдары Шимон мен Леви ашуға еріп адамдар мен малдарды өлтіргенін айтады; Дәуіт немере інісі Жоавтың Әбнер мен Амасаны өлтіргенін, ал Шемейдің Маханаимға бара жатқан жолда Дәуітке құрметсіздік көрсеткенін еске алады. Осылайша, екі басшы да өздерінің мүддесі үшін тым құлшыныспен әрекет еткен, бағынышты отбасы мүшелеріне шағымданады: Яқып Шимон мен Левиге, ал Дәуіт Жоавқа қатысты.

Киелі кітап

Құдай заңы 33:1–29 (Мұсаның батасы). Төрешілер 5:1–31 (Дебораның әні). 1 Патшалар 2:1–12 (Дәуіттің өсиеті). Еремия 31:9 (Ефрем бірінші туған).

Ежелгі

Гомер. "Илиада" кітабы 9. Грекия, біздің заманымызға дейінгі 8-6 ғасырлар. (Феникстің әкесі оның әйелімен қарым-қатынас жасағаны үшін Фениксті қарғыс айтады).

Раби емес ерте кезеңдері

Фило. Аллегориялық түсіндірме, I 26:80; Аллегориялық түсіндірме, II 24:94, 26:103; Аллегориялық түсіндірме, III 8:26, 30:90–93, 62:177–81; Әбілдің тууы және оның, сондай-ақ оның інісі Қабылдың шалулары туралы 2:5; Ыбырайымның көшіп кетуі туралы 5:22, 29:159–161; Түстер туралы 2:15:107–108; Жүсіп туралы 42:255–44:270. Александрия, Египет, бірінші ғасырдың басында. Мысалы, Филонның еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Чарльз Дьюк Йонг аударған, 34, 48–49, 53, 60, 70–71, 94, 171, 182, 185, 228–29, 233, 250, 254–55, 268–69, 273, 275, 299, 327, 344, 349, 395, 456–58 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1993 жыл. Еврейлерге 11:21–22. Бірінші ғасырдың соңы. Иосиф Флавий. Ежелгілер тарихы 2:7:5–2:8:2. Шамамен 93–94 жылдар. Мысалы, Иосифтің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистон аударған, 64–66 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987 жыл. Құран 2:133 (Яқыптың қоштасу сөздері); 12:94–101 (Яқып, Жүсіп және оның бауырлары). Арабия, жетінші ғасыр.

Классикалық раввиндік

Мишна Сота 1:7–9. Израиль жері, шамамен 200 ж.б. Мысалы, «Мишна: Жаңа аударма» кітабында. Жақып Нойснер аударған, 449-бет. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988. Тосефта: Шевит 7:12; Сота 10:9. Израиль жері, шамамен 300 ж.б. Мысалы, «Тосфета» кітабында: Еврей тілінен аударғанда жаңа кіріспемен. Жақып Нойснер аударған, 242, 877-беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Иерусалим Талмуды: Пеа 8b; Килаим 80a, 81a; Шаббат 47b; Шекәлим 43b; Сукка 28a; Таанит 10b, 30b; Моед Катан 17a; Евамот 70b; Кетубот 6a, 69b, 70b; Недарим 12a; Сота 8a–b, 39a, 43a; Гитин 30a; Санхедрин 66a; Авода Зара 14b; Хорайот 8b, 13b. Тиберия, Израиль жері, шамамен 400 ж.б. Мысалы, «Талмуд Йерушальми». Редакторлар: Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус, 3, 5, 13–14, 20, 25, 28, 30–33, 36–37, 39, 45, 47, 49-томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2006–2020. Сондай-ақ, мысалы, The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary. Жақып Нойснер редакциялаған, Жақып Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман аударған. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2009. Жаратылыс Рабба 6:4, 9; 12:2; 20:9; 30:10; 37:7; 39:12; 40:6; 47:5; 65:9; 66:4; 70:7; 71:2, 7; 72:5; 75:12; 78:10; 80:6, 10; 82:4–5, 10; 87:7; 90:4, 6; 93:7; 95:1; 96:1–100:13; 105. Израиль жері, 5-ғасыр. Мысалы, «Мидраш Рабба: Жаратылыс». Гарри Фридман мен Морис Саймон аударған, 1-том, 44-бет, 48-бет, 89-бет, 168-бет, 238-бет, 300-бет, 402-бет; 2-том, 585-бет, 603-бет, 640-бет, 653-бет, 658-бет, 665-бет, 698-бет, 722-бет, 739-бет, 743-бет, 754–56-беттер, 777-бет, 812-бет, 830–31-беттер, 863-бет, 866-бет, 881-бет, 885–1003-беттер. Лондон: Soncino Press, 1939. Вавилон Талмуды: Берахот 20a, 55a–b, 57a; 55b, 139a, 152a; Эрувин 53a; Песахим 4a, 56a, 118a; Йома 52b, 87a; Сукка 25a; Рош-хашана 26a; Таанит 5b; Мегилла 9a, 16a–b; Чагига 3b; Евамот 24a, 65b, 76a; Кетобут 72b, 111a–12a; Недарим 20b, 30b; Назир 65a; Сота 9b–10a, 11b, 13a–b, 36b; Киддушин 2a; Бава Камма 17a, 92a, 113b; Бава Меца 84a, 87a; Бава Батра 118a–b, 123a; Санхедрин 5a, 22a, 95a, 98b, 105a, 106a, 109b; Авода Зара 5b, 11b, 25a; Хорайот 5b, 6b, 11b; Зевахим 53b, 54b, 118b; Менахот 37a, 93b; Хуллин 92a; 31a, Нидда 36b. Мысалы, «Талмуд Бавли». Редакторлар: Исраэль Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: Mesorah Pubs., 2006. Pirke De Rabbi Eliezer, 17, 32, 36, 38, 39, 48, 52, 53-тараулар (шамамен 750 ж.б.), мысалы, Pirke de Rabbi Eliezer. Джерральд Фридландер аударған және түсіндірген, 115, 238, 270, 288–89, 305, 307–09, 384, 422, 436-беттер. Лондон, 1916 ж., қайта басылған Нью-Йорк: Hermon Press, 1970 ж.

Орта ғасырлар

Раши. Түсіндірме. Жаратылыс 47–50. Трой, Франция, 11 ғасырдың соңы. Мысалы, Рашиде. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және толықтырылған. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 1-том, 521–70-беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 1995. Рашбам. Тораға түсіндірме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, раввин Сэмюэл Бен Меирдің "Жаратылысқа түсіндірмесі: Аннотацияланған аударма" еңбегінде. Мартин И. Локшин аударған, 330–90-беттер. Льюистон, Нью-Йорк: Edwin Mellen Press, 1989. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсіндірме. 12 ғасырдың ортасы. Мысалы, Ибн Езраның "Пятикнигіне түсіндірме: Жаратылыс (Берешит)". Аударған және түсіндірген: H. Norman Strickman және Arthur M. Silver, 410–53-беттер. Нью-Йорк: Menorah Publishing Company, 1988. Маймонид. Мишне Тора: Хилхот Криат Шема (Криат Шема заңдары), 1-тарау, халаха 4. Мысыр, шамамен 1170–1180 жылдар. Мысалы, Мишне Тора: Хилхот Криат Шема: Криат Шема заңдары және Хилхот Тефила [I]: Дұға заңдары. Аударған: Eliyahu Touger, 5-том. Нью-Йорк: Moznaim Publishing, 1989. Маймонид. Мишне Тора: Хилхот Тефилин, Умезуза, В'Сефер Тора (Тора орамалары, тефилин және мезузот заңдары), 1-тарау, халаха 1. Мысыр, шамамен 1170–1180 жылдар. Мысалы, Мишне Тора: Хилхот Тефилин Умезуза В'Сефер Тора: Тефилин, мезуза және Тора орамалары заңдары және Хилхот Цитзит: Цитзит заңдары. Аударған: Eliyahu Touger, 7-том. Нью-Йорк: Moznaim Publishing, 1990. Маймонид. Мишне Тора: Хилхот Бейт ха-Бехира, 2-тарау, халаха 10. Мысыр, шамамен 1170–1180 жылдар. Мысалы, Мишне Тора: Сефер ха-Авода: Храм қызметі кітабы. Аударған: Eliyahu Touger. Нью-Йорк: Moznaim Publishing, 2007. Маймонид. "Ақылға сыймағандарға нұсқаулық", 1-бөлім, 19-тарау; 2-бөлім, 45-тарау. Каир, Мысыр, 1190 жыл. Мысалы, Мұса Маймонидте. "Ақылға сыймағандарға нұсқаулық". Аударған: Michael Friedländer, 29, 243-беттер. Нью-Йорк: Dover Publications, 1956. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. Хизкуни: Тораға түсіндірме. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 2-том, 324–47-беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013. Нахманид. Барселонадағы пікірсайыс, 11–18-беттер. Испания, 1263 жыл. Мысалы, Нахманидте. Барселонадағы пікірсайыс. Аударған: Charles B. Chavel, 6–10-беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing, 1983. Нахманид. Тораға түсіндірме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): Тораға түсіндірме: Жаратылыс. Аударған: Charles B. Chavel, 1-том, 568–606-беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1971. Зохар 1:216a–51a. Испания, 13 ғасырдың соңы. Мысалы, "Зохар" кітабында. Аударған: Harry Sperling және Maurice Simon, 5 томдық. Лондон: Soncino Press, 1934. Бағал ха-Турим. Тораға түсіндірме. 13 ғасырдың басында. Мысалы, Бағал ха-Турим Хумаш: Берешит. Аударған: Eliyahu Touger, редактор және түсіндірмелер авторы: Avie Gold, 1-том, 441–81-беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 1999. Шем Тов ибн Шем Тов. "Ва-Ехи туралы уағыз". Испания, 1480 жылдар. Marc Sapersteinнің "Иудей уағыздары, 1200–1800: Антология", 180–98-беттер. Нью-Хейвен: Yale University Press, 1989. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ицхак (Исақтың шалаюы). 15 ғасырдың соңы. Мысалы, Ицхак Арама. Акейдат Ицхак: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсіндірмесі. Аударған және қысқарған: Eliyahu Munk, 1-том, 276–97-беттер. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001.

Қазіргі заманғы

Исаак Абарбанель. Тораға түсініктеме. Италия, 1492–1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанель: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 1-том: Береиш/Жаратылыс. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 397–421 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Обадия бен Яков Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Рафаэль Пельковиц аударған және түсіндірген, 256–77 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Моше Альшич. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жыл. Мысалы, Моше Альшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 1-том, 312–35 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Авраам Йехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Редактор: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Йехошуа Хешел. Ханукас Хатора: Рав Авраам Йехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Авраам Перец Фридман аударған, 106–13 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фeldхайм баспасы, 2004 жыл. Томас Хоббс. Левиафан, 3:42. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басылым, 572 бет. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Хайим бен Аттар. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 1-том, 383–440 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 451–504 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Йехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Эмет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Эметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 73–78 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Герман Коэн. Ақыл-ой діні: Иудаизмнің көздерінен. Симон Капланның кіріспесімен аударылған; Лео Штраустың кіріспе очерктері, 405 бет. Нью-Йорк: Унгар, 1972 жыл. "Атланта: Scholars Press" баспасында қайта басылған, 1995 жыл. Бастапқыда басылып шыққан Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentums. Лейпциг: Густав Фок, 1919 жыл. Ыбырайым Исаак Кук. Күнәлары кешірілгендер, 16:1. 1925 жыл. Ыбырайым Исаак Кук: Өкініштің жарығы, моральдық принциптер, қасиеттіліктің жарығы, очерктер, хаттар және өлеңдер. Бен Зион Боксер аударған, 119 бет. Mahwah, N. J.: Paulist Press 1978 жыл. Александр Алан Штайнбах. "Димаштық патшайым: Жастарға арналған Киелі кітаптағы 54 әңгіме", 36–38 беттер. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Ирвинг Файнман. Жақып, автобиографиялық роман. Нью-Йорк: "Рендом Хаус", 1941 жыл. Томас Манн. Жүсіп пен оның ағалары. Джон Вудстың аудармасы, 53, 102–03, 257, 306, 314, 396, 401, 407, 448–49, 456, 458, 463, 485, 493, 503, 541–42, 547, 568–69, 663, 668, 672, 717–18, 722, 758, 788, 792–94, 796–97, 803–04, 852–53, 859, 878, 881, 886, 923, 1447–92 беттер. Нью-Йорк: Альфред А. Кнопф, 2005 жыл. Бастапқыда басылып шыққан Joseph und seine Brüder. Стокгольм: Берман Фишер баспасы, 1943 жыл. Джон М. Аллегро. "Жүсіптің Жаратылыс кітабындағы батасының Месопотамияда пайда болуы мүмкін. xlix". "Ескі Келісімнің ғылыми басылымы", 64 том (1952): 249–51 беттер. Митчелл Дж. Дахуд. "Жаратылыс кітабының 49,6а жаңа аудармасы". "Библика", 36 том (1955): 229 бет. Митчелл Дж. Дахуд. "Ебен Йисраел" Құдайдан келген атақ па? (Жаратылыс 49:24). "Библика", 40 том (1959): 1002–7 беттер. Жозеф Бленкинсопп. "Иуданың оракулы мен Мәсіхтің келуі". "Журнал библейской литературы", 80 том, 1-саны (1961): 55–64 беттер. Митчелл Дж. Дахуд. "Жаратылыс 49:5-тегі МКРТИХМ". Католиктік библиялық тоқсандық, 23 том (1961): 54–56 беттер. Эдвин М. Жақсы. "Яһудаға арналған бата, Жаратылыс 49:8–12". "Журнал библейской литературы", 82 том (1963): 427–32 беттер. Ефрем А. Шпейзер. Жаратылыс: Кіріспе, аударма және ескертпелер, 1-том, 354–78 беттер. Нью-Йорк: "Анкер" Киелі кітап, 1964 жыл. Уолтер Оренштейн мен Герц Франкель. Тора мен дәстүр: Яһуди жастарына арналған Киелі кітап оқу құралы: І том: Береиш, 134–44 беттер. Нью-Йорк: "Еврей баспасы", 1964 жыл. Герхард фон Рад. Жүсіптің баяны және ежелгі даналық. "The Problem of the Hexateuch and Other Essays", 292–300 беттер. Нью-Йорк: МакГроу Хилл кітап компаниясы, 1966 жыл. LCCN 66 11432. Джон А. Эмертон. "Жаратылыс 49-баптағы кейбір қиын сөздер". Сөздер мен мағыналар: Дэвид Уинтон Томасқа ұсынылған очерктер. Питер Р. Акройд пен Барнабас Линдарс өңдеген, 81–93 беттер. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1968 жыл. Каллум М. Кармайкл. "Жаратылыс кітабының 49-тарауындағы кейбір сөздер". "Журнал библейской литературы", 88 том (1969): 435–44 беттер. Дональд Б. Редфорд. Жүсіп туралы Киелі кітаптағы оқиғалар. Бостон: Brill Publishers, 1970 жыл. Джордж У. Коатс. "Жүсіп оқиғасы және даналық: қайта қарау". Католиктік библиялық тоқсандық, 35 том (1973): 285–97 беттер. Эрик И. Лоуенталь. Жүсіп баяны Жаратылыста, 131–60 беттер. Ktav, 1973 жыл. Джордж У. Коатс. "Жаратылыс 37–50-дегі редакциялық бірлік". "Журнал библейской литературы", 93 том (1974): 15–21 беттер. Дональд А. Сейбольд. "Жүсіп баянындағы парадокс және симметрия". "Әдеби түсіндірмелер Киелі кітаптағы баяндарда". Кеннет Р. Р. Грос Луис өңдеген, Джеймс С. Аккерман және Thayer S. Warshaw қатысқан, 59–73 беттер. Нэшвилл: Abingdon Press, 1974 жыл. Стэнли Гевиртц. "Иссахар оракулы Яқыптың өсиетінен". "Нельсон Глюк еске алу томы". Бенджамин Мазар өңдеген, 104–12 беттер. Иерусалим: Еврей институты, 1975 жыл. Роберт П. Гордон. "Таргум Онкелос Жаратылыс 49:4-ке және ортақ семиттік идиома". "Еврей тоқсандық шолуы", 66 том (1975–76): 224–26 беттер. Джордж У. Коатс. Канааннан Мысырға: Жүсіп оқиғасының құрылымдық және теологиялық контексі. Вашингтон, округ Колумбия: Католиктік библиялық қауымдастығы, 1976 жыл. Р. Дэвид Фридман. "Жаратылыс 49:2-дегі "Менің жамбасыма қолыңды сал" - Патриархтық ант". Библиялық археологиялық шолу, 2 том, 2-саны (маусым 1976 жыл). Seän M. Warner. "Патриархтар және Киелі кітаптан тыс көздер". "Ескі өсиетті зерттеу журналы", 1 том, 2-саны (маусым 1976): 50–61 беттер. J. Maxwell Miller. "Патриархтар және Киелі кітаптан тыс көздер: жауап". "Ескі өсиетті зерттеу журналы", 1 том, 2-саны (маусым 1976): 62–66 беттер. Peter D. Miscall. "Яқып пен Жүсіп оқиғалары аналогтар ретінде". "Ескі өсиетті зерттеу журналы", 3 том, 6-саны (сәуір 1978): 28–40 беттер. Иван Кейн. "Жүсіп баянындағы сандар". "Еврей өркениеті: Мақалалар мен зерттеулер: 1-том". Рональд А. Браунер өңдеген, 3–17 беттер. Филадельфия: Reconstructionist Rabbinical College, 1979 жыл. ISSN 0191 3034. Роберт Алтер. "Жүсіп пен оның бауырлары". Комментарий, 70 том, 5-саны (қараша 1980): 59–69 беттер. Матти Коэн. "MeKērōtēhem (Жаратылыс Xlix 5)". Vetus Testamentum, 31 том (1981): 472–82 беттер. Стэнли Гевиртц. "Яһуданың батасындағы Данның көріністері". "Ескі Келісімнің ғылыми басылымы", 83 том (1981): 21–37 беттер. Нехама Лейбовиц. Берешит (Жаратылыс) бойынша зерттеулер, 530–70 беттер. Иерусалим: Әлемдік сионистік ұйымы, 1981 жыл. Ламбда баспасында қайта басылған, 2010 жыл. Томас Бласс. "Кеңестердің тұрақтылығы және Яқыптың Симеон мен Левиге айтқан сөзі". Психология және теология журналы, 7 том (1982): 55–61 беттер. Уолтер Брюггеманн. Жаратылыс: Түсіндіру: Оқыту және уағыздауға арналған Киелі кітапты түсіндіру, 351–80 беттер. Атланта: Джон Нокс Пресс, 1982 жыл. Уолтер Брюггеманн. "Жаратылыс L 15–21: Теологиялық зерттеу". "Саламанка, 1983" томы. J. A. Emerton өңдеген, 40–53 беттер. Лейден: Brill Academic Publishers, 1985 жыл. Роберт Д. Сэкс. "Арыстан мен есек: Жаратылыс кітабының (44–50 тараулары) түсіндірмесі". Түсіндіру: Саяси философия журналы, 12 том, ...