Кіріспе
Қытай Халық Республикасының үкіметі бірлік коммунистік мемлекеттің параметрлері бойынша халықтық съездер жүйесіне негізделген, онда биліктегі Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) өз саясатын халықтық съездер арқылы жүзеге асырады. Бұл жүйе біріккен мемлекеттік билік қағидасына негізделген, онда заң шығарушы орган, Ұлттық халық конгресі (ҰХК) конституциялық тұрғыдан «үкіметтің ең жоғары мемлекеттік органы» ретінде бекітіледі. Қытайдың саяси жүйесінде билік бөлінісі болмағандықтан, заң шығарушы органмен ұсынылған тек бір ғана үкімет саласы бар. ҚКП ҰХК арқылы біріккен басшылықты жүзеге асырады, бұл барлық мемлекеттік органдарды, Жоғарғы Халық Сотынан бастап Қытай Халық Республикасының Президентіне дейін, сайлау арқылы, жауап беруге және оларға ҰХК бергеннен басқа жеке өкілеттіктер берілмейді. Заң бойынша, барлық деңгейдегі барлық сайлаулар ҚКП басшылығына сәйкес болуы тиіс. ҚКП барлық мемлекеттік органдардағы тағайындауларды ҰХК-ның үштен екі көпшілігі арқылы бақылайды. Қалған орынға номиналды тәуелсіз делегаттар мен сегіз шағын саяси партия ие, олар оппозициялық емес және ҚКП-ны қолдайды. Барлық мемлекеттік органдар мен мемлекеттік кәсіпорындарда осы мекемелерде шешім қабылдауды басқаратын ішкі ҚКП комитеттері бар. ҰХК жыл сайын наурыз айында екі аптаға жуық жиналып, негізгі жаңа саяси бағыттарды қарайды және бекітеді. Осы орган ұлттық заңнаманың көпшілігін қабылдайды, конституция мен заңдарды түсіндіреді және конституциялық шолуларды жүргізеді, ал оның төрағасы – Қытайдың жоғары лауазымды адамының бірі. Президент Қытайды шетелде білдіреді, бірақ 1990 жылдардан бері президенттікке әрдайым ҚКП Бас хатшысы ие болып келеді. ҰХК бөлек сайлаған вице-президенттің президенттің бергенінен басқа билігі жоқ, бірақ президентке көмектеседі. Мемлекеттік кеңестің басшысы, ҰХК-ның атқарушы органы, премьер-министр болып табылады. ҚКП Бас хатшысы Қытайдың жетекші лауазымды адамы болып табылады, өйткені ҚКП ұлттық саясатты қалыптастыру және белгілеуді тапсырады, ал мемлекет, ҰХК немесе тиісті мемлекеттік орган қабылдағаннан кейін, оны жүзеге асыру үшін жауапты. Мемлекеттік кеңес, сонымен қатар Орталық Халықтық Үкімет деп аталады, премьер-министрден басқа, вице-премьерлердің өзгермелі санынан, бес мемлекеттік кеңесшілерден (протокол бойынша вице-премьерлерге тең, бірақ портфельдері тар), бас хатшыдан және 26 министрден және басқа да кабинет деңгейіндегі департамент басшыларынан тұрады. Ол арнайы портфельдері бар министрліктер мен агенттіктерден тұрады. Мемлекеттік кеңес көптеген бастамаларды ҰХК Тұрақты комитетіне қарастыру үшін ұсынады, алдымен ҚКП Саяси бюросының тұрақты комитетімен келіскеннен кейін. Қытайдың сот органдары – прокурорлық және сот функцияларын атқаратын саяси органдар. Саяси табиғатынан туындап, Қытайда сот тәуелсіздігі жоқ. Қытайдың соттарын Жоғарғы Халық Соты (ЖХС) бақылайды, ол ҰХК-ға жауап береді. Жоғарғы халық прокуратурасы (ЖХП) айыптау үшін жауапты және провинциялық, префектуралық және округтік деңгейдегі прокуратураларды бақылайды. 2018 жылы ҚКП мен мемлекеттік органдардағы сыбайлас жемқорлықты тексеру үшін Ұлттық қадағалау комиссиясы (ҰҚК) құрылды. Барлық соттар мен олардың қызметкерлері ҚКП Орталық саяси және құқықтық мәселелер жөніндегі комиссиясының тиімді бақылауына жатады. Бүкіл елдегі жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлерді ҚКП тағайындайды, олардың көпшілігі ҚКП мүшелері. Барлық мемлекеттік ведомстволар, мемлекеттік кәсіпорындар мен мемлекеттік институттарда ауылдық деңгейден ұлттық деңгейге дейін ҚКП комитеттері бар. Мемлекеттік органдардағы ҚКП комитеттері осы органдарды бақылайды және басқарады, ал Мемлекеттік кеңес ҚКП саясатын жүзеге асыруға заңды түрде міндетті. ҚКП конституциясында: «Үкімет, әскерилер, қоғам және мектептер, солтүстік, оңтүстік, шығыс және батыс – партия олардың барлығын басқарады» деп көрсетілген. «Экономист» журналында былай делінген: «Әсіресе шетелдіктермен кездескенде, лауазымды адамдар мемлекеттік атақтары бар аты-жөн карточкаларын көрсетуі мүмкін, бірақ мемлекеттік лауазымнан жоғары немесе төмен партиялық лауазымдары туралы үнсіз қалуы мүмкін». Ғалым Раш Дошидің айтуынша, «партия мемлекет үстінде, мемлекетпен қатар жүреді және мемлекеттің барлық деңгейлеріне енген». Си Цзиньпин билігі кезінде…
the government of the People's Republic of China
The government of the People's Republic of China is based on a system of people's congress within the parameters of a unitary communist state, in which the ruling Chinese Communist Party (CCP) enacts its policies through people's congresses. This system is based on the principle of unified state power, in which the legislature, the National People's Congress (NPC), is constitutionally enshrined as "the highest state organ of power." As China's political system has no separation of powers, there is only one branch of government which is represented by the legislature. The CCP through the NPC enacts unified leadership, which requires that all state organs, from the Supreme People's Court to the President of the People's Republic of China, are elected by, answerable to, and have no separate powers than those granted to them by the NPC. By law, all elections at all levels must adhere to the leadership of the CCP. The CCP controls appointments in all state bodies through a two thirds majority in the NPC. The remaining seats are held by nominally independent delegates and eight minor political parties, which are non oppositional and support the CCP. All government bodies and state owned enterprises have internal CCP committees that lead the decision making in these institutions. The NPC meets annually for about two weeks in March to review and approve major new policy directions, and in between those sessions, delegates its powers to the working legislature, the NPC Standing Committee (NPCSC). This organ adopts most national legislation, interprets the constitution and laws, and conducts constitutional reviews, and is headed by the chairman, one of China's top officials. The president represents China abroad, though since the 1990s, the presidency has always been held by the CCP general secretary. Elected separately by the NPC, the vice president has no power other than what the president bestowed on them but assists the president. The head of the State Council, the NPC's executive organ, is the premier. The CCP general secretary is China's leading official since the CCP is tasked with formulating and setting national policy which the state, after being adopted by the NPC or relevant state organ, is responsible for implementing. The State Council, also referred to as the Central People's Government, consists of, besides the Premier, a variable number of vice premiers, five state councilors (protocol equal of vice premiers but with narrower portfolios), the secretary general, and 26 ministers and other cabinet level department heads. It consists of ministries and agencies with specific portfolios. The State Council presents most initiatives to the NPCSC for consideration after previous endorsement by the CCP's Politburo Standing Committee. China's judicial organs are political organs that perform prosecutorial and court functions. Because of their political nature, China does not have judicial independence. China's courts are supervised by the Supreme People's Court (SPC), which answers to the NPC. The Supreme People's Procuratorate (SPP) is responsible for prosecutions and supervises procuracies at the provincial, prefecture, and county levels. At the same administrative ranking as the SPC and SPP, the National Supervisory Commission (NSC) was established in 2018 to investigate corruption within the CCP and state organs. All courts and their personnel are subject to the effective control of the CCP's Central Political and Legal Affairs Commission. Senior government officials throughout the country are appointed by the CCP, and are mostly CCP members. All government departments, state owned enterprises and public institutes include CCP committees, from the village level to the national level. The CCP committees in government bodies supervise and lead the bodies, with the State Council legally required to implement CCP policies. As outlined by the CCP constitution: "Government, the military, society and schools, north, south, east and west – the party leads them all." According to The Economist, "[e]specially when meeting foreigners, officials may present name cards bearing government titles but stay quiet about party positions which may or may not outrank their state jobs." According to scholar Rush Doshi, "[t]he Party sits above the state, runs parallel to the state, and is enmeshed in every level of the state." The integration of the CCP and the state has accelerated under Xi Jinping, chairing eight party commissions that direct government bodies.
Ұлттық халықтық конгресс
Ұлттық халық конгресі (ҰХК) – Қытайдың ұлттық заң шығару органы. 2023 жылы 2977 мүшеден тұратын бұл орган әлемдегі ең ірі парламенттік орган болып табылады. Қытайдың қазіргі Конституциясына сәйкес, ҰХК – заң шығару, үкіметтің қызметін бақылау және мемлекеттік жоғары лауазымды шенеуніктерді сайлау құқығына ие, бір палаталы заң шығарушы орган ретінде құрылған. Оның делегаттары көп деңгейлі сайлау жүйесі арқылы бес жылдық мерзімге сайланады. Конституцияға сәйкес, ҰХК Қытайдың саяси жүйесіндегі ең жоғары мемлекеттік институт болып есептеледі. Қытай Коммунистік партиясынан (ҚКП) басқа, сегіз шағын саяси партия қатысады, бірақ олар оппозициялық емес және нақты билікке ие емес. Олардың өмір сүруі үшін ҚКП-ның басымдығын қабылдауы міндетті, ал мүшелері ҚКП-ның Біріккен фронт жұмысы департаментімен алдын ала мақұлданады. Бес жылға сайланатын ҰХК жыл сайын көктемде, әдетте 10-14 күнге созылатын кезеңдік сессияларын Бейжіңдегі Тяньаньмэнь алаңының батыс жағында орналасқан Халықтың Ұлы залында өткізеді. Бұл жылдық жиналыстар әдетте Қытай Халық Саяси Кеңесімен (ҚХСК) бір уақытта өткізіледі, бұл мемлекеттік шенеуніктерге өткен саясатты қарап шығуға және болашақ жоспарларын елге ұсынуға мүмкіндік береді. ҰХК көбінесе Мемлекеттік кеңестің жұмысын бекітумен және өзі заңдарды көптеп әзірлемеумен танымал. Дегенмен, ол және оның тұрақты комитеті кейде өз ықпалын көрсеткен. Мысалы, 2009 жылы Мемлекеттік кеңес пен ҚКП автокөлік жолдарын салуды қаржыландыру үшін жанар май салығын қабылдауға қол жеткізе алмады. Сол сияқты, Қаржы министрлігі 2010 жылдардың басынан бері жылжымайтын мүлік салығын енгізуге тырысып келеді, бірақ ҰХК-ның (сондай-ақ жергілікті органдардың) қарсылығы салдарынан мүлік салығы туралы ұсыныстар ҰХК-ның заңнамалық күн тәртібіне енбеді.
Ұлттық басшылық
ККП Саяси бюросының Тұрақты комитеті үкіметтің жоғары басшылығынан құралады. Тұрақты комитет мүшелері протоколдық ретімен қатаң түрде бағаланады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бас хатшы (немесе партия төрағасы) бірінші орында болған, ал басқа басшылардың орны уақыт өте келе өзгеріп келген. 1990 жылдардан бері бас хатшы (сонымен қатар президент), премьер-министр, ҚХА Тұрақты комитетінің төрағасы, Қытай Халық Саяси Кеңес Конференциясының төрағасы, Орталық тәртіптік комиссияның хатшысы – партияның жемқорлыққа қарсы күрестің жоғарғы органы, және ҚКП хатшылығының бірінші хатшысы тұрақты түрде Саяси бюроның Тұрақты комитетіне кіреді. Саяси бюроның Тұрақты комитетінен төмен тұратын мемлекеттік орынбасарларға партияның бас штаб жетекшілері, вице-премьерлер және Қытайдың ең маңызды муниципалитеттері мен провинцияларының партия хатшылары жатады. Ху Цзиньтаоның өкілеттігі аяқталар алдында сарапшылар ең жоғарғы басшының үкіметке деген де-факто бақылауының шектеулері артып жатқанын байқады, бірақ 2017 жылдың қазан айында өткен 19-шы партия съезінде Си Цзиньпиннің өкілеттік мерзімі алынып тасталды және оның өкілеттігі кеңейтілді.
Орталық әскери комиссия
Орталық әскери комиссия (ОӘК) Халықтық азаттық армиясына (ХАА), Халықтық қарулы полицияға және милицияға жоғары басшылықты және бақылауды жүзеге асырады. Ол Қытай Коммунистік партиясының ішінде "Қытай Коммунистік партиясының Орталық әскери комиссиясы" деген атпен, ал орталық үкіметтің әскери органы ретінде "Қытай Халық Республикасының Орталық әскери комиссиясы" деген атпен қызмет етеді. "Бір мекеме, екі атау" қағидасы бойынша екі комиссия да бірдей құрамға, ұйымдық құрылымға және функцияға ие, сонымен қатар партиялық және мемлекеттік жүйелерде жұмыс істейді. Комиссияны ОӘК төрағасы басқарады.
Ұлттық қадағалау комиссиясы
Ұлттық қадағалау комиссиясы (ҰҚК) – Қытайдың ең жоғары мемлекеттік қадағалау (сыбайлас жемқорлыққа қарсы) органы. Жоғарғы халық соты мен Жоғарғы халық прокуратурасымен бірдей әкімшілік деңгейде орналасқан, ол мемлекеттік билікті жүзеге асыратын барлық мемлекеттік қызметкерлерді қадағалайды. Қытай Коммунистік партиясының Тәртіптік инспекция жөніндегі Орталық комиссиясымен тығыз байланыста жұмыс істейді және тиімді түрде осы комиссияның мемлекеттік құрылымы болып табылады. Бұрынғы Бақылау министрлігінің орнына келді.
Жоғарғы халық соты және Жоғарғы халық прокуратурасы
Жоғарғы халық соты Қытай Халық Республикасының сот органы болып табылады және ол ҚКП Орталық саяси-құқықтық комиссиясының бақылауында. Гонконг және Макао, арнайы әкімшілік аймақтар ретінде, сәйкесінше британдық ортақ құқық пен португалиялық азаматтық құқық дәстүрлеріне негізделген жеке сот жүйелеріне ие. Жоғарғы халық сотының судьяларын Ұлттық халық конгресі тағайындайды.
Облыстық және жергілікті мемлекеттік басқару
Қытайдың провинциялары мен автономиялы аймақтарының губернаторлары және тікелей басқарылатын муниципалитеттердің әкімдері Ұлттық халық конгресінің (ҰХК) формалды келісімін алғаннан кейін Мемлекеттік кеңес тарапынан тағайындалады. Гонконг және Макао арнайы әкімшілік аймақтары (ААА) бөлек үкіметтерге, құқықтық жүйелерге және негізгі конституциялық заңдарға ие болғандықтан, белгілі бір жергілікті тәуелсіздікке ие, бірақ олар сыртқы саясат және ұлттық қауіпсіздік мәселелерінде Пекиннің бақылауында болады, ал бас атқарушылары тиімді түрде ҚКП Саяси бюросы тарапынан таңдалады. Провинциялық деңгейден төменде префектуралар мен аудандар бар. Аудантар қалалар мен ауылдарға бөлінеді. Көпшілігі тағайындалған лауазым иелерімен басқарылатын болса, кейбір төменгі деңгейдегі әкімшілік бірліктерде тікелей сайлаулар өткізіледі. Орталық үкіметтің қатаң бақылауы мен қадағалауында жұмыс істей тұра, Қытайдың жергілікті үкіметтері мемлекеттік кірістер мен шығыстардың салыстырмалы түрде үлкен бөлігін басқарады. 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында муниципалитет үкіметтерінің реттеуші механизмдері кеңейді, сондай-ақ қала маңындағы аудандарды реттеуге қабілеті де артты. 1994 жылғы қаржы реформалары жергілікті үкіметтердің салық емес кірістерді өндіру қажеттілігін тудырды, олар оны жерді дамыту және пайдалану төлемдері арқылы түйіндеді. Жоғары деңгейлердегі (бөлім басшылары, бөлім басшыларының орынбасарлары және сектор басшылары) саясатты қабылдауға маңызды үлес қосады. Орталық үкімет стратегиялық бағытты белгілейді, ал жергілікті билік оны іске асырады. Академиктер Жером Дуайон мен Хлоя Фруассардың пікірінше, партизандық соғыстың мұрасынан туған бейімделу қабілеті ҚКП-ны белгісіздікпен күресуге бейімдеді және нәтижелерді жүйелеуден бұрын тәжірибе жасау қабілетіне әкелді. Жаңа саясаттар көбінесе кеңінен қолданылмас бұрын жергілікті деңгейде сыналып көріледі, нәтижесінде тәжірибелік зерттеулер мен кері байланыс процесі жүзеге асырылады. Саясатты жергілікті пилоттық жобалар арқылы іске асыру әдісі Мао дәуірінде де қолданылған. Жалпы, орталық үкімет басшылығы нақты саясат әзірлеуден аулақ болады, оның орнына бейресми желілерді және жергілікті саясатты немесе пилоттық бағдарламаларды өзгертуді растау немесе ұсыну үшін сапарларды пайдаланады. Орталық үкімет басшылығы әдетте жергілікті деңгейде саясат әзірленгеннен кейін ғана ресми саясатты, заңдарды немесе ережелерді әзірлеуді бастайды. Академик Томас Хеберер Қытайдың мемлекеттік қабілетін мыналарға байланыстырады: 1) азаматтардың оны қабылдауына байланысты саяси жүйенің заңдылығы, 2) әлеуметтік бақылау мен реттеуді жүзеге асыру қабілеті, 3) мәжбүрлеу ресурстары, 4) пайда болатын әлеуметтік топтар мен ұйымдармен келіссөздер жүргізу және ынтымақтастық жасау қабілеті, қарама-қарсы мүдделерді теңестіру және 5) сәтсіздіктер мен қателіктерден сабақ алу қабілеті.