Кіріспе

Америкалық өнертапқыш

Ели Терри С. (13 сәуір 1772 – 24 ақпан 1852) – Коннектикут штатындағы өнертапқыш және сағатшы. Ол АҚШ-та полкалық сағат механизміне патент алды. Ол сағаттарды орташа американдық азаматтар үшін қолжетімді ету үшін сағаттарды жаппай өндіруді енгізді. Терри алмастырылатын бөлшектерді өндірудің дамуының бастапқы кезеңінде маңызды орын иеленеді. Терри үкіметтен қаржыландырусыз алмастырылатын бөлшектерді жасаған Америка тарихындағы алғашқы адам деп есептеледі. Терри 19 ғасырдың басында Жаңа Англиядағы ең білікті механиктердің бірі болды. Коннектикут штатындағы Терривилл ауылы оның ұлы, Ели Терри кішінің құрметіне аталған.

Өмірбаян

Терри Самуил мен Хулда Терридің ұлы, қазіргі Коннектикут штатының Оңтүстік Виндзор қаласында дүниеге келген (Терри туылған кезде Оңтүстік Виндзор Коннектикут штатының Шығыс Виндзордың бір бөлігі болған). Ол өзінің мансабын Даниэль Бернаптың («дайындаудың алға басушысы») шәкірті ретінде бастады. Сонымен қатар, ол Шығыс Хартфордтағы сағатшы Тимоти Чейниден де шектеулі білім алған болуы мүмкін. Чейни сол кезде сирек кездесетін ағаш сағаттар жасаумен маманданған. Ағаш компоненттерін пайдалану Терридің кейінгі мансабына үлкен әсер етті. Терридің Бернаптан алған шәкірттігі 1792 жылы аяқталды, ол Шығыс Виндзорда сағат жасаушы және сағаттарды жөндеуші ретінде тез танылды. 1793 жылы Терри Коннектикут штатының Нортбери қаласына көшіп, 1795 жылы Коннектикут штатының Плимут қаласын құруға көмектесті. Терри қалалық салмақтар мен өлшемдерді тексеруші болып тағайындалды. Оның алғашқы сағат дүкені оның үйіне тіркелген болатын. Терри Кэндис Робертс сияқты қыздарды сағат дискілерін бояу үшін жұмысқа алды. Оның екінші дүкені АҚШ-тағы алғашқы сумен жұмыс істейтін сағат дүкені саналды және оның жері арқылы ағып өтетін Ниагара бұлағының үстінде жиырма шаршы футқа салынды. Оның алғашқы сағаттарының кейбіреулері күміс жалатылған мыс дискілермен жабдықталған, оларды Бернап оған қашап берді. Сағат механизмдері негізінен ағаштан немесе мыстан жасалған, бұл клиенттерінің тілегіне байланысты. Ол кезде механизмдер үшін көбінесе мыс қолданылған, бірақ ол сонымен қатар айтарлықтай қымбатқа соғып, жұмыс істеуге қиын болған. 1801 жылы Терриге теңдеу сағатына патент берілді. Бұл АҚШ патенттік кеңсесі сағат механизміне берген алғашқы патент болды.

Мансап

1795 жылы Терри алмастырылатын бөлшектерді өндіру үшін алғашқы фрезерлік станогын ойлап тапты. Терри Портер келісімшартына дейін осы тегілген механизмдерді жасады. 1802 жылдан кейін Терридің ағаш сағаттар өндірісі едәуір өсті. Коннектикут штатындағы басқа сағатшылар сияқты Терри де шәкірттердің арзан бағамен ағаш дөңгелектерді дөңгелектеп кесуге болатынын білді, ал шеберлер сағатты дәл құрастыра алатын. Терри Коннектикут штатындағы басқа сағатшылардың бірі болды, олар сумен жұмыс істейтін машиналарды шәкірттердің орнына қолдана бастады. 1802 немесе 1803 жылы Терри ағаш сағат дөңгелектерін өндіру үшін диірмен сатып алды, оларды білікті сағатшылар әлі де қолмен аяқтауы керек еді. Ол астық тартуды жылдамдатуға көмектесетін диірмен мен токарь станоктарын су арқылы қоздырылатын диірмен мен басты білікпен жұмыс істеуге арналған диірменді сатып алды. Кейіннен ол алмастырылатын көптеген сағат бөлшектерін жасау үшін қалыптар мен құрылғыларды жасады. Бұл сағаттарды жылдам реттеуге және құрастыруға мүмкіндік берді, Терриді әрбір сағаттың әрбір бөлігін орнату және өзгерту міндетінен босатты. Өзінің тапқырлығы мен өнерін пайдаланып, Терри дөңгелектерді, тісті дөңгелектерді және басқа да маңызды сағат бөлшектерін дәл және қайталап кесуге қабілетті болды. 1806 жылы Терри Портермен 4000 ағаш сағат механизмін өндіру туралы келісімшартқа қол қойды (қалған бөліктерін басқа шеберханалар жасайды). Тарихшы Диана Мьюрдың "Буллоның көліндегі ойлар" еңбегінде жазылғандай, сол кезде білікті шебер жылына алты-он сағат жасауға қабілетті болған. Үшінші жылы ол 3000 ағаш сағат жасады. Ол өзінің фабрикасын екі көмекшісіне – Сет Томас пен Сайлас Ходлиге сатып, әлемдегі алғашқы алмастырылатын бөлшектерді пайдалана отырып, жаппай өндірілетін машинаны жасау үшін өзінің шеберханасына қайтып келді. Терри машинамен жасалған бөлшектерден құрастырылатын, жаңа сағатты ойлап тапты, олар сумен жұмыс істейтін машиналардан шығып, білікті жұмысшылардың қолымен кесуіне қажеттіліксіз сағаттарға орналастырылатын болады. Бұл қабырғаға ілінетін сағат болар еді, ол биік сағаттан арзанға түсер еді. Ол жылдам жасалып, оңай жөнделеді. Терридің жаңалықтарына алынып тасталатын шығыршықтың дизайны кірді. Кейіннен бұл американдық сағаттардың стандартты дизайны болды. Терридің зауытынан 1814 жылдан бастап шыққан, алмастырылатын бөлшектерден жасалған ағаш сағаттар әлемдегі алғашқы жаппай өндірілген, алмастырылатын бөлшектерден жасалған машиналар болды. Осылайша ол американдық тұтынушыларға қолжетімді, толық корпусты сағатты жаппай сататын болды. Терридің алғашқы сағаттары қарапайым ағаш қораптарда ұсынылды. Терри сонымен қатар бағаналы және шиыршықты корпус дизайнын жасады. Терридің қызметкері және көмекшісі, кейіннен ұлы сағатшы және әлемдегі ең ірі сағат фабрикасының иесі болған Чонси Джером өзінің "Соңғы алпыс жылдағы американдық сағат бизнесінің тарихы және Чонси Джеромның өмірі" атты автобиографиясында Терридің шеберінің дизайнымен және оның басшылығымен алғашқы бағаналы және шиыршықты корпусты жасағанын айтады. Бағаналы және шиыршықты корпус биіктігі 30 дюйм, тереңдігі 6 дюйм болатын ағаш корпуста үлкен, ашық сағат дискісін ұсынды. Жоғарғы бөлігі сағат дискісінен, ал төменгі бөлігі шыныға боялған айнадан немесе суреттен тұрды. Дәстүрлі ұзын сағаттармен салыстырғанда, сағаттардың кішкентай мөлшеріне қарамастан, Терри сағатты қайта оралғанға дейін толық отыз сағат жұмыс істеуге жеткілікті қуатты қамтамасыз ете алды. Сәтті өнім шығатынын алдын ала біліп, Терри өзінің сағат механизмдерін патенттеуге шешім қабылдады. 1825 жылға дейін оның өнертабысын қорғау үшін кем дегенде бес патент берілді. Диана Мьюрдің "Буллоның көліндегі ойлар" кітабында жазылғандай, бірнеше жыл ішінде Наугатук аңғарындағы екі ондаған зауытта бірнеше жүз адам жұмыс істеді және Бристольде Терри стиліне ұқсас отыз сағаттық ағаш сағаттар шығарылды. Саудагерлер қазір танымал болған сатылым құралдарын, мысалы, бөліп төлеуді және сағат корпусының үлгісін өзгертуді, функционалды сағатты сатып алған тұтынушыларды сәнді модельді сатып алуға итермелеу үшін жасады. Терриге сағат жасаудағы жетістіктері үшін көптеген патенттер берілді, олардың көпшілігі жергілікті бәсекелестерге қол жетімді сағаттар сұранысын қанағаттандыруға ынталы болды. Көптеген бәсекелестер сотқа түсуді болдырмау үшін өздерінің таңбаларында "патенттік сағат" деп жазады. Бір сот ісі төмендегідей өрбіді. Терри сонымен қатар шіркеулер мен мәжіліс үйлерінің шатырларындағыдай, ағаш механизмді мұнаралық сағаттарды да жасады, олардың бірі бүгінде Плимут қаласында әлі де жұмыс істеп тұр.

Сағат мұнарасы

Илай Терри үш мұнаралық сағат жасады. Оның біріншісі, толығымен ағаштан жасалған, 1825 жылы Нью-Хейвендегі Гриндегі Орталық шіркеуге сыйға берілді. Екінші механизмі 1828 жылы Плимут-Холлоу қауымдық шіркеуіне (кейін Томастон қауымдық шіркеуі) сыйланды. Бұл механизм шіркеуден алынып, Бристольдегі Америка сағат және сағаттар мұражайына тапсырылды. Терридің үшінші механизмі 1838 жылы Терривилл қауымдық шіркеуіне сыйға берілді. Бұл механизм 1969 жылдың желтоқсан айында өрттен қирады. Нью-Хейвендегі механизм 1838 жылы мұнарадан алынып, Плимут қауымдық шіркеуіне қайта орнатылды, ол әлі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Плимут мұнаралық сағатының механизмі – қазіргі кездегі жалғыз сақталған түпнұсқа ағаш тісті дөңгелекті мұнаралық сағат.

Мұралық

1808 және 1833 жылдар аралығында Терри өзінің уақытының басым бөлігін және күш-жігерін стандартталған ағаш сағаттарды өндіруге жұмсады, бұл оған шағын байлық жинауға көмектесті. 1833 жылға қарай ол өзінің материалдық жетістіктеріне толық қанағаттанды. Осы сәтте ол көптеп өндіруге қатысуын тоқтатып, әлем оның инновацияларынан бұрын білгендей сағат жасауға қайта оралды. Ол бірнеше жоғары сапалы, арнайы сағаттарды жасауға және жаңа сағат механизмдерін әзірлеуге күш салды. Сондай-ақ ол ұлдарының бизнесіне көмектесуге көп уақыт арнады. Ол 1852 жылдың ақпан айының соңғы күні қайтыс болғанға дейін осы кішкентай масштабта сағаттарды өндіріп отырды. Оның жетістіктері оны сағат жасау тарихында ерекше орынға қойып, оны соңғы сағат шеберлерінің бірі, сонымен қатар алғашқы нағыз өндіруші ретінде таныстырады. Оның шеберханасы Коннектикут штатындағы көптеген сағат шеберханаларының бірі болды, онда жұмыстың сапасымен және жеке шеберлік пен дағдысымен мақтанған. Терридің інісі Самуил (1774–1853) да ағаштан жасалған механизмдері бар сағаттарды өндіруге қатысты, және бірнеше жыл бойы ол Элидің серіктесі болып жұмыс істеді, ағасының жобалары бойынша жетілдірілген тіреулі және спиральді сағаттар жасады. Терридің үш ұлы да сағатшылар болды. Оның ұлы Эли Терри-кіші ең танымал болды, себебі Коннектикут штатының Плимут қаласындағы Терривилл ауылы оның құрметіне аталды; ол кейін Терривиллдің ең ірі жұмыс берушісі болған Eagle Lock Company компаниясын құру үшін құлып жасау жабдықтарын сатып алды. Сайлас Б. Терри өмірінде көптеген қаржылық қиындықтарға тап болды, бірақ ақырында Терри Сағат Компаниясының негізін қалаушыларының бірі болды. Генри Терри зейнетке шыққаннан кейін Эли Терри ағаның «Терридің көпірі» деген жердегі сағат шеберханасын иеленді.

Отбасы

Илай Терри Сэмюэл мен Хулда Бернхемнің ұлы ретінде Ист-Виндзорда дүниеге келді. Оның әйелі Юнис Уорнер (12 наурыз 1795 жылы үйленді), және олардың бірнеше балалары болды: Анна (1796 жылы туған), Илай (1799 жылы туған), Генри (1801 жылы туған), Джеймс (1803 жылы туған), Силас Бернхам (1807 жылы туған), Сара Уорнер (1809 жылы туған), Хулда (1811 жылы туған) және Джордж (1815 жылы туған). 1839 жылы Юнис Уорнер қайтыс болғаннан кейін, ол Харриет А. Пондқа үйленді, және олардың екеуі екі балаға ие болды, соның бірі Стивен есімді.

Іле Терридің қол сағаттары

Эли Терридің көптеп өндіру және қолжетімді сағаттарды сатудағы табысы Коннектикут және одан тыс жерлердегі басқа кәсіпкерлерге үлкен шабыт берді. Терридің бұрынғы серіктестері Сет Томас пен Сайлас Ходли бірден осындай сағаттар жасауға кірісті. Бристоль және Плимут қалаларындағы басқалар Терримен бәсекелесу үшін толық сағаттарды құрастыру және сату үшін қозғалыс, корпус немесе басқа да сағат бөліктерін жасады. Терри патенттерін үнемі жаңартуға мәжбүр болды. Парадоксалды жағдай, оның жаңартылған патенттері өте тар сипатталғандықтан, бұл бәсекелестерге өз дизайндарына шағын өзгерістер енгізіп, патенттік құқық бұзушылықтан қашуға мүмкіндік берді. 1826 жылы 7-сінде Илай Терри Личфилд аудандық сотына Сет Томасқа патенттік құқық бұзғаны үшін шағым түсірді. Сот шешімі Терридің пайдасына болды, бірақ ол өтемақы алған-алмағаны белгісіз. Қазіргі заманғы тарихшылар бұл сот процесі екі тараптың арасында басқаларды бәсекелестіктен алдастау үшін жасалғанын айтады, бірақ бұл дұрыс екеніне көз жеткізу қиын, себебі Терри, Томас емес, сағаттарды жаппай өндірудің бизнес жағына ең аз қызығушылық танытты. Терридің дизайнын көшіруге жасалған тымысылдың бір мысалы ретінде, Ривз & Co компаниясы АҚШ-та Эли Терридің дизайны бойынша сағаттар жасады. Бұл сағаттар түпнұсқа Эли Терри сағаттарының ою-өрнегі мен ағаштан жасалған механизмін дәл көшірді. Алайда, бұл сағаттардың дизайны Терридің патенттерін бұзғандықтан, Ривз & Co компаниясы бизнестен шығуға және сатылмаған сағаттарын жоюға мәжбүр болды. Ривз & Co компаниясының сағаттарының өте аз ғана бөлігі бүгінгі күнге жетті. Ривз & Co компаниясының жұмыс істейтін сөрелік сағатының керемет мысалы Калифорния штатының Алтадена қаласындағы Джон Басмаджианның сағаттар коллекциясында сақтаулы. Оның сирек кездесетіндігі коллекционерлер үшін оның құнын арттырады.

Мұра

Коннектикут штатының Оңтүстік Виндзор қаласында, Терридің балалық шағындағы үйінен небары бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан Элай Терри бастауыш мектебі сағатшының құрметіне аталған. Оның бейнесі мектеп кіреберісіндегі тақтада бейнеленген.