Американың құмды төбелері

Кіріспе

АҚШ-тың төбелері

Лосс төбелері – Миссури өзені бойында Айова мен Миссури штаттарының батыс, ал Небраска мен Канзас штаттарының шығыс бөліктерінде желмен әкелінген лосс топырағынан пайда болған геологиялық құрылым.

Геология

Лосс ('/l//oʊ//.//ə//s/, '/l//ʌ//s/, немесе '/l//ɛ//s/) төбелері әдетте Миссури өзені арнасының шығысында орналасқан. Лосс төбелері жазық даладан 61 метр (200 фут) жоғары көтеріліп, Миссури өзені бойымен 322 километр (200 миль) созылған тар жолақ құрайды. Бұл төбелер су тасқынынан тыс жердегі алғашқы көтеріліс болып табылады, Айова штатының және Миссури мен Небраска штаттарының Миссури өзеніне жақын орналасқан бөліктері үшін "алдыңғы қатар" құрайды. Айованың лосс жер бедері солтүстікке қарай Оңтүстік Дакотаға дейін созылады және Оңтүстік-Шығыс Оңтүстік Дакотадағы үш мемлекеттік саябақтың ерекшелігі болып табылады: Юнион Гроув мемлекеттік саябағы, Ньютон Хиллс мемлекеттік саябағы және Блад Ран мемлекеттік саябағы. Соңғы мұз дәуірінде мұздықтар Солтүстік Американың ортасына дейін жетіп, астындағы тау жыныстарын "мұздық ұн" сияқты ұсақ шаңға айналдырды. Температура жоғарылағанда мұздықтар шегінді, ал еріген су мен шөгінділер Миссури өзені аңғарын су басты. Шөгінділер су тасқынынан кейін пайда болған алаптарға жиналды, алып сазды жазықтарды құрады. Еріген сулар тартылғанда, бұл сазды жазықтар ашыққа шықты. Олар құрғаған кезде, батыстан соққан күшті желдер ұсақ түйірлі балшықты алып ұшты. Үлкен шаң бұлттары кең аумақтарға таралып, қайтадан шөгінді. Ауыр, ірі түйірлі балшық Миссури өзенінің су тасқынына жақын орналасқан жерлерде кең далалар құрап қалды. Соңында, құмдық далаларды шөп басып қалды. Лосс топырағының эрозияға шалдығу қабілеті және құрғақ кезде тік бағаналар түрінде тұру мүмкіндігіне байланысты, тұрақтанған құмдық далалар бүгінгі күні көріп отырған сопақ, тік жарларға айналды. Бұл ландшафттың ерекше белгілері – "шың мен қуыс" топографиясы, "пышақ қырлары" (көбінесе 3 метрден (10 фут) аспайтын, екі жағынан 18 метрден (60 фут) артық тік құлауға бейім тар жоталар) және "мысық баспақыштары" (лосс топырағының үнемі құлдырауы мен тік қиылуынан пайда болған террасалар). Топырақтың ерекше сары түсі бар және ол, әдетте, шөгіндінің кезеңіне байланысты бірнеше бөлікке бөлінеді (Лоуленд, Писга, Пеория). Лосс жергілікті тұрғындар арасында "қант қыш" деп аталады, өйткені ол құрғақ кезде өте қатты, ал ылғал болғанда толығымен байланысын жоғалтады. Айова штатының Лосс төбелері ағып бара жатқан қабатының тереңдігімен ерекшеленеді, ол көбінесе 27 метрден (90 фут) астам тереңдікте болады. Мұндай көлемдегі лосс кен орындары тек Қытайдың Шэньси провинциясында ғана кездеседі.

The Loess ('/l//oʊ//.//ə//s/, '/l//ʌ//s/, or '/l//ɛ//s/) Hills are generally located between east of the Missouri River channel. The Loess Hills rise 200 feet (61 m) above the flat plains forming a narrow band running north–south 200 mile (322 km) along the Missouri River. These hills are the first rise in land beyond the floodplain, forming something of a "front range" for Iowa, and parts of Missouri and Nebraska adjacent to the Missouri River. The Loess land formations of Iowa extend north into South Dakota and is a feature of three state Parks in South Eastern South Dakota. Union Grove State Park, Newton Hills State Park and Blood Run State Park. During the last Ice Age, glaciers advanced into the middle of North America, grinding underlying rock into dust like "glacial flour." As temperatures warmed, the glaciers retreated and vast amounts of meltwater and sediment flooded the Missouri River Valley. The sediment was deposited on the flood plain, creating huge mud flats. When meltwaters receded, these mud flats were exposed. As they dried, the fine grained silt was picked up by strong prevailing westerly winds. Huge dust clouds were moved and redeposited over broad areas. The heavier, coarser silt was deposited close to the Missouri River flood plain, forming vast dune fields. The dune fields were eventually stabilized by grass. Due to the erosive nature of loess soil and its ability to stand in vertical columns when dry, the stabilized dunes were eroded into the corrugated, sharply dissected bluffs we see today. The dominant features of this landscape are "peak and saddle" topography, "razor ridges" (narrow ridges, often less than 10 feet (3 m) wide, which fall off at near ninety degree angles on either side for 60 feet (18 m) or more), and "cat step" terraces (caused by the constant slumping and vertical shearing of the loess soil). The soil has a characteristic yellow hue and is generally broken down into several units based on the period of deposition (Loveland, Pisgah, Peoria). Loess is known locally as "sugar clay" because it can be extremely hard when dry, but when wet, loses all cohesion. The Loess Hills of Iowa are remarkable for the depth of the drift layer, often more than 90 feet (27 m) deep. The only comparable deposits of loess to such an extent are located in Shaanxi, China.

Биология

Лосс төбелерінде емен-қияқты қатты ағаш ормандары көп, сонымен қатар аймақтағы дала шөптерінің соңғы қалдықтары сақталған. Дала мен дуалай саванналарға қызыл арша (бұл аймаққа тән емес) сияқты ормандық түрлердің енуі нәзік топырақтың тұрақтылығына қауіп төндіреді, сондай-ақ ондағы жергілікті экожүйелерді кемітеді. Жергілікті дала аймақтарында үлкен және кішкентай көкшөп, үнді шөбі, қабырғалы қаражуса, юка, паск гүлі және жалған индиго (қорғасын өсімдігі) сияқты шөптесін өсімдіктер өседі. Лосс төбелерінде кездесетін далалық түрлердің көпшілігі олардың қалыпты таралу аймағынан тыс, мысалы, тікенді жапырақты юка мен тікенді кактус Небрасканың орталық бөлігіндегі құмды төбелерде көбірек таралған. 1984 жылы бұрыннан белгісіз папоротник – Дала Айшасы төбелерде табылды және ол тек осы төбелерге ғана тән деп есептеледі. Қазіргі Лосс төбелерінің фаунасында аққұйрықты бұғы, койот, жабайы түйеқұс, барс, бобкат, қызыл және сұр түлкі, сақиналы фазан, бобвайт және қызылқұйрықты соқырқұс бар, олардың кейбіреулерін еуропалық-американдық қоныс салушылар әкелген немесе көтермелеген. Өрттің басылуы орманды мекендейтін түрлерге қолайлы ортаның көбеюіне әкелгендіктен, Лосс төбелерінде ормандық түрлердің саны да артып келеді. Бұрынғыдай, мысықтардың саны артып келеді, ал тау арыстандары соңғы он жылда Айованың оңтүстік-батысында кездескен. Тарихи тұрғыдан алғанда, фаунаға американдық бизон, далалық тауық, қашар, бұғы және сұр қасқыр да кірген; олар он тоғызыншы ғасырдың соңында жойылған. Миссури өзені аңғары тарихи түрде құстардың маңызды көшіп-қону дәлізі болған, бірақ өзен арналарының өзгертілуі және батпақты жерлердің жойылғандығы айтарлықтай азаюға әкелді. Бұл дәліз әлі де құрлықтағы raptorлардың көшіп-қонуын бақылауға арналған ең жақсы орындардың бірі болып табылады. Ауа массалары Ұлы жазықтан қозғалғанда Миссури өзені аңғарына түседі. Жазықтықтағы желдер төбелердің тік көтерілісіне соғылып, жылулық ағыстарды тудырады, оларды raptorлар көбейіп, ұшу үшін пайдаланады. Raptorларды көбінесе "кетел" құрайтын етіп көруге болады, онда көптеген құстар бір жылулық ағымды пайдаланғанда түтік тәрізді құрылым жасайды. Хитчкок табиғат орталығындағы HawkWatch басталғаннан бері бір маусымда 20 түрлі raptor анықталды, ал 2005 жылы бір маусымда 16 000 құстың рекордтық саны тіркелді. Солтүстік Лосс төбелеріндегі Брокен Кеттл Граслендс қорығында Айовада ұялайтын қара бұршақ құсқырлардың жалғыз популяциясы және Айовадағы далалық құйрықты жыланның соңғы белгілі популяциясы қоныстанған.

The Loess Hills have abundant oak hickory hardwood forests and some of the last remaining stands of prairie grass in the region. The invasion of prairie and oak savanna areas by woodland species such as red cedar (not native to the Hills) is threatening the stability of the fragile soils, as well as diminishing the native ecosystems found there. The areas of native prairie comprise big bluestem and little bluestem, Indian grass, sideoats grama, and forbs such as yucca, pasque flower and lead plant (false indigo). Many of the prairie species found in the Loess Hills are outside of their normal range of distribution, with plants like spiny leafed yucca and prickly pear cactus being more common further west, in the Sandhills of central Nebraska. In 1984, a previously undiscovered fern, the Prairie Moonwort, was discovered in the Hills and is thought to be endemic to the Hills. Common fauna of the modern Loess Hills include white tail deer, coyote, wild turkey, badger, bobcat, red and gray fox, ringneck pheasant, bobwhite, and red tailed hawk, some of which were introduced or encouraged by Euro American settlers. Woodland species are also on the rise in the Loess Hills as the suppression of fire has led to an increase in habitat for forest dwelling species. Fauna more typical of the pre settlement Loess Hills, such as the prairie rattlesnake, great plains skink, plains pocket mouse, ornate box turtle and spadefoot toad, are becoming rare and even endangered due to habitat fragmentation as a result of increased development and suppression of fire in prairie remnants and oak savannas. Species such as bobcat have been rebounding, and mountain lions have been recorded in Southwest Iowa in the last decade. Historically, fauna also included American bison, prairie chicken, mule deer, elk, and gray wolf; these were extirpated by the late nineteenth century. The Missouri River valley had historically been a major migration corridor for birds, however, the channelization of the river and destruction of wetlands has led to a marked decline. The corridor still boasts one of the best areas to view raptor migrations on the continent. As air masses move off the Great Plains, they sink into the Missouri River valley. The prevailing winds across the floodplain then hit the sharp rise of the Loess Hills, creating thermal updrafts that raptors use to make their way to and from breeding grounds. Raptors can often be viewed forming "kettles", where many birds will create a funnel like formation as they utilize the same thermal. Typical species found during the months from September to December include red tailed hawk, sharp shinned hawk, peregrine falcon, ferruginous hawk, Swainson's hawk, Cooper's hawk, osprey, northern harrier, American kestrel, and bald eagle. In all, 20 species of raptor have been identified in a single season since the Hitchcock Nature Center HawkWatch started, with a record count of 16,000 birds in one season in 2005. Broken Kettle Grasslands Preserve in the northern Loess Hills is home to Iowa's only population of nesting black billed magpies and home to the last remaining known population of prairie rattlesnake in Iowa.

Демалыс және қоғамдық жерлер

Лосс-Хиллз көрікті жолы Вестфилдтен (Айова штаты) және Гамбургке дейін көптеген әдемі көріністерді ұсынады. Ландшафттың көп бөлігі жеке меншікте болғанымен, мемлекеттік және округтік саябақтарда, жабайы табиғат аймақтарында және қорықтарда мыңдаған акр мемлекеттік жерлер бар. Табиғатты қорғау қоры да Хиллздегі бірнеше қорықтардың иесі, олардың ішінде Айовада сақталған ең ірі жалғасқан дала – Брокен Кеттл Граслендс қорығы бар. Лосс Хиллз мемлекеттік орман Айованың батыс-орталық бөлігінде, Харрисон және Монона округтерінде орналасқан. Ол жалпы саны белгілі емес, бірақ төрт бөлімнен тұрады және жаяу серуендеу, рюкзакпен саяхаттау, пикник және балық аулау мүмкіндіктерін ұсынады. Монона округіндегі Писгаға жақын орналасқан Дайындық каньоны мемлекеттік паркі – Лосс Хиллз мемлекеттік орманның ортасында орналасқан, дамығандығы аз парк. Онда бір кездегі Мормондық ауылдың орны да бар. Жайылымдар кемпингке баратын жолдарға алып келеді. Диапазонның солтүстік және оңтүстік шеттерін бекітетін екі ірі мемлекеттік саябақ бар – оңтүстіктегі Уобонси және солтүстіктегі Стоун, екеуі де кемпинг және басқа да көптеген ыңғайлы жағдайларды ұсынады. Хичкок табиғат орталығы Поттаваттами округінің табиғатты қорғау кеңесі басқарады және онда жыртқыштарды бақылау платформасы мен бақылау мұнарасы бар, одан Хиллз, Миссури өзенінің аңғары және Небраска штатының Омаха қаласының көкжиегінің әдемі көріністері ашылады. Бұл жерде жаяу серуенмен кемпинг жасауға да болады. Лосс төбелерінде екі ұлттық табиғи ескерткіш орналасқан. Кіші Сиу/Смит көлінің орнында лосс топырағының үлкен шөгінділерінен пайда болған бірегей топографияның ең жақсы мысалы бар. Лосс тауларының ұлттық табиғи ескерткішінің Турин орны Турин қаласының сыртында орналасқан және онда Турин адамының ежелгі археологиялық орны бар.

Адамзат тарихы

Лосс төбелері бай археологиялық мұраға ие. Миллс округіндегі Гленвуд маңындағы төбелерде Гленвуд мәдениеті өмір сүрген, ол Вудленд кезеңінің Небраска фазасының шығысқа қарай кеңейген бөлігі болды. Гленвуд мәдениеті шамамен 900 жылдан 1300 жылға дейін осы аймақта тұрып, жүздеген топырақ үйлер салып, құнарлы аңғарларды егінге отырғызып, төңіректегі төбелерден жергілікті өсімдіктерді өсірген. Гленвуд көл саябағында топырақ үйдің үлгісі қайта жаңартылды, ал саябақта орналасқан Миллс округі мұражайында белгілі әуесқой археолог Пол Роу жинаған жәдігерлердің керемет коллекциясы сақталған. Айова штатының Каунсил-Блаффс қаласы (бастапқыда "Кейнсвилл" деп аталған) өзінің атын 1804 жылы Льюис пен Кларк экспедициясының Түпкілікті американдықтармен өткізген алғашқы ресми "кеңесінен" немесе кездесуінен алған, бірақ Ото және Миссури тайпаларымен болған кездесу Миссури өзенінің Небраска жағындағы Форт-Аткинсон бекінісінде өтті. Льюис пен Кларк экспедициясының жалғыз қаза тапқан мүшесі сержант Чарльз Флойд қазіргі Айова штатының Сиу-Сити қаласындағы Лосс төбелеріндегі жарға жерленген. 1853 жылы мормон дін қызметкері Чарльз Б. Томпсон Ютаға бағытталған негізгі керуеннен бөлініп шықты. Ол бастапқыда 50-60 мормон отбасын Кейнсвиллге жеткізді. Томпсон және бірнеше адам "бейбіт аңғар" деген мағына беретін Монона деген жерді таңдап, онда "Өмірден кейінгі дайындық мектебі" деп аталған Дайындық қалашығын құрды. Аймақтың егіншілік үшін өте қолайлы екенін түсінген Томпсон газеті арқылы "Рухтан келген" хабарламаны жариялап, мормондарға барлық құжаттары мен мүліктерін Томпсонға беруге бұйрық берді, ол өзін "Әке Ефрем" деп атады. 1856 жылы халық мүлкін қайтаруды сұрады, бірақ Томпсон бас тартты, содан кейін оны дарға асуға бекітті. Томпсон Онавадағы шатырға тығылып, халықтан қашып құтылды. Содан кейін Айовадан қашып кетті. 1859 жылдың 12 тамызында Авраам Линкольн бірінші құрлықтық теміржолдың салынуына ыңғайлы жерлер туралы ақпарат алғанда, Каунсил-Блаффстағы Фэрвью зиратындағы Зират төбесіне көтерілді.

The Loess Hills have a rich archaeological heritage. The hills around Glenwood, in Mills County, were inhabited by the Glenwood culture, an eastern extension of the Nebraska Phase of the Woodland period. The Glenwood Culture lived in the area from roughly 900 A. D. to 1300 A. D. and built hundreds of earth lodges in the region, farming the rich valley bottoms and cultivating native plants from the surrounding hills. An earth lodge replica has been reconstructed in Glenwood Lake Park, and the Mills County Museum, also located at the park, houses an excellent collection of artifacts collected by renowned amateur archeologist Paul Rowe. The city of Council Bluffs, Iowa (originally "Kanesville") derives its name from the hills based on the Lewis and Clark first formal "council", or meeting, with Native Americans in 1804, although the meeting with the Oto and Missouri tribe actually took place on the Nebraska side of the Missouri River at Fort Atkinson. Sgt. Charles Floyd, the only fatality of the Lewis and Clark Expedition, is buried on a bluff in the Loess Hills in what is now Sioux City, Iowa. In 1853, Mormon elder Charles B. Thompson split off from the main wagon train to Utah. He initially led 50 to 60 Mormon families to Kanesville. Thompson and a few other men then chose an area called Monona ("peaceful valley"), where they founded the town of Preparation, named for "School of Preparation for the Life Beyond." Realizing the valley's wealth as a farming region, Thompson used his newspaper to report a message "from a spirit" directing the Mormon people to turn over all deeds and possessions to Thompson, who changed his name to "Father Ephraim". In 1856, the people asked for the return of their property; Thompson refused and they decided to lynch him. Thompson escaped the mob by hiding in an attic in Onawa. He then fled Iowa. On August 12, 1859, Abraham Lincoln ascended the hills at Cemetery Hill at Fairview Cemetery in Council Bluffs while being briefed on possible locations for the First transcontinental railroad.

Басқа да ландшафты

Лосс топырағы Канзастың солтүстік-батысындағы Арикари жартастарын, сондай-ақ Миссисипи штатының Виксбург қаласына жақын Миссисипи Язу "Блуф Хиллзін" де құрайды. Небрасканың үлкен аймағы, құмды таулардың оңтүстігі мен шығысында лосспен жабылған. Германиядағы Рейн өзені аңғарында да терең лосс қабаттары табылады. Миссуридің оңтүстік-шығысындағы және Арканзастың солтүстік-шығысы мен шығысындағы Кроули жотасы лосс топырағынан тұрады. "Лосс" сөзі неміс тілінен аударғанда "бос немесе ұсақталған" деген мағынаны білдіреді.