Жазылатын оптикалық дискі технологиясы

Кіріспе

Жазуға болатын оптикалық диск технологиясы

DVD жазуға болатын және DVD қайта жазуға болатын оптикалық дисктерді жазу технологиялары болып табылады. Екі термин де DVD құрылғысында жазуға болатын DVD дискілерін сипаттайды, бірақ тек "қайта жазуға болатын" дискілер деректерді өшіріп, қайта жаза алады. Деректер DVD-ROM сияқты өндіріс кезінде дискке "басып" жазылмайды, керісінше лазер арқылы дискке жазылады ("күйдіріледі"). Басып шығару жаппай өндірісте, әсіресе үй бейнематериалдарын тарату үшін қолданылады. CD-R сияқты, DVD-ге деректерді сақтау үшін бояу қолданылады. Бір битті күйдіру кезінде лазердің қарқындылығы күйдірілген бояудың шағылыстыру қасиеттерін өзгертеді. Лазер қарқындылығын жылдам өзгерту арқылы жоғары тығыздықтағы деректер нақты жолдарға жазылады. Жазылған жолдар қараңғы бояудан жасалғандықтан, жазуға болатын DVD-нің дерек жағы ерекше түске ие. Күйдірілген DVD-лердің оқу қатесі престелген DVD-лерге қарағанда жоғары, себебі бояудың шағылыстыру қасиеттері престелген дискілердің алюминийлік негізінен өзгеше.

Жазуға жарамды CD және DVD-ді салыстыру

CD R-ге қарағанда DVD R-дің үлкен сақтау сыйымдылығы лазерді кішірек нүктеге шоғырландыру арқылы, кішірек "тереңдіктер" жасау және лазер сәулесін бағыттайтын ойық спиралінің қадамдық аралығын азайту арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл екі өзгеріс бір физикалық дискінің бетіне көбірек тереңдіктерді жазуға мүмкіндік береді, соның нәтижесінде деректердің жоғары тығыздығына қол жеткізіледі. CD R-дің 780 нм толқын ұзындығымен салыстырғанда, 640 нм қысқа толқын ұзындығы бар "қызыл" лазерді пайдалану арқасында кішірек шоғырландыру мүмкін болады. Бұл жоғары сандық апертурасы бар линзамен бірге қолданылады. Әрбір жағдайда қолданылатын бояулар әртүрлі, себебі олар әртүрлі толқын ұзындықтары үшін жақсартылған.

R және RW форматтары

"R" форматындағы DVD-лер бір рет жазылып, шексіз оқылуы мүмкін, ал "RW" форматындағылар қайта-қайта жазылуы мүмкін. Сондықтан, "R" форматындағы дискілер аудио немесе бейне сияқты өзгермейтін деректерді сақтауға арналған. Бұл шатасуға себеп болуы мүмкін, себебі 'DVD+RW Alliance' логотипі стильделген 'RW' болып табылады. Осылайша, көптеген дискілерде RW логотипі болғанымен, оларды қайта жазуға болмайды. Pioneer компаниясының мәліметінше, DVD RW дискілерін ауыстыру қажет болмайынша, шамамен 1000 рет жазуға болады. RW дискілері өзгермелі деректерді сақтау үшін қолданылады, мысалы, резервтік көшірмелер жасау немесе өзгеріске және қайта жазуға ұшырайтын файлдар жинағын құру кезінде. Олар сонымен қатар үйдегі DVD бейнежазғыштар үшін де өте қолайлы, себебі олар цифрлық бейне деректерінің жылдамдығын қолдайтын, қайта жазылатын форматқа ие болу артықшылығын ұсынады, сонымен қатар олар алынып тастауға, кішкентай және салыстырмалы түрде арзан. Қайта жазылатын дискіні пайдаланудың тағы бір артықшылығы – жазу процесі қателерге немесе зақымдалған деректерге әкелсе, оларды түзету үшін дискіні қайта жазуға болады немесе зақымдалған деректерді жоюға болады. Бұл оптикалық дискілерді авторлық құралдарын сынау үшін де пайдалы.

DVD-R және DVD-RW (DVD "dash")

DVD R форматы 1997 жылы Pioneer компаниясымен әзірленді. Оны көптеген стандартты DVD ойнатқыштар қолдайды және DVD Forum бекітті. DVD+R форматына қарағанда, әсіресе ескі ойнатқыштармен ойнату мүмкіндігі жақсырақ. Сектор адрестемесі туралы ақпаратты беру үшін "land pre pit" әдісі қолданылады. DVD R консорциумының ұсынымына сәйкес, "минус" R дұрыс емес, шындығында ол "dash" (яғни DVD "dash" R) болып табылады. DVD R және DVD+R технологиялары бір-бірімен толық үйлесімді емес, бұл DVD технология саласында форматтық бәсекеге әкеп соқты. Екі бәсекелес форматты келістіру үшін өндірушілер екі форматты да оқи алатын гибридтік жетектерді жасады – көптеген гибридтік жетектер екі форматты да қолдайды және DVD±R және Super Multi (DVD RAM қолдауын қосады) деп белгіленеді, олар өте танымал.

DVD-RW нұсқалары

DVD RW-нің үш қайта қаралуы бар, олар 1.0 нұсқасы (1999 жыл), 1.1 нұсқасы (2000 жыл) және 1.2 нұсқасы (2003 жылдың қарашасы). DVD RW 1.2 нұсқасының жазуы, 1.1 және 1.0 нұсқаларына ғана бейімделген ескі оптикалық дисктермен кері үйлесімді емес. DVD RW медиасы 1× (қолданудан тоқтатылды), 2×, 4× және 6× жазу жылдамдықтарында қол жетімді. Жоғары жылдамдықтағы нұсқалар төменгі жазу жылдамдықтарымен үйлесімді болғанымен, CD RW сияқты, белгіленген жылдамдықта ең төменгі қателік деңгейімен жазылады. DVD Forum бастапқыда DVD+R форматын мақұлдамады және 2008 жылдың 25 қаңтарына дейін DVD+R форматы ресми DVD форматы емес деп мәлімдеді. 2008 жылдың 25 қаңтарында DVD6C DVD+R және DVD+RW форматтарын лицензияланатын DVD өнімдерінің тізіміне қосып, ресми түрде қабылдады. Ол "сектор" мекенжай ақпаратын беру үшін енгізілді. Бұл форматтың алдындағы форматтан кейін пайда болды. Дәнекерлену жиілігі 140,6 кГц-тен 817,4 кГц-ке дейін арттырылды.

Ауыстыру мөлшерлемелері

DVD R (бір қабатты) сияқты, DVD+R (бір қабатты) медиасы ресми түрде 16x (тұрақты бұрыштық жылдамдық) дейін жазылу жылдамдығымен тіркелген. Дегенмен, +R және R типтерінде, жарты биіктіктегі (десктоптық) оптикалық дискілердің кейбір модельдері рейтингті асып түсуге және Verbatim және Taiyo Yuden сияқты жоғары сапалы сатушылардың таңдалған жазбалы медиасында 16x жылдамдығымен жазуға мүмкіндік береді. Екі қабатты медиада, 2010 жылға қарай шығарылған жарты биіктіктегі оптикалық дискілер, мысалы 2007 жылғы TSSTcorp TS H653B, таңдалған сатушылардың DVD+R DL медиасында 16x дейін жазу жылдамдығын бейімдеді, ал DVD R DL үшін 12x дейін. Жақындағы оптикалық дискілер +R DL және R DL медиасындағы рұқсат етілген ең жоғары жазу жылдамдығын 8x-ке дейін, әдетте P CAV-ға дейін төмендетті. 2000-жылдардың ортасынан бері шығарылған жарты биіктіктегі оптикалық дискілердің көпшілігінде оқу жылдамдығы (тұрақты бұрыштық жылдамдық) DVD±R (бір қабатты) үшін 16x дейін, ал DVD±R DL және DVD±RW үшін 12x дейін болады.

Функционалдылығы

DVD+RW "жоғалтыссыз байланыс" деп аталатын жазу әдісін қолдайды, бұл оны кездейсоқ қол жеткізуге қолайлы етеді және DVD ойнатқыштармен үйлесімділікті жақсартады. Жазылатын DVD+RW стандарты жазылмайтын DVD+R-ге қарағанда ертерек қалыптастырылды (DVD форматтарында керісінше жағдай болды). Стандартты әзірлеуге көбінесе Philips есімдері берілсе де, негізгі жұмысты Hewlett Packard Labs (HPL) тобы жасады. Ол 1997 жылы DVD+RW Альянсымен (US Patent # 6046968) HPL тобының негізгі патенты тіркелгеннен кейін "аяқталды". Содан кейін 2001 жылға дейін тоқтатылды, содан кейін ол күрт қайта қарастырылды (әсіресе, сыйымдылығы 2,8 ГБ-тан 4,7 ГБ-қа дейін артты). Симуляциялық жазу режимі мүмкіндігі енді CD R, CD RW, DVD R және DVD RW сияқты стандарттың ресми бөлігі емес, бірақ Plextor оптикалық дискілерінде қолдау көрсетіледі. DVD R/RW/R DL-мен салыстырғанда тағы бір ерекшелік - жазғыш туралы ақпарат (оптикалық дискінің моделі) диск арқылы DVD+ дискілеріне автоматты түрде жазылмайды. Nero DiscSpeed мұндай ақпаратты кейіннен алу үшін қосуға мүмкіндік береді. Басқа өзгерістерге оптикалық дискілердегі арнайы SCSI өшіру командасын алып тастау кіреді, бұл бағдарламалық жасақтамамен орындалады, ол деректерді нөлдік символдармен жабады. Бұл стандарттың алғашқы жазудан кейін дискіні бос (жазылмаған) күйге қайтаруға рұқсат етпейтінін білдіреді. DVD+RW DL бір кезде JVC-мен әзірленді және жарияланды, бірақ оның төмен шағылыстығы (қос қабат) мәселелері болғандықтан ешқашан сатылмады. 2006 жылдан бастап жазылатын DVD технологиясы нарығында "плюс" немесе "дефис" форматтарының пайдасына бекіну белгілері байқалмады, бұл негізінен екі форматқа да жаздыра алатын екі форматты құрылғылардың, яғни DVD Multi Recorders санының артуының нәтижесі. DVD R форматы 1997 жылдан бері қолданылып келе жатқандықтан, ол DVD+R-ден бес жыл бұрын пайда болды. Сондықтан ескі немесе арзан DVD ойнатқыштар (2004 жылғы үлгідегілерге дейін) DVD R стандартын қалауы мүмкін. DVD+R дискілерін үйлесімді DVD бейнежазба құрылғысымен жазу алдында форматтау қажет. DVD R-ді үйлесімді DVD бейнежазба құрылғысымен жазу алдында форматтаудың қажеті жоқ. "Дефис" және "плюс" форматтары арасында бірқатар маңызды техникалық айырмашылықтар бар, бірақ көптеген пайдаланушылар оларды байқамайды. Мысалы, DVD+R стиліндегі алдын ала ойылымдағы мекенжай (ADIP) жүйесі жылдамдықты бақылау және жолмен бақылау кедергіге және қатеге аз бейім, бұл ADIP жүйесін DVD R қолданған LPP жүйесіне қарағанда жоғары жылдамдықтарда дәлдікке ие етеді. Сонымен қатар, DVD+R(W) DVD R(W) қарағанда қателерді басқарудың берік жүйесіне ие, бұл бұқаралық ақпарат құралдарының сапасына қарамастан, оларға толығырақ жазуға мүмкіндік береді. DVD+R жазушысы дискідегі деректерді байттық дәлдікпен анықтай алады, ал DVD R мұндай дәлдікке қабілетті емес. DVD+R-де қуатты калибрлеу аймағы (PCA) үлкен. DVD+R-дегі PCA-ның ұзындығы 32768 секторды құрайды, ал DVD R-де 7088 сектор. Дискінің ішкі жиегіне жақын орналасқан PCA-да диск дискінің лазерін әр жазу алдында және жазу кезінде калибрлеу (қуатын өзгерту) үшін 15 қадамдық процедура жүргізіледі, бұл дискілер мен дискілер арасындағы шағын айырмашылықтарға жол береді. Бұл процеске қуаттылық сынағы деп аталады. Жазу кезінде калибрлеу дискінің әртүрлі бөліктері арасындағы сападағы шағын өзгерістерге мүмкіндік береді, мысалы, пластиктегі немесе бояудағы сәл өзгеше оптикалық қасиеттер, қоспалар немесе бояу қабатының қалыңдығы. Қуаттылық сынақтарының нәтижелері жазуды басқару аймағында (RMA) сақталады, ол 7088 калибрлеуге дейін (DVD R-де) сыйымдылық бере алады. RMA толғаннан кейін дискіге жазуға болмайды, бірақ RW дискілерінде оны босатуға болады. CD R, CD RW, DVD R, DVD+R, DVD R DL, DVD+R DL, DVD+RW және DVD R-дің барлығында PCA бар. CD-лерде (және мүмкін DVD-лерде) екі PCA болуы мүмкін: біреуі дискінің ішкі жиегінде, төмен жылдамдықтағы сынақ үшін, екіншісі сыртқы жиегінде жоғары жылдамдықтағы сынақ үшін. DVD+R(W) DVD R(W) қарағанда қосымша сессияларды байланыстыру әдістері дәл, нәтижесінде буфердің жетіспеуінен зақымдалған немесе жарамсыз дискілердің саны азаяды және PI/PO қателері аз көп сессиялық дискілер пайда болады. Басқа "плюс" медиа сияқты, DVD+R медиасының үйлесімділігін арттыру үшін кітап түрін өзгертуге болады (бірақ DVD+RW-ден айырмашылығы, бұл бір жолғы процесс). Бұл біт-құрастыру деп те аталады.

DVD+RW supports a method of writing called "lossless linking", which makes it suitable for random access and improves compatibility with DVD players. The rewritable DVD+RW standard was formalized earlier than the non rewritable DVD+R (the opposite was true with the DVD formats). Although credit for developing the standard is often attributed to Philips, the fundamental work was done by a team at Hewlett Packard Labs (HPL). It was "finalized" in 1997 by the DVD+RW Alliance once the fundamental patent (US Patent # 6046968) had been filed by the HPL team. It was then abandoned until 2001, when it was heavily revised (in particular, the capacity increased from 2.8 GB to 4.7GB). The simulated recording mode feature is no longer an official part of the standard like it was for CD R, CD RW, DVD R and DVD RW, although supported by Plextor optical drives. Another distinction in comparison to DVD R/RW/R DL is that the recorder information (optical drive model) is not written automatically to DVD+ discs by the drive. Nero DiscSpeed allows proprietarily adding such information for later retrieval. Other changes include the removal of a dedicated SCSI erase command in optical drives, which is done by the software instead that overwrites data with null characters. This means that the standard does not allow reverting the disc to a blank (unwritten) state after the first write. DVD+RW DL was once developed and announced by JVC but it was never sold due to issues with its low reflectivity (Dual layer). As of 2006, the market for recordable DVD technology showed little sign of settling down in favour of either the "plus" or "dash" formats, which is mostly the result of the increasing numbers of dual format devices that can record to both formats, known as DVD Multi Recorders. However, because the DVD R format has been in use since 1997, it has had a five year lead on DVD+R. As such, older or cheaper DVD players (up to 2004 vintage) are more likely to favour the DVD R standard exclusively. DVD+R discs must be formatted before being recorded by a compatible DVD video recorder. DVD R do not have to be formatted before being recorded by a compatible DVD video recorder,. There are a number of significant technical differences between the "dash" and the "plus" format, although most users would not notice the difference. One example is that the DVD+R style address in pregroove (ADIP) system of tracking and speed control is less susceptible to interference and error, which makes the ADIP system more accurate at higher speeds than the land pre pit (LPP) system used by DVD R. In addition, DVD+R(W) has a more robust error management system than DVD R(W), allowing for more accurate burning to media, independent of the quality of the media. The practical upshot is that a DVD+R writer is able to locate data on the disc to byte accuracy whereas DVD R is incapable of such precision. DVD+R also has a larger Power Calibration Area (PCA). The PCA in DVD+R has a length of 32768 sectors, compared to the 7088 of DVD R. In the PCA, which is located close to the inner edge of the disc, a 15 step procedure is carried out to calibrate (vary the power of) the disc drive's laser before every and during writing, to allow for small differences between discs and drives. This process is known as a power test. Calibration during writing allows for small changes in quality between different sections of the disc, such as slightly different optical properties, impurities or dye layer thickness in either the plastic or dye. The results of the power tests are stored in a Recording Management Area (RMA), which can hold up to 7,088 calibrations (in DVD R). The disc can not be written to after the RMA becomes full, although it may be emptied in RW discs. CD R, CD RW, DVD R, DVD+R, DVD R DL, DVD+R DL, DVD+RW and DVD R all have a PCA. CDs (and possibly DVDs) may also have two PCAs: one on the inner edge of the disc, for low speed testing, and another on the outer edge for high speed testing. Additional session linking methods are more accurate with DVD+R(W) versus DVD R(W), resulting in fewer damaged or unusable discs due to buffer under run and multi session discs with fewer PI/PO errors. Like other "plus" media, it is possible to change the book type to increase the compatibility of DVD+R media (though unlike DVD+RW, it is a one way process). This is also known as bitsetting.

DVD-RAM

RAM – кездейсоқ сәйкес келу жады, ол қатты дискіге ұқсас және корпоративтік резервтік сақтау үшін жасалған. 1996 жылы жасалған DVD RAM – бастапқыда картриджге орналастырылған, қайта жазылатын оптикалық диск. Қазіргі уақытта стандартты 4,7 ГБ (кейде басқа көлемдерде де) қол жетімді, ол жылдам түзетулер мен қайта жазу қажет болатын қолданбаларда пайдалы. Оны тек DVD RAM форматымен үйлесімді дискілерде оқуға болады, ал барлық көп форматты дискілер осыған қабілетті. DVD Форумы осы форматты қолдайды. Ол басқа жазғыш және қайта жазғыш медиа түрлерінде қолданылатын алдын ала жасалған ойықтар немесе тербелістердің орнына физикалық, арнайы сектор маркерлерін (дискінің оқу жағында тіктөртбұрыштар түрінде көрінеді) пайдаланады. Көп форматты дискілер бірнеше форматты оқи және жаза алады; мысалы, DVD±R(W) (DVD плюс-минус жазғыш және қайта жазғыш) – плюс және минус форматтарын жаза/қайта жаза алатын дискілерді білдіреді, бірақ міндетті түрде DVD RAM емес. "DVD Multi Recorder" деп белгіленген дискілер DVD±R(W) және DVD RAM форматтарын қолдайды.

Өлшемі

DVD жазғыш дискілер екі стандартты өлшемде сатылады: үй жазулары мен компьютерде пайдалану үшін арналған 12 см-лік стандартты өлшем және ықшам бейнекамераларда қолдануға арналған 8 см-лік кішкентай өлшем (кейде miniDVD деп те аталады). Мысалы, кіші Mini DVD RW дискісі 1,46 ГБ көлемге ие.

Бала асырап алу

2007 жылдан бері шығарылған кейбір жарты биіктіктегі DVD Multi Recorder дисктері, мысалы TSSTcorp SH S203 / TS H653B (2007) DVD R DL-де 12x және DVD+R DL-де 16x дейін жазу жылдамдықтарын ресми түрде қолдады (тек белгілі бір өндірушілердің жазғыш құралдарында ғана), ал SH 224DB (2013) және LG BE16NU50 (2016) сияқты Blu-Ray жазғыштары DVD±R DL жазу жылдамдығын 8x-ке дейін шектеді. Бұл көптеген пайдаланушылар үшін шатастыру тудыруы мүмкін, себебі 4,7 ГБ (4,7 миллиард байт) көлемді DVD дискісі құрылғыда 4,38 ГиБ ретінде көрсетілуі мүмкін (құрылғы қандай префикстерді қолданатынына байланысты). Формат Ондық сыйымдылық Бинарлық сыйымдылық DVD±R 4.70 ГБ 4.38 ГиБ DVD±RW 4.70 ГБ 4.38 ГиБ DVD±R DL 8.55 ГБ 8.15 ГиБ DVD RAM 4.70 ГБ 4.38 ГиБ MiniDVD 1.46 ГБ 1.39 ГиБ MiniDVD DL 2.66 ГБ 2.54 ГиБ

Сапа және ұзақ өмір сүру

2008 жылы АҚШ Конгресс кітапханасының сақтауды зерттеу және сынау бөлімі жариялаған зерттеуге сәйкес, жазбалы CD тасымалдағыштардың көпшілігі жазбалы DVD тасымалдағыштарға қарағанда ұзақ қызмет ету мүмкіндігіне ие. Жоғары сапалы тасымалдағыштар көбірек сақталады. Беткі қателерді сканерлеу арқылы түзетілетін қателердің деңгейін өлшеуге болады. Қателердің жоғары деңгейі төмен сапалы және/немесе нашарлаған тасымалдағышты көрсетеді. Бұл сызықтардың немесе ақаулы оптикалық диск арқылы жазылған деректердің болуын да білдіруі мүмкін. Барлық оптикалық диск модельдері тасымалдағыштың сапасын сканерлей алмайды.

R пішімі

DVD R дискілері бір-біріне адгезивпен біріктірілген екі 0,6 мм акрил дискіден тұрады. Біреуінде лазерлік басқарушы жолақ бар, ол жазуға арналған бояумен және күміс немесе алтын қорытпасынан жасалған жарық қайтаратын қабатпен жабылған. Екіншісі (бір жақты дискілер үшін) сэндвич конструкциясының механикалық тұрақтылығын қамтамасыз ету және дискінің жалпы қалыңдығы шамамен 1,2 мм болатын компакт-диск стандартының геометриясына сәйкестікті сақтау үшін ойылмаған "бұтақ" дискі болып табылады. Сэндвич конструкциясы сонымен қатар деректер сақталатын қабатты сызаттардан қорғайды, мұндай конструкция CD-лерде болмайды, ол олар үшін мәселе тудырады. Екі жақты дискілерде екі ойылған, жазуға болатын жақтары бар, ал екінші жағына қол жеткізу үшін пайдаланушы дискіні аударып қоюы керек. CD-нің 1,2 мм қалыңдығымен салыстырғанда, DVD-нің лазерлік сәулесі жазуға арналған бояу қабатына жету үшін пластиктің тек 0,6 мм-ін енуі керек, бұл линзаға сәулені кішірек нүктеге шоғырландыруға мүмкіндік береді, нәтижесінде кішкентай шұңқырлар жасалады. DVD R дискісінде адрестеу (лазерлік сәуленің дискідегі орнын анықтау) жолақтар арасындағы аймақтарда қосымша шұңқырлар мен тегіс жерлер (алдын ала жасалған тегіс жерлер деп аталады) арқылы жүзеге асырылады. DVD R дискісіндегі жолақтың 140,6 кГц тұрақты тербеліс жиілігі бар, ол қозғалтқышты басқару үшін қолданылады. 2011 жылы JVC компаниясы жоғары сапаны бақылау және тексеру жиілігімен, дәстүрлі өндірістен гөрі артық техникалармен жасалған, сондай-ақ жарық қайтаратын қабат ретінде арнайы жасалған күміс қорытпасын және ұзақ мерзімді деректерді сақтауды қамтамасыз ету үшін өз әзірлемелерімен қосылған органикалық бояуды қолданатын мұрағаттық DVD жазу құралын жариялады.

RW пішімі

DVD RW және DVD+RW дискілеріндегі жазу қабаты органикалық бояу емес, ерекше фазалық өзгеріске ұшырайтын металл қорытпасы, көбінесе GeSbTe. Бұл қорытпа лазер сәулесінің қуатына қарай, кристалл және аморфтық фазалар арасында өзгеруге қабілетті, соның салдарынан жарық шағылыстыру қасиеті өзгеріп, деректерді жазуға, өшіруге және қайта жазуға мүмкіндік береді.

Екі қабатты

2003 жылдың қазанында DVD+R дискісінде екі қабатты технологияны қолдану арқасында дискінің сыйымдылығын шамамен екі есеге, 8,5 ГБ-қа дейін арттыру мүмкін екені көрсетілді. Осы екі қабатты (DL) нұсқалары, DVD R DL 2005 жылы нарықта қолжетімді болды. DVD Форумы 8,5 ГБ (8,500,000,000 байт) сыйымдылығы бар екі қабатты DVD RW дискілерінің техникалық талаптарын бекітті, ал JVC 2005 жылы осы форматтағы алғашқы медиа құралын жасап шығарғанын хабарлады. 2006 жылдың наурыз айында 8,5 ГБ сыйымдылығы бар екі қабатты DVD+RW техникалық талаптары мақұлданды. Дегенмен, осы қайта жазуға болатын екі қабатты дискілерді өндіруге қолдау, шығындар мен Blu-ray және HD DVD сияқты жаңа, жоғары сыйымды форматтардың бәсекесіне байланысты іске аспады.