Кіріспе
Австралиядағы какаду түрлері. Жалтыраған қара какаду (Calyptorhynchus lathami) – Австралияның шығысында кездесетін Calyptorhynchinae тұқымдасының ең кішкентай мүшесі. Ересек жалтыраған қара какадулардың ұзындығы шамамен 40-45 см-ге жетеді. Олар жыныстық диморфияға ие. Аталықтары қара қоңыр түсті, тек айқын қосалқы ұшқыш қызыл құйрық жолақтарымен ерекшеленеді; аналықтары қара қоңыр, мойнының айналасында ерекше сары белгілері бар және қара жолақтары бар қызыл түсті айқын қосалқы ұшқыш құйрық жолағымен сипатталады. Бұрын үш түрше танылған, бірақ бұл жақында күмәндалған, ал Сондерс пен Пикаптың 2023 жылғы егжей-тегжейлі морфологиялық талдауы түрдің ендік ареалы бойынша дене өлшемдерінде градиент бар екенін көрсетті, солтүстіктегі құстар оңтүстіктегілерге қарағанда кішірек. Сондерс пен Пикаптың пікірінше, мүкі (құйрық) морфологиясында ешқандай айырмашылық болмағандықтан, генетикалық құрамында аз айырмашылық, қауырсын үлгісі мен түсінде, сондай-ақ диетасында да ешқандай айырмашылық болмағандықтан, түрді бөлуге негіз жоқ.
The glossy black cockatoo (Calyptorhynchus lathami), is the smallest member of the subfamily Calyptorhynchinae found in eastern Australia. Adult glossy black cockatoos may reach in length. They are sexually dimorphic. Males are blackish brown, except for their prominent sub terminal red tail bands; the females are dark brownish with idiosyncratic yellow marking around the neck and prominent sub terminal tail band of red with black bars. Three subspecies have been recognised, although this has been recently challenged, with a detailed morphological analysis by Saunders and Pickup 2023 finding there is cline in body dimensions over the latitudinal range of the species, with the birds from the north of the range smaller than the birds in the south. Saunders and Pickup argued that with no differentiation in bill morphology, little difference in genetic makeup, no differences in plumage pattern or colour, and no differences in diet, there is no justification in subdividing the species.
Таксономия
Жылтыр қара какадуды алғаш рет 1807 жылы голландиялық натуралист Коенрад Якоб Темминк сипаттады. Ғылыми атауы ағылшын орнитологы Джон Лэтамның құрметіне қойылған. Жылтыр қара какадудың ең жақын туысы – қызыл құйрықты қара какаду; осы екі түр Калипторхинкыс туысын құрайды. Олар Zanda туысына жататын басқа қара какадулардан құйрығының түсі мен басының пішіні, айқын жыныстық ерекшеліктері, сондай-ақ екі түрлі жасөспірім дауысы – жалбарынушы дауысы және тамақ жұтқанда шығаратын дыбысы арқылы ерекшеленеді.
Кіші түрлер
Үш түрше 1993 жылы Schodde және авторлар тобы ұсынған, бірақ 2002 жылы попугайлар жөніндегі сарапшы Джозеф Форшоу олардың өте ұсақ айырмашылықтарына байланысты күмәндандық білдірген. Saunders және Pickup (2023) түрдің таралған ареалы бойынша жасаған егжей-тегжейлі талдауында, мүсінде морфологиялық ешқандай айырмашылық жоқ, генетикалық құрамында шамалы айырмашылық, қауырсынының түсі мен пішінінде ешқандай өзгеріс, сондай-ақ диетада да ешқандай айырмашылық байқалмады. Бұл Форшоудың күмәндануын растап, түрдің монотиптік екендігіне қорытынды жасады. C. l. lathami: (сирек кездеседі) Оңтүстік-шығыс Квинсленд пен Викториядағы Маллакута аралығында таралған шығыс түршесі, Квинслендтің орталық бөлігіндегі Эунгелла және Риверина, сондай-ақ Пиллга орман аймақтарында оқшауланған топтары кездеседі. Казуариналы орманды алқаптармен байланысты. C. l. erebus: Орталық Квинслендте, Маккей маңындағы Юнгелладан оңтүстікке қарай Гимпиге дейін таралған. Австралия үкіметі оны жойылуға жақын түр ретінде тізімдеген. Аралдың солтүстік және батыс бөліктерімен шектелген популяция бір кезде 158 жеке дараққа дейін төмендеген, бірақ 2019 жылы шамамен 370 дараққа дейін қалпына келді. Атап айтқанда, бұл құс Allocasuarina verticillata түрінің соңғы маусымдағы конустарын, осы түрдің ескі конустарымен салыстырғанда, және Allocasuarina littoralis түрінің конустарын таңдайды. Ол конусты аяғымен ұстап, күшті мүсінімен тілгілеп, содан кейін тілімен тұқымдарын жеп алады. 2020 жылдың басында, 2019-2020 жылдардағы Австралиядағы орман өрттері кезінде Кенгуру аралының барлық аумағына орман өрттері туралы ескертулер шығарылды, бұл ғалымдардың осы түрше табиғаттағы өміршеңдігіне қауіп төнуі мүмкін екендігі туралы алаңдаушылығын тудырды, себебі оның тамақтанатын drooping she oak-ы өрттен зардап шегуде. 2020 жылдың 6 қаңтарына қарай кем дегенде 170 000 гектар (аралының үштен бірі) өртенді. Ауа райының уақытша жақсаруы орман өрттерінен уақытша жеңілдеу береді; Кенгуру аралындағы түрше мен оны қолдайтын экожүйенің жағдайына толық баға беру ағымдағы орман өрттері дағдарысы аяқталғаннан кейін жүргізіледі. Бұл түршені қорғауға бағытталған, негізінен қарапайым қылқанқұйрықты опоссумның жыртқыштығынан қорғауға бағытталған табысты бағдарламаға қаржыландыру бірнеше жыл бұрын тоқтатылды.
Сипаттама
Бұл түрдің жыныстық диморфтылығы туыс қызыл құйрықты қара какаду сияқты. Еркек жалтыраған қара какаду негізінен қара түсті, шоколадты қоңыр бас және көзге түсетін қызыл құйрық дақтарымен. Әйелдің түсі күңгірт қара қоңыр, құйрығы мен мойнында сары ұяшықтар бар. Әйелдің құйрығы жолақты, ал еркектің құйрығы дақты. Ересегі шамамен 1,5 метрге дейін жетеді. Бұл құстар ашық орман және тоғайларда кездеседі, көбінесе қара шыршаның (Casuarina spp.) тұқымдарымен қоректенеді.
Қорғау мәртебесі
Көптеген попугайлар сияқты, жалтыраған қара какаду да Құрып бара жатқан жабайы жануарлар мен өсімдіктердің халықаралық саудасы туралы конвенция (CITES) арқылы қорғалады, оны сезімтал түрлердің II тізіміне енгізу арқылы, тізімдегі жабайы жануарларды импорттау, экспорттау және сауда жасау заңсыз болады. Жарқыраған қара какаду 1999 жылғы Қоршаған ортаны қорғау және биологиялық әртүрлілікті сақтау туралы заңда әдетте қауіп төндірген деп саналмайды, бірақ Кенгуру аралының қосалқы түрі (C. l. halmaturinis) жойылуға жақын түрлер тізіміне қосылды.
Виктория штаты, Австралия
Шығыс жарқыраған қара какадудың (C. l. lathami) шығыс түршесі 1988 жылғы Виктория флорасы мен фаунасын қорғау заңында қауіп төнген түр ретінде тізілген. Осы заңға сәйкес, осы түршесін қалпына келтіру және болашақта басқару жөніндегі "Іс-шаралар жоспары" әзірленбеген. 2007 жылғы Викториядағы қауіп төндіретін омыртқалы жануарлардың кеңесші тізімінде C. l. lathami түршесі осал деп көрсетілген.
Квинсленд штаты, Австралия
Квинсленд штатының Қоршаған ортаны қорғау агенттігі C. l. lathami-ді осал түр ретінде тізімдеген.
Дәйексөздер
Флегг, Джим. Австралия құстары: Фотографиялық далалық анықтамалық. Сидней: Рид Нью-Холланд, 2002. Гарнетт, С. (1993) Австралияның қаупі төніп тұрған және жойылған құстары. RAOU. Ұлттық кітапхана, Канберра. ISSN 0812 8014. Саундерс, Денис А; Пикап Джеффри (2023). Австралияның эндемикалық Calyptorhynchinae қара қақадуларының таксономиясы және таралуы туралы шолу. Австралиялық зоолог. https://doi. org/10.7882/AZ.2023.022
Saunders, Denis A; Pickup Geoffrey (2023). A review of the taxonomy and distribution of Australia's endemic Calyptorhynchinae black cockatoos. Australian Zoologist. https://doi. org/10.7882/AZ.2023.022