Кіріспе

1990 жылғы Тынық мұхитындағы тайфун Майк, Филиппинде Супер тайфун Рупинг деп аталды. 1990 жылғы 6 қарашада Каролин аралдарындағы тұрақты конвекция аймағынан пайда болған Майк алғаш рет белгіленді және негізінен батысқа қарай жылжыды. Сол күні Жап маңында Майк тропикалық дауылға айналды. Майк 9 қарашаның басында тайфунға айналып, одан кейін қарқынды күшею кезеңіне енді. 10 қарашаның соңында тайфунның ең жоғары қарқыны Жапон метеорологиялық агентісінің бағалауынша, жетті. Сәл әлсірегеннен кейін Майк Филиппиннің орталық бөлігіне құрлыққа шықты. Дауылдың қарқыны құрлыққа тиюінен едәуір төмендеді, бірақ 14 қарашада қысқа мерзімге қайта күшейді. Тайфун Майк батыс-солтүстікке, кейін солтүстік-солтүстік-батысқа бұрылып, Вьетнаммен құрлыққа тиюден жалтарды. Желдің тік қиылысы күшейді және 15 қарашада Майк тайфун статусынан төмендеді. Келесі күні таңертең дауыл Хайнань аралының батысынан өтіп, түнінде тропикалық депрессияға айналды. Тонкин шығанағына қысқа уақытқа шыққаннан кейін Майк Солтүстік Вьетнам мен Оңтүстік Қытайдан өтті, онда 18 қарашада тарады. Майк Палаудың солтүстігінен өтті. Онда бір адам жарақат алды және банан мен кокос егістерінің шамамен 90 пайызы қирады. Барлығы 1035 үй мен 10 кәсіпорын зақымдалды. Аралдағы залал 2 миллион долларды құрады, оның ішінде мүліктік залал 1,3 миллион долларды құрады. Филиппинге соққаннан кейін тайфун кең ауқымды зардаптар келтірді және 1984 жылғы Тайфун Айктан бері елге соққан ең ауыр тайфун деп есептелді. Себу қаласында 88 кеме батып кетті, бұл тропикалық циклон кезінде Себу қаласы портында батып кеткен кемелердің ең көп саны. Электр және телефон желілері істен шығып, қала екі күнге ауыз сусыз қалды. Қаладағы барлық ғимараттардың шамамен 60 пайызы қирады және 28 адам қаза тапты. Ел бойынша 748 адам қаза тауып, 1274 адам жарақат алды. Барлығы 1 900 000 тонна (2 094 390 қысқа тонна) қант егісі жойылды. Барлығы 630 885 үйге зақым келтірілді және 222 026 үй қиратылды, нәтижесінде 1 110 020 адам үйсіз қалды. Теңізде 159 кеме батып, 28 кеме құрлыққа шайылып, зақымдалды. Ақшалай залал 446 миллион долларға (10,8 миллиард теңге) бағаланды, оның ішінде 46,1 миллион доллар (1,12 миллиард теңге) егін өнімдерінен, 350 миллион доллар (8,52 миллиард теңге) мемлекеттік инфрақұрылымнан және 49,9 миллион доллар (1,21 миллиард теңге) жеке инфрақұрылымнан. Сол кезде Майк Ұлттық апаттар қаупін азайту және басқару кеңесінің дерекқорындағы ең қымбат тропикалық циклон болып тіркелді, ал 2014 жылғы мәліметтер бойынша, 1947 жылы тәуелсіздік алғаннан бері елге соққан ең қымбат жетінші тайфун болып саналады. Басқа жерлерде Вьетнамда 68 адам қаза тапты, бірақ Қытайда зардап шеккендер туралы хабарламалар түскен жоқ.

Метеорологиялық тарих

Майк тайфуны 6 қарашада Бірлескен тайфунды ескерту орталығының (JTWC) алғашқы бақылауына алынған тұрақты конвекция аймағынан пайда болды. Түске қарай Жапонияның метеорологиялық агенттігі (JMA) де осылай әрекет етті. 6 қараша күні 15:03 UTC-де JTWC тропикалық циклон қалыптасуы туралы ескерту жариялады, жүйенің конвективті құрылымының күрт жақсаруы және Дворактың T1.0/. бағаларына байланысты. Дауылдың конвекциясы артып, ағыны кеңейгеннен кейін, JTWC 7 қарашада 12:00 UTC-де жүйені тропикалық депрессия деңгейіне көтерді. 8 қарашада сағат 00:00 UTC-де JTWC депрессияны Майк тропикалық дауылға дейін көтерді. Тропикалық дауылға айналғаннан кейін Майк субтропикалық жотаның ықпалымен батыс-солтүстік бағытта жылжыды. JTWC бастапқыда Майк Филиппин теңізі арқылы солтүстік-батысқа қарай жылжып өтеді деп болжады. Филиппиннің орталық аймағына қарай батыс-солтүстікке бұрылғаннан кейін Майк қарқындылығын сақтап қалды. 12 қарашада тайфунның құрлыққа тиюі салдарынан көздің айналасындағы бұлттардың жоғарғы температурасы көтеріліп, көз бұлттармен толып, әлсіреу байқалды. Сол күні тайфун құрлыққа шығып, JTWC және JMA желдің жылдамдығын анықтады. JTWC және JMA жүйені қадағалауды 18 қарашада тоқтатты. Солтүстік Минданаодағы мектептер жабылып, ішкі теңіз көлігі уақытша тоқтатылды. Бабелтхуап аралының солтүстігінде орналасқан Каянгел штатында көптеген ағаштар жұлынып түсті және тұрғындардың көпшілігі барлық мүлкін жоғалтты. Палаудағы жалпы зиян 2 миллион долларды құрады, оның 1,3 миллионы мүлікке келген зиянды құрады.

Филиппин

Майк тайфуны 1981 жылғы қарашада болған Ирма тайфунынан бері Филиппинге соққан ең күшті тайфун болды. Майк сондай-ақ, 1984 жылғы қыркүйекте 1000-нан астам адамның өмірін қиған Айк тайфунынан кейін Филиппинге соққан ең ауыр тайфун да болды. Тайфун теледидар хабарларын тарату мұнарасын, радио мұнараларын, электр сымдарын және көпірлерді қиратты, нәтижесінде кең ауқымда электр қуаты үзіліп, бірнеше радиостанциялар уақытша эфирден тоқтады. Жүздеген ауылдар да жолсыз қалды. Тайфунның оңтүстік бөлігіндегі күшті толқындардан батып кеткеннен кейін. Екі теңізші құтқарылды, оның кем дегенде 12-сі жолаушылар кемелері, ал кем дегенде 3-і әскери кемелер болды. Жауын-шашынның ең жоғары көрсеткіші Себу қаласының портында тіркелді; бұл Себу қаласында тропикалық циклоннан байқалған төртінші ең жоғары көрсеткіш еді. Сонымен қатар, дауыл толқыны да тіркелді. Электр және телефон желілері жыртылып, қала екі күнге ауыз сусыз қалды, нәтижесінде 28 адам қаза тапты. Филиппиннің басқа аймақтарында Лейте провинциясында суға батып алты адам қаза тапты. Негрос-Оксиденталь провинциясында бес адам қаза тауып, мыңдаған адам үйсіз қалды, соның ішінде ағашқа шағылысқан 10 жасар бала да болды, ал 68 жұмысшы эвакуацияланды. Минданаодағы Мисамис Ориенталда үш көпір қирады. Мисамис-Ориенталдың жағалауындағы күшті теңізден үш адам қаза тапты. Жақын орналасқан Суригао-дель-Норте провинциясында 32 адам суға батып қайтыс болды. Миндаро аралының жағалауында алты кеме жағаға тірелді. Жалпы, 748 адам қаза тапты, оның ішінде мектептерде де. Мыңдаған гектар егістік жер, оның ішінде қант дақылдары да жойылды. 159 кеме батып кетті. Барлық зиянның үштен екісі Негрос-Оксиденталь және Илоило провинцияларында болды. Сол кезде Майк Ұлттық апаттар қаупін азайту және басқару кеңесінің дерекқорындағы ең қымбат тропикалық циклон болып тіркелді. Алайда, бұл көрсеткіш 2008 жылғы маусымда «Фенгшен» тайфунымен басылып кетті. 2014 жылғы мәліметтер бойынша Майк Филиппиннің 1947 жылы тәуелсіздік алғаннан бергі жетінші ең зиянды тайфуны болып саналады.

Басқа жерлер

Майк тайфуны Вьетнамға дейін солтүстікке бұрылғанмен, дауыл Вьетнамның орталық Нге Ань провинциясында 68 адамның өмірін қиды. Көптеген балық аулау кемелері де батып кетті. Қытайға жеткенде "Майк" тез нашарлап, зақым келгені туралы хабарламалар түспеді. Филиппиннің 29 провинциясында және 24 қаласында төтенше жағдай жарияланды. Филиппиннің 39 провинциясы апат аймағы деп жарияланды. Филиппиннің бұрынғы бірінші ханымы Имельда Маркос тайфуннан зардап шеккендерге 3,6 миллион доллар көмектесуге уәде берді. Бірақ ол тек 125 000 долларлық чек жазып, тіпті ол чек те төленбеді. Акуино апаттан зардап шеккен аймақтарды қалпына келтіру үшін апат резервінен 9,3 миллион доллар бөлді. 86 840 отбасыға үкімет тарапынан 106 983 долларлық азық-түлік берілді. Денсаулық сақтау министрлігі зардап шеккен провинциялардың денсаулық сақтау басқармаларына тарату үшін Илоило қаласына дәрі-дәрмек жіберді. Қорғаныс министрі апатқа ұшыраған бес қалаға 150 тікпарық әуе көлігімен жеткізілуін тапсырды. Жергілікті билік тарапынан көмек ретінде барлық қажетті жабдықтар ұсынылды. Филиппин әскери-теңіз күштері жақын маңдағы арал провинцияларынан күріш тасымалдау үшін пайдаланылды. Тайфун салдарынан билік Филиппиндегі жылдық экономикалық өсім 2%-дан төмен болады деп болжады, бұл жыл басындағы 2,3%-дан төмендеуді білдірді. Тайфун PAGASA-ны ескерту жүйесін кеңейтуге итермеледі. Майк тайфуны Себу қаласының инфрақұрылымына келтірген зақым жергілікті билікті үкіметтік басымдықтарды қайта қарастыруға мәжбүр етті. Бірақ қала тез қалпына келді және онжылдықтың соңында CEBOOM деп аталған қарқынды экономикалық өсімді бастан кешірді. АҚШ Филиппин Қызыл Крестіне апаттан зардап шеккендерге шұғыл көмек көрсету үшін 25 000 доллар көмектесті. АҚШ Халықаралық даму агенттігі Лейте және Шығыс Самарда азық-түлік таратты, ал 28 қарашаға дейін елге 432 000 долларлық азық-түлік пен ақша берілді. Ұлыбритания 38 000 долларлық дәрі-дәрмек берді. Бельгия 90 252 доллар көмек көрсетті. Швеция 18 000 долларға жуық көмек берді. Дания 25 950 доллар ақшалай көмек алды. Германия шатырлар мен дәрі-дәрмектерге 132 450 доллар қосты. Жапония да 400 000 доллар көмектесті. Католик көмек көрсету қызметі 25 000 доллар көмек берді. Caritas Internationalis шамамен 250 000 доллар ақша берді. Save the Children 10 000 доллар көмектесті. World Vision 25 000 доллар көмек көрсетті. Біріккен Ұлттар Ұйымының құрамындағы Гуманитарлық істерді үйлестіру жөніндегі БҰҰ кеңсесі мен БҰҰ Даму бағдарламасы кезекті түрде 25 000 және 50 000 долларлық шұғыл гранттар ұсынды. БҰҰ Балалар қоры 28 710 долларлық медициналық жабдықтар берді. PAGASA сондай-ақ 1994 жылғы маусымда алғаш рет қолданылған Ританмен ауыстырылған Рупинг атауын тоқтатты.