Кіріспе

Қаспен ату кезінде бас бармақты қорғауға арналған сақина, қорғаныш садақпен ату құралы.

Бас бармақ сақинасы – бас бармаққа кигізілетін сақина. Көбінесе бас бармақ сақиналары бас бармақпен садақ тартатын кезде садақ жібінен бас бармақтың қамытын қорғауға арналған садақпен ату жабдығы ретінде қолданылады және былғарыдан, тастан, мүйізден, ағаштан, сүйектен, шағаладан, піл сүйегінен, металдан, керамикадан, пластиктен немесе шыныдан жасалады. Ол әдетте бас бармақтың дистальді фалангасын қамтиды және саусақаралық буынның дистальді жиегінде орналасады. Әдетте сақинадан басталатын қорғағыш бөлік бас бармақтың қамытын жабады және былғарыдан жасалған қосымша бөлікпен толықтырылуы мүмкін. Кейбір мәдениеттерде бас бармақ сақиналары басқа сақиналар сияқты әсемдік үшін де қолданылады, әлеуметтік статусты немесе шенді көрсетуге мүмкіндік береді. Шығыс Азияда мұндай сақиналар көбінесе жадеден жасалады.

Жебе ату

Тарих бойы бармақ сақинасының ең көп қолданылған мақсаты – садақ атудағы рөлі болды. Бас бармақпен садақты тартып алғанда, бас бармақ оқтың астындағы жебеге ілігіп, оның ұстауын бірінші (кейде екінші) саусақпен нығайтады. Садақ жібі садақшының бас бармағының ішкі жағына тиеді, ал бармақ сақинасы теріні қорғайды. Садақ тартылғанда, садақ жібі сақинаның бетіне тиеді. Бүгінде Азияның көп бөлігінде және Солтүстік Африканың кейбір аймақтарында садақ атудың дәстүрлі стилін ұстанатын садақшылар бармақ сақинасын қолданады.

Зергерлік бұйымдар

Кейбір ежелгі сенімдерге сәйкес, бармақ сақинасы кию арқылы сиқыр, бақытсыздық және аурулардан сақтануға болады. Көп жағдайда, мұндай бармақ сақиналарына зұлым рухтарды, демонды және қараңғы апаттарды одан да қорқыту үшін нақты белгілер түсірілетін. Ежелгі грек қоғамында бармақ сақинасын кию – билік, мәртебе, байлық және беделдің символы болған. Кейбір жағдайларда, ең жоғары және ең бай билік өкілдері өздерінің маңыздылығын көрсету үшін бірнеше бармақ сақинасын тағушы. Бұл практика бүгінгі таңға дейін көптеген елдерде сақталған. Ежелгі Қытайда бармақ сақиналары көбінесе жадеден жасалған және әскери шендерді немесе діни ұйымдардағы үстемеліктерді білдіру үшін киілген.

Тарихи үлгілер

Баяғыда бас бармаққа кигізілетін сырғанау Азияда неолит дәуірінен бері қолданылып келеді. Алғашқы үлгілер былғарыдан жасалған болуы мүмкін, бірақ тек былғарыдан жасалған заттар мыңдаған жылдар бойы сақталмайды. Қалған артефакт сақиналары сүйек, мүйіз немесе тастан жасалған; болжам бойынша, көпшілігі былғарыдан жасалған қорғанышпен бірге болған. Тарихи және қазіргі заманғы сақиналарды салыстырғанда, мыңжылдықтар бойында функционалдық өзгерістер шамалы болды. Сары өзенінің бойындағы Ханчэн қаласына жақын, Лиандайкун зиратындағы кішкентай Рюи мемлекетінің зиратында (өзен Шэньси және Шаньси провинциялары арасында оңтүстікке қарай ағады), Рюи лорды М 27 бейітіне б.з.б. сегізінші ғасырға дараланған. Оның қабірлік заттарының ішінде екі бас бармақ сақинасы болды, олар алтыннан жасалған, бірақ толығымен қазіргі заманғы үлгіде. "Араб садақ атуы" кітабының авторы сақиналардың көбінесе былғарыдан жасалатынын айтады. "Бұйрық ұшы" немесе "бармақ сақинасы" деп аталатын, парсылар "кустубан", ал арабтар "хаита‘ах" деп атап кеткен нәрсе, былғарыдан немесе басқа материалдан жасалған сақинадан тұрады. Ол оң бас бармаққа киіледі, тырнақ пен буын ашық қалдырылады және садақ тартылып, жіберілген кезде болатын жарақаттардан саусақты қорғау үшін қолданылады. Мүмкін, тарихта көптеген қарапайым садақшылар былғарыдан жасалған, әлдеқайда арзан және жасауға оңай жарғақтарды қолданған, бірақ мұндай сақиналар сақталып қалмауы мүмкін. Күміс немесе қоладан жасалған металл сақиналар қолдануда тым икемсіз деп есептелді, сондықтан олардың дәлдігі төмен болды. Көптеген сақталған тарихи бас бармақ сақиналары жаде және басқа да қымбат тастардан ойылған немесе қымбат металдан жасалған. Көпшілігі өте практикалық, бірақ кейбіреулерінің жіберу беті соншалықты әшекейленген, оларды пайдалану мүмкін емес. Сақиналарды белбеуден ілмекке іліп қоюға немесе Қытайда арнайы қорапқа салып қоюға болады. 16-шы ғасырда Осман империясының сарайында олар "құлатылған шенеуніктерді өлімге кесіп, мойнына оралған матаның тартылуын күшейту үшін" де пайдаланылды.

Нұсқалар

Цинь әулетінің аумақтарында маньчжур цилиндрлі саусақ жүзіктері біртіндеп, саусақ алақанына арналған пішіндес саусақ жүзіктерін ығыстырып шығарды. Бұл цилиндрлі саусақ жүзіктері басты саусақтың бірінші буынынан киіліп, цилиндрдің негізіне садақ тарту жібі ілінетін еді.