Кіріспе

1991 жылы Тынық мұхитындағы тропикалық дауыл. Филиппинде Уринг тропикалық дауыл деп аталған Тельма тропикалық дауылы Филиппин тарихындағы ең қасіретті тропикалық циклонның бірі болып есептеледі, ол кем дегенде 5081 адамның өмірін қиды. 1991 жылдың 1 қарашасында Палаудан солтүстік-шығысқа қарай 300 шақырымдай қашықтықта тропикалық бұзылыстан пайда болған Тельма депрессиясы батысқа қарай жылжыды. 4 қарашада Филиппинге жақындаған кезде, Тельма суық фронттың әсерінен оңтүстік-батысқа бұрылып, тропикалық дауылға айналды. Висайя аралдарынан өткенге дейін бірнеше сағат бұрын Тельма ең жоғары қарқынына жетті, он минуттық тұрақты желдің күші шамамен 992 мбар (hPa; 29.29 inHg) болды. Құрлыққа өткеніне қарамастан, жүйе айтарлықтай әлсіремеді және 6 қарашада Оңтүстік Қытай теңізіне шықты, желдің күшін сақтап қалды. Соңында Тельма желдің қиылысуынан әлсіреп, тропикалық депрессияға дейін төмендеді. 8 қарашада депрессия Оңтүстік Вьетнамға жетті, бірнеше сағаттан кейін тарап кетті. Филиппин арқылы өте келе Тельма кейбір аралдардың биік таулы жерлерімен өзара әрекеттесіп, нөсерлі жаңбырға себеп болды. Орографиялық көтерілу процесінің нәтижесінде Висайя аралдарының көп бөлігінде мол жаңбыр жауды, бірақ Лейте аралында жергілікті жаңбырдың күші артып, жалпы жауын-шашын мөлшері рекордтық деңгейге жетті. Бұл жаңбырдың көп бөлігі үш сағаттың ішінде жауды, нәтижесінде аралда беспрецеденттік су тасқыны болды. Жердің көп бөлігі ормансыз қалған немесе дұрыс өңделмегендіктен, жаңбырдың көп бөлігін сіңіре алмады, соның салдарынан үлкен су ағыны пайда болды. Бұл су Анилао-Мальбасаг су жинағыш алабын басып, өзен арнасымен төмен ағып кетті. Анилао және Мальбасаг өзендерінің қосылған жерінен кейін орналасқан Ормок қаласы су тасқынынан ең көп зардап шекті. Үш сағаттың ішінде қала қирады, мыңдаған үйлер зақымдалды немесе жойылды. Қаланың өзінде 4922 адам қаза тауып, 2300-і өзен жағалауында мерт болды. Ормок қаласының сыртында Лейте және Негрос-Оксиденталь аралдарында 159 адам қаза тапты. Ел бойынша кем дегенде 5081 адам қайтыс болды, ал тағы 1941-3084 адам жоғалып, қаза тапқан деп есептеледі. Бұл Тельманы Филиппин тарихындағы ең қасіретті тропикалық циклонға айналдырды, 1867 жылы 1800 адамды өлтірген дауылдан асып түсті, бірақ 2013 жылы кем дегенде 6300 адамды өлтірген Хайян (Йоланда) тайфуны осы көрсеткішті қайта басып өтті. Барлығы 4446 үй толығымен қирады, ал тағы 22229 үй зақымдалды. Жалпы шығын 27,67 миллион долларды құрады. Бастапқыда Ормок қаласының маңындағы бұзылған байланыс желісіне байланысты апат туралы хабарды ресми органдарға жеткізуге 24 сағаттан астам уақыт кетті. Бірнеше күн ішінде апатты жағдайларды басқару орталықтары құрылды және Біріккен Ұлттар Ұйымының әртүрлі агенттіктері мен бірнеше елдерден гуманитарлық көмек елге жеткізілді. Халықаралық көмек көрсету шараларына барлығы 5,8 миллион долларлық гранттар мен материалдық көмек ұсынылды.

Метеорологиялық тарих

1991 жылдың қазан айының соңында Каролин аралдарының жанында тропикалық бұзылыс пайда болды. Көбінесе батыс-солтүстік-батысқа қарай жылжыған жүйе біртіндеп нақтырақ болды. 31 қазанда жүйемен байланысты конвекция жылдам өсті, бұл Бірлескен тайфун ескерту орталығының (JTWC) тропикалық циклон қалыптасуы туралы ескерту шығаруына себеп болды. 1 қарашаның басында Жапония метеорологиялық агенттігі (JMA) жүйені тропикалық депрессия ретінде бақылауға алды, сол кезде жүйе Палаудан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан еді. Сол күні спутниктік бағалаулар бойынша, JTWC та бұл төмен қысымды аймақты тропикалық депрессия ретінде бақылауға алды. Бастапқыда, болжамдық модельдер жүйені теңізге қарай иісті жолмен жалғастыратынын көрсетті; алайда, жүйе 2 қарашада батысқа бұрылып, Филиппинге қауіп төндірді. 3 қарашаның соңында депрессия Висая аралдарына қарай батыс-оңтүстік-батысқа бұрылды, бұл жағдай аймақтағы маусым соңындағы циклонға тән. 4 қарашада JTWC және JMA жүйені тропикалық дауылға дейін жаңартып, біріншісі оған Тельма деген ат берді. Андаман теңізіне жеткеннен кейін, келесі күні оның қалдықтары Карайкал тропикалық циклонының пайда болуына ықпал етті. Елге әлсіз тропикалық дауыл ретінде келген Тельмадан Таклобанда желдің күркіреуі шамамен жетеді, бірақ бұл желдер ешқандай зиян келтірген жоқ. Циклонның басты құрылыс бұзушы күші – оның қатты жаңбыры болды. Висая аралдарының көп бөлігінде жаңбыр жауып, кең аумақта су тасқынына әкелді.

Ормок қаласының апаты

Тропикалық дауыл Тельма қатты жаңбырлар Анилао-Мальбасаг суайдынын толып, орманды тау беткейін су басуынан кейін Ормок қаласын қиратты. Барлығында, жаңбыр жердің қабылдай алатын мөлшерінен екі есе көп жауды, ал көптеген көшкіндер сұйықтың көлемін екі есеге арттырды. Өзендердің әртүрлі жерлерінде ағаштардан құралған уақытша бөгеттер судың жоғары жағында жиналуына мүмкіндік берді. Кейбір жағдайларда, бөгеттердің суы толып, судың тереңдігі 5 метрге жетті, содан кейін бөгеттер құлады. 5 қараша күні жергілікті уақыт бойынша сағат 11:00 шамасында, шамамен қаланың бір бөлігі суға батты. Тұрғындар аймақтағы өзендерде жүздеген денелердің ағып кеткенін хабарлады. Су мен лайдың күші қала әкімшілігінің қабырғаларын жарып тастауға жететіндей болды. Тек қалада ғана 4922 адам қаза тауып, тағы 1857-3000 адам жоғалып кеткенін шенеуніктер растады. Сонымен қатар, 3020 адам жарақат алды. Шенеуніктер, егер су тасқыны күндізгі уақытта емес, түнде болғанда, ондаған мың адам қаза табуы мүмкін еді деп мәлімдеді. Бастапқыда, Манила шенеуніктеріне апаттың ауқымы туралы хабар жеткізуге 24 сағаттан астам уақыт кетті, өйткені Лейте аймағындағы байланыс желілері көбінесе бұзылған. Филиппин теңіз күштерінің кемесі ауыр техникамен және Филиппин әуе күштері құтқару жұмыстарына көмектесу үшін ұшақтарды жіберді. Ормок қаласындағы көмек көрсету жұмыстары жолдардың таза болмауы және отын жетіспеуінен қиындыққа тап болды. Әуесқой радио хабарларында AC-130 ұшағы жергілікті әуежайға қона алғаны, бірақ жолдар жабық болғандықтан материалдарды тікұшақпен тасымалдау қажет болғаны айтылды. Шіру процесі басталғанда, тұрғындар "[иіс шыдай алмайтын] жаман иіс шығарды" деді. Дауылдан кейін бірнеше ай өткен соң да денелер табыла берді, кейбіреулері дренаж жүйелерінде табылған. Қаланың айналасындағы жолдар 12 қарашаға дейін тазартылды, бірақ электр қуаты әлі де тоқтатылған күйде болды. Жапониядан келген медициналық бригадалардың жұмысының нәтижесінде аймақтағы ауруханалар толық қуаттылыққа жетті. 22 қарашаға дейін электр қуаты 70 пайызға, ал су 60 пайызға қалпына келтірілді. Төтенше жағдайға байланысты көмек көрсету 29 қарашада аяқталды және апаттан зардап шеккендерге көмек көрсетуді үйлестіру Филиппинге қайтарылды. Сол кезде Ормоққа ұлттық көмек 1,1 миллион долларға жетті, оның жартысынан астамы президенттік гранттан түсті. Ормоктағы инфрақұрылымды жөндеумен қатар, суайдынды ұзақ мерзімді қалпына келтіру қажет деп есептелді.