Кіріспе

Торпедаға қарсы кемелерді қорғаудың пассивті құрылғысы. Торпедалық торлар торпедаға қарсы кемелерді қорғаудың пассивті құрылғысы болды. Олар 1890 жылдардан бастап Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жиі қолданылды. Кейіннен оларды торпедаға қарсы бөртпелер және торпедалық белдеулер ығыстырды.

Шығу тегі

1873 жылы Уайтхед торпедасының енгізілуімен және одан кейінгі торпедалық қайықтың дамуымен капиталдық кемелерді су асты шабуылдарынан қорғаудың жаңа тәсілдері іздестірілді. 1876 жылы британдық Әскери-теңіз министрлігінің торпеда комитеті торпедалармен күресу үшін бірқатар ұсыныстар жасады, олардың ішінде "әр соғыс кемесінің айналына 40 фут тіреулерден ілінген мырышталған темір торлар" болды. 1877 жылы тәжірибелер жүргізіліп, ол торлармен жабдықталған алғашқы кеме болды.

Құрылымы мен қолданылуы

Торпедалық торлар қорғаныс кемесінен бірнеше көлденең арқалықтарға ілініп, кеме тоқтағанда немесе суда қозғалмай тұрғанда қолданылатын. Әрбір арқалық кемеге бір шетінен, негізгі палуба жиегінен төмен немесе одан да төмен бекітілген, ал болат пішін кемеге арқалықты бұрып, кеме жүзіп келе жатқанда оны бекітуге мүмкіндік берген. Кеменің екі жағында да мұндай арқалықтар белгілі аралықтармен орнатылған. Кеме тоқтағанда арқалықтардың бос ұштарын сыртқа бұрып, оларға тор ілінетін, осылайша тор кемеден арқалықтың ұзындығына тең қашықтықта, кеменің айналасында орналасатын. Тор орнатылғанда, кемеге бағытталған торпеда торға тиіп, кеме корпусына елеулі зақым келтірмейтіндей етіп, жеткілікті қашықтықта жарылатын.

Ағаштан жасалған баулар немесе болаттан жасалған баулар

Алғашқы бумалар ағаштан жасалды, бастапқыда диаметрі болған, бірақ 1880-жылдары ұлғайтылды. Әр буманың салмағы және құны 28 фунт стерлингтен 30 фунт стерлингке дейін болды. 1888 жылдың 9 сәуірінде Эстборн депутаты адмирал Филд, Уильям Булливант жобалаған болаттан жасалған бумалар ең болмағанда жеңіл, үштен бір бөлігі арзан және "басқа көптеген жағынан артық" екенін мәлімдеді, сондай-ақ Адмиралтействоның бірінші лорды Лорд Джордж Гамильтоннан Торпеда желісін қорғау комитеті болаттан жасалған бумаларды ұсынды ма және Адмиралтейство оларды одан әрі сынап көрер ме деп сұрады. Бірінші лордтың жауабында болаттан жасалған бумалар соқтығыс кезінде екі есе бүгіліп, кездейсоқ зақымдануға осал және кемеде жөндеуге қиын, ал ағаш бумаларын ауыстыру оңай екені айтылды. Оның Лордтығы сондай-ақ комитет ұсынған болат арқалықтар Булливант жасағаннан өзгеше типте екенін мәлімдеді. 1888 жылдың 21 маусымында үш оппозициялық либералды депутат бірінші лордтан ағаш бумалары тиімділік және құн тұрғысынан ең жақсы таңдау екендігі туралы сұрақ қойды. Адмирал Филд Адмиралтействоның Торпеда комитеті мен кемежай қызметкерлері болат бумаларын артық көретінін, себебі олар салмағынан азырақ және құны 20-22 фунт стерлинг болатынын мәлімдеді. Филд 1886 жылдың қыркүйегінен бері жүргізілген тәжірибелерде ағаш бумалары "әрқашан сәтсіздікке ұшырағанын", ал болат бумалары жеңіл және тиімдірек екенін айтты. Бірінші лорд жауап ретінде бес тәжірибеде ағаш бумаларының барлығы бір реттен басқа жұмыс істегенін және болат бумаларының қымбатқа түсетінін мәлімдеді. Джеймс Пиктон, Лестерден депутат, сұраққа жауап бергенде, бірінші лорд ағаш арқалықтарының ауыр екеніне келісті. Содан кейін Нортвичтен депутат Джон Брунер, Парламент оларды жоққа шығаруды талқылау үшін болат бумаларына кім қарсы екенін сұрады. Бірінші лорд талқылауды "жаңа өнімді жарнамалау мақсатында оған сұрақтар қою өте орынсыз" деп аяқтады.

Қалқымалы аулар

1875 жылы Уильям Мунтон Булливант Лондонның Миллволл қаласында орналасқан сым мен болат арқан өндіруші "Wire Tramway Co" компаниясын иелігіне алып, оны "Bullivant and Co" компаниясына айналдырды. Компания 1882 жылғы Теңіз және су асты кемелері көрмесі сияқты сауда шараларына қатысты. Булливант торпедаға арналған болат торларды ғана емес, сонымен қатар оларды кемелерге ілу үшін болат тіреулерді де жасады. 1888 жылы адмирал Филд және басқа да либералды депутаттар Бірінші теңіз лордын Парламентте Булливант өнімдерін жарнамалау арқылы наразылыққа қалдырды. Бұл торлар кішірек шеңберлермен байланысқан болат шеңберлерден жасалған, ал бір шаршы футының салмағы шамамен бір фунтты (5 кг/м²) құрады. Бұл торлар кеменің екі жағынан 12 метрлік ағаш тіреулерге орнатылды. Көптеген сынақтар жүргізілді, нәтижесінде торлар зақымдалмай қазіргі торпедаларды тоқтатуға қабілетті екені дәлелденді. Жарылғыш бөлігі бар торпеда торға шектеулі ғана зақым келтіруге мүмкін болды. 1894 жылы бір шаршы футқа 25 кг/м² салмақты, ауыр тор енгізілді, ол болат шеңберлерден тұрды.

Ресей-жапон соғысы

Негізгі кемелерге торпедаға қарсы торлар орнатылғанымен және соғыс қаупінің жоғары болғанына қарамастан, ресейліктер 1904 жылғы 8 ақпанда Порт-Артурдың жағалауында орналасқан Ресей империясының әскери-теңіз күштеріне жасалған жапондық эсминецтердің торпедалық шабуылы кезінде осы торларды қолданбады. Бұл Ресей-Жапон соғысының бастапқы оқиғасы болды. Соғыстың кейінгі кезеңдерінде ресейлік "Севастополь" броненосеці осы торларды тиімді пайдаланды. Порт-Артурды қоршаудың соңында ол порттың сыртында, жапондық артиллериясының атысынан қорғалған жерге тірелді, бірақ торпедалық катерлердің үздіксіз шабуылдарына ұшырады. 1904 жылдың 11-16 желтоқсаны аралығында "Севастополь" көптеген түнгі шабуылдарға ұшырады. Жапондықтар 30 торпедалық катерді жөнелтті, олардың екеуі жойылды және кемеге барлығы 104 торпеда атылғаны есептелді. Бір торпеда кеменің мұртына жақын торда жарылып, торпедалық бөлімде тесік жасады; екіншісі соқтығысу бөлімінің алдындағы бөлігін зақымдады, себебі торлар соншалықты иілді, тіпті кеменің қабырғасына жақын жарылды. Кемеге тиген соңғы екі торпеда қорғалмаған кормаға жақын арадан атылды: олар рульді зақымдап, төменгі палубада үлкен тесік жасады, нәтижесінде кеменің кормасы түбіне дейін батып кетті. Тесік жөнделіп, кеме қайтадан суға көтерілді, ал қоршаудың соңғы күні терең суға шығарылып, суға батырылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1915 жылғы Дарданелл операциясы кезінде үш одақтас линкордың торпедалармен батып кетуі, олардың барлығы торпедалық торлармен қамтылған болатын, жаңа торпедалардың жылдамдығының артуы және нысананың бір жеріне бірнеше торпеданы ату тактикасы торпедалық торларды тиімсіз еткенін көрсетті. Торпедалық торлар торпедаға қарсы шығыңқы бөліктермен және торпедалық белдіктермен алмастырылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Торпедалық торлар Екінші дүниежүзілік соғыста қайта жаңғыртылды. 1940 жылғы қаңтарда Ұлыбритания Әскери-теңіз министрлігі Авонмутта темір қазықтармен жабдықталған океандық лайнерді жабдықтады, содан кейін оны Портсмутқа жіберді, онда ол үш ай бойы Англия арнасында әртүрлі ұялы торларды сынады. Торлар атылған барлық торпедаларды сәтті ұстап, кеменің жылдамдығын тек 0,8 м/с-қа төмендетті, бірақ 1940 жылғы наурыз айында торлар алынып тасталды. Шілдеде қорғалмаған "Арандора Стар" кемесі торпедадан батып, 805 адам қаза тапты. 1941 жылғы тамызда бірнеше кемеге қазықтар мен торлар орнатылды, ал Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін олар 700 кемеге орнатылды. Торлар кеменің барлық бөлігін емес, әрбір жағының 60-75 пайызын қорғады. Осылай жабдықталған 21 кеме торпедалық шабуылға ұшырады. 15 кеме аман қалды, себебі торлар оларды қорғауға мүмкіндік берді. Ал қалған алты кеме торпеда торға тиіп немесе кеменің қорғалмаған бөлігіне тиіп батып кетті. Торлар тік тұрған кемелерді, әсіресе су асты қайықтарына, адам торпедаларына және десантшыларға қарсы қорғады. Олар сондай-ақ бөгеттерді қорғау үшін де қолданылды және оларды жеңу үшін серпімді бомбалар жасалды, мысалы, "Chastise" операциясында.