Джон Робинсон: «Паломдық әкелердің» рухани жетекшісі және Конгрегациялық шіркеудің негізін қалаушысы

Кіріспе

Джон Робинсон (1576–1625) – "Пилгрим аталарының" пасторы, олар "Мейфлауэр" кемесімен аттанғанға дейін. Ол Брауншылар деп аталған ағылшын сепаратистерінің ерте көшбасшыларының бірі болды және (Роберт Браун мен Генри Барроумен бірге) Конгрегациялық шіркеудің негізін қалаушылардың бірі саналады.

Ерте өмір

Робинсон 1576 жылдың наурыз және қыркүйек айлары аралығында Англияның Нотингемшир графтығындағы Стёртон-ле-Стипл ауылында дүниеге келген. Бұл мерзім Нидерландыдағы Лейден (Лейден) қаласындағы екі жазбаны салыстыру арқылы анықталды, онда оның сол оқиға кезіндегі жасы көрсетілген. Бұл ауыл 1546 жылы шейіт болған Джон Ласселс пен сепаратист және баптист Джон Смиттердің туған жері болды. 1592 жылдың сәуір айында ол Кембридж университетінің Корпус-Кристи колледжіне қабылданды. 1596 жылы бакалавр дәрежесін алды. 1598 жылдың мамыр айында колледждің мүшесі болып бекітілді және Англия шіркеуінің священнигіне (діни қызметкері) тоғыстырылды. 1599 жылы магистр дәрежесін алды. Магистр дәрежесін алғаннан кейін Корпуста екі лауазымға ие болды: грек тілінен лекция оқитын Праэлектор Грейкус және студенттерді бақылаумен айналысатын Декан.

Келіспеушіліктер

Кембридж пуритандықтардың орталығы болды. Онда жүрген жылдары Робинсон оның қағидаларын біртіндеп қабылдады. Осы қозғалыстың басшылары Англия шіркеуін қатты сынады, себебі олардың сенімдері мен қағидалары Рим-католик шіркеуінің сенімдері мен қағидаларына тым ұқсас деп есептеді. Олар жақтаған реформалар белгіленген шіркеуді іштен "тазартатын" еді, осы себепті оларды "пуритан" деп атады. Кейбір пуритандар, белгіленген шіркеуде қалаған өзгерістерін енгізе алмайтындарына көз жеткізіп, бөлініп, өздерінің шіркеулерін құруға бел буды.

Басқа пікірлерге қарсы шаралар

Сол кездегі монарх, қазіргідей, Англия шіркеуінің Жоғарғы басқарушысы болды. Елизавета I тұсында Брауншылар мемлекеттік шіркеуден бөлінгендері үшін түрмеге қамалды, ал кейбіреулері, соның ішінде Барроу да, өлім жазасына кесілді. 1603 жылы I Яков оның орнына келген соң, діни бірлік саясатын күштеп жүргізуді жалғастырды. Ол барлық пуритандардың оған бағынуын ескертті, әйтпесе "оларды елден қуамын" деді. Патшаның сенуіне сәйкес, оның тағы шіркеу иерархиясына байланысты: "Епископ болмаса, патша да болмайды". I Яков 1592 жылғы Діни актіні (35 Eliz. 1. c. 1) күшіне енгізді, ол Брауншылардың өздерінің құлшылықтарын өткізуін заңсыз етті. Егер біреу Англия шіркеуінің құлшылығына қырық күн бойы қатыспаса және жеке құлшылықтарға қатысса, мемлекеттік заңдар мен ережелерге қайшы келіп, сот арқылы айыпталған жағдайда, олар кепілсіз түрмеге қамалады, шіркеуге қайта оралып, мойынсұнғанға дейін. 1604 жылдың желтоқсанында Ричард Банкрофт Кентербери архиепископы болғаннан кейін, ол барлық пасторлар мен уағыздаушылардан 141 канонға қол қоюды талап етті, онда дұға кітабы мен епископтық билік Киелі кітапқа сәйкес екендігі туралы мәлімдемелер бар еді, әйтпесе олар қызметтерінен алынатын болды. 300-ге жуық пастор жұмыстан тоқтатылды, ал 80-і қызметтерінен айырылды, бірақ кейіннен олар өздерінің іс-әрекеттерінен бас тартты.

Әулие Андрей шіркеуі

Колледждің шәкірттеріне үйленуге тыйым салынғандықтан, Робинсон 1604 жылғы 15 ақпанда Батыс Нотингемширдегі Грейслидегі Сент-Мэри шіркеуінде Бриджит Уайтқа үйлену үшін стипендиясынан бас тартты. Бриджит – Александр мен Элеонора (Смит) Уайттың қызы, олар бұрын Стертон-ле-Стиплдегі өркендеген шаруалар болған, бірақ үйлену кезінде дүниеден өткен. Бриджит үйленген кезде Грейслиге жақын жерде, ағасы Чарльз мұрагерлікпен алған 99 жылдық мерзімге жалға алынған жерде тұрып жатқан. 1603 жылдың тамызында Робинсон Норич қаласының сауда орталығындағы Сент-Эндрю шіркеуінің қосымша пасторы болып тағайындалды, бұл оның епископтық соттарды айыптаған уағызынан кейін болды. Оның Томас Ньюхауспен бірлескен қызметі соншалықты танымал болды, шіркеуге қосымша орындықтар қосылды. Норич қаласы Голландия және Фландриямен байланысқа ие болды және онда көптеген шетелдік жұмысшылар мен босқындар тұрды. Сонымен қатар, Норичтегі ең беделді саяси лидерлер мен саудагерлер пуритандықтар болды. Робинсонның Сент-Эндрюдегі алғашқы жылында Джеймс I Банкрофтың 141 канонын күшіне енгізетін жарлық шығарды. Ньюхаус оған мойын бұрды, бірақ Робинсон қызметтен шеттетілді. Ол Норичтегі Ұлы Аурухананың басшылығына үміттене білмеді. Кейін ол Солтүстік Ноттингемширдегі әртүрлі жерлерде жеке уағыздар айтты, соның ішінде 1605 жылғы көктемде туған ауылы Стертон-ле-Стиплде.

Қалыптасқан шіркеуден кету

Робинсон Англия шіркеуінен кету мәселесімен күресті және ең беделді пуритан ғалымдарымен кеңесу үшін көп сапарлады. Ол олардың қалу шешімін құрметтеді, бірақ Брауншілдердің кітаптарын оқыды және олардың бөлінуге шақыруын «сүйектерімде жанып тұрған оттай» сезінді. 1606 жылы ол Ковентриде пуритан Изабель Боустың үйінде Джон Смит, Ричард Бернард және Томас Хелвис сияқты басқалармен бірге өткен конференцияға қатысты. Робинсонды Смит ақыры бөлінуге көндірді, бірақ олар пікірлердің шағын айырмашылықтарына байланысты әртүрлі шіркеулер құрды. Робинсон және оның ізбасарлары Ричард Клифтонмен бірге Браун шіркеуін құрды, сондай-ақ Құдаймен оларға белгілі немесе болашақта белгілі болатын барлық жолдарымен жүруге, барлық күштерін салуға және бұл оларға қанша тұрса да, Раббы оларға көмектеседі деп уәде берді. Скруби қауымы Уильям Брюстердің Скруби манорындағы үйінде жиналатын. Брюстер жергілікті пошта бастығы және сот орындаушысы болды және бұл топтың құрылуына зор үлес қосты. Ол Робинзонның ескі досы және Кембриджді бітірген адам болды. Басқа мүшелерінің ішінде 16 жасар Уильям Брэдфорд та болды.

Англиядан кету әрекеті

Жаңа шіркеулер басқа браунисттер сияқты түрмеге қамауға алынды, ал 1607 жылдың күзінде Скруби қауымы Нидерландыға көшіп кетуге шешім қабылдады. 1593 жылы Фрэнсис Джонсон мен Генри Эйнсворт басшылығымен үлкен Браун шіркеуі Лондоннан Амстердамға көшіп келді және өздері қалағандай құлшылық ете алды. Робинсон мен Смит шіркеулері өздерінің мүліктерін жасырын жинап, Линкольнширдегі Бостон портына дейін алпыс шақырымдық жолға шықты. Оларды елден жасырын шығаруға келіскен кеме капитаны күтіп тұрды. Бірақ қауым Бостонға жеткенше, капитан оларды билік органдарына сатып берді. Брауншыларды тексеріп, ақшаларын алып, мүлкін шашыратты. Оларды халыққа көрсетіп, Бостон гильдиясының бірінші қабатындағы түрмеге қамады. Бір ай бойы түрмеде отырған кезде, судьялар оларға жақсы қарады. Ричард Клайфтон, Уильям Брюстер және Джон Робинсон соңғы босатылғандар болды. Нидерландыға қашудың екінші әрекеті де сәтсіз аяқталды, себебі әйелдер мен балаларды тасымалдаған қайық лайға батып, саяхатшыларды ұстау үшін атты әскерлер келді, ал кеме капитаны тек ер адамдарды Амстердамға алып кетіп, қашып кетті. Әйелдер мен балалар түрмеге қамалды, бірақ кейіннен ер адамдарға қосылуға рұқсат берілді.

Нидерландыдағы кезең

Робинсонның қауымы бастапқыда Смит пен Ежелгі шіркеумен бірге Амстердамда қоныстанды. 1609 жылы қаңтарда Смит шіркеуі баптистерге айналғанда, Робинсон және шамамен 100 ізбасары Лейден қаласына 1609 жылдың 1 мамырына дейін сонда қоныстануға рұқсат сұрады, 1 мамыр – голландтардың «көшіп-қону күні». 1609 жылы Лейден дамыған қала болды. Онда көптеген әсем ғимараттар бар еді және ол Еуропаның ең маңызды білім орталықтарының біріне жатты. Лейден университетінің факультетінде сол кездегі ең көрнекті ғалымдар оқыды, және ол Батыс Еуропаның түкпір-түкпірінен, сондай-ақ Англиядан студенттерді тартты. Қауым Лейденге қайта қоныстанғаннан кейін көп ұзамай Уильям Брюстер жетекші ақсақал болды. Робинсон мен Брюстердің басшылығымен қауым тұрақты түрде өсіп, уақыт өте 300 мүшеге жетті. Сепаратизм тарихшысы Стивен Томкинс былай дейді: «Нидерландыдағы Браун шіркеулерінің арасында олар ешқашан бөлініске ұшырамады. Оның ерекшелігі сол, ол зиялылық жағынан жаңашыл болмаса да, берілген мүмкіндікті дұрыс пайдалануды білді». 1610 жылы Ежелгі шіркеу бөлінген кезде Лейден шіркеуі Робинсон мен Брюстерді Джонсон мен Эйнсворт арасында келісімге келтіру үшін жіберді. 1611 жылы Робинсон эмигрантта болған пуритандық топты қабылдады, олардың ішінде Генри Джейкоб та болды, және ол басқа Браунистерден айырмашылығы, «жалған шіркеудің құдайға адал мүшелерімен жеке дұға етуге болады» деп сендірді. 1611 жылдың қаңтар айында Робинсон, Уильям Джепсон, Генри Вуд және Робинсонның қарындасы Джейн Уайт 8000 гульдерге «Груэн Пурт» немесе Жасыл қақпа деп аталатын мүлікті сатып алуға келісім жасады, ол Питерск шіркеуіне (Петербург шіркеуі) жақын және Лейден университетінен көп қашықтықта емес орналасқан. Сатып алу 1611 жылдың 12 мамырында 2000 гульдер аванс төлеммен және қалған соманы жыл сайын 500 гульдерден төлеу шартымен аяқталды, алғашқы төлем 1612 жылдың мамыр айында күтілуде. Осы уақытта, 1611 жылдың сәуір айында Лейденде Джейн Уайт Рандульф (яғни, Ральф) Тикенске үйленді, Тикенс әйелі Джейннің орнына сатып алу ипотекасының төртінші тарапы болды. Голланд мемлекетінің иелігінде болған, қаржыландырылған және діни қызметкерлеріне жалақы төленген Лейдендегі басқа да реформат шіркеулерінен айырмашылығы, Лейден сепаратистеріне ешқандай шіркеу құрылысы немесе қаржы сұралған жоқ немесе берілген жоқ. Осылайша, Робинсон мен оның серіктестері сатып алған мүлік Робинсонның үйі де, шіркеуі де болды. Келесі бірнеше жыл ішінде қауымның жағдайы нашар мүшелері үшін артқы бақта 21 пәтер салынды. 1617 жылы Робинсонның шіркеуі құпия баспа жұмысын бастады, оның ішінде Дэвид Кальдервудтың «Перт Ассамблеясы» сияқты кітаптары бар еді, бұл Джеймс I-ді қатты ашуландырып, автор мен баспашыны халықаралық іздеуге себеп болды.

Robinson's congregation initially settled at Amsterdam alongside Smyth and the Ancient Church. When Smyth's church became Baptists though, in January 1609, Robinson and about 100 followers petitioned the City of Leiden for permission to resettle there by 1 May 1609, the latter date being the Dutch "moving day." Leiden was a bustling city in 1609. It contained a number of imposing buildings, and was one of Europe's most important centres of learning. Some of the most important scholars of the day were on the faculty of the University of Leiden, and it attracted students from all over western Europe as well as England. Soon after the congregation resettled at Leiden, William Brewster became ruling elder. Under the leadership of Robinson and Brewster, the congregation grew steadily, and in time the congregation grew to 300 members. The historian of Separatism Stephen Tomkins says: 'uniquely among Brownist churches in the Netherlands they never suffered splits It would perhaps be fair to say that he alone among them all, though he was not an intellectual pioneer of freedom, did know how to use it [freedom] right.' When the Ancient Church split in 1610, the Leiden church sent Robinson and Brewster to mediate or arbitrate between Johnson and Ainsworth. Around 1611 Robinson hosted a group of puritans in exile, including Henry Jacob, and was persuaded, unlike other Brownists, 'that it is permissible to pray privately with godly members of the false church'. In January 1611, Robinson, William Jepson, Henry Wood, and Robinson's sister in law Jane White, signed a contract to purchase for 8,000 guilders property called the "Groene Poort" or Green Gate near the Pieterskerk (St Peter's Church) and within short walking distance of the University of Leiden. The purchase was completed on 12 May 1611 with a 2,000 guilder downpayment and mortgage for the balance to be paid annually at the rate of 500 guilders, the first payment due in May 1612. In the meantime, in April 1611 at Leiden, Jane White married Randulph (i. e., Ralph) Thickens, with Thickens replacing wife Jane as the fourth named party to the purchase mortgage. Unlike other non Dutch Reformed Church congregations at Leiden whose religious facilities were owned, funded and their ministers compensated by the Dutch state, no church structure or funding was ever requested or provided to the Leiden Separatists. Thus, the property that Robinson and his associates purchased served both as the Robinson home and a church. Over the next several years, twenty one apartments were constructed in the rear garden for less affluent members of the congregation. In 1617, Robinson's church started a secret printing operation, which included books such as Perth Assembly by David Calderwood which so incensed James I it provoked an international manhunt for the author and printer.

Лейден университетінде

5 қыркүйекте 1615 жылы Джон Робинсон Лейден университетінің теология факультетіне студент болып қабылданды. Ол атақты теологтар Симон Эпископий мен Иоганн Полиандрдың лекцияларына қатысты. Университетке қабылдануы оны "әкімдердің бақылауынан босатты" және университет зиялыларының басқа да артықшылықтарына ие болуға мүмкіндік берді. Ол әр ай сайын жарты тонна (126 галлон) сыра және үш ай сайын он галлон шарапқа салық төлемей алуға құқылы болды. Сонымен қатар, әскери төтенше жағдайлар болмаса, оның үйіне әскер орналастырылмады. Ол сондай-ақ түнгі күзетке тұрудан, қоғамдық жұмыстар мен бекіністерге үлес қосудан босатылды. Университетте оқып жүрген кезінде Робинсон кальвинистердің жағында тұрып, арминиандықтар арасындағы дауға белсенді қатысты. Арминиандықтар ерік бостандығына сенді, алдын ала белгілеуді жобады және барлық адамның құтқарылу мүмкіндігі бар деп мәлімдеді. Ал Голландия реформатор шіркеуінің негізін құраған кальвинистер, құтқарылу және жаңғырту мәселесінде Құдайдың толық билігі бар екенін айтты. Олар Құдайдың кімді, қашан және қалай қаласа, соны құтқаратынына және жазалайтынына сенді. Полиандр және университеттегі басқа профессорлар Робинсонды университет оқытушысы Эпископиуспен ашық пікірсайыстарда кальвинизмді қорғауға шақырды. Робинсон арминиандық көзқарасты жақсы түсіну үшін профессордың лекцияларына қатыса бастады. Пікірсайыс үш күнге созылды. Осы оқиғаға куә болған Уильям Брэдфорд кейін былай деп жазды: "Иеміз Робинсонға ақиқатты қорғауға және қарсыласын жеңіске жеткізуге көмектесті, өйткені ол [Эпископиусты] осы үлкен және көпшілік алдындағы адам ретінде көрсетті".

Робинсон жемісті жазушы да болды. Әртүрлі кезеңдерде ол алпыс екі эссе жазды, оның ішінде оның қатал "Англия шіркеуінен бөлінудің негіздемесі" (1610), "Діни қауымдастық, жеке және қоғамдық" (1614), редакциялап, жариялаған "Мәсіхтің шіркеулік саясаты" және дін қызметкері Роберт Паркердің жазған "Иерархиялық саясатқа" (1616) қарсылық, "Apologia Brownistarum" (1619), Дорт синоды ұсынған ілімді қорғау (1624), "Діни және моральдық ойлар" (1625) және оның көңілді "Англия шіркеуіндегі дін қызметкерлерін тыңдаудың заңдылығы туралы трактат" (1624; 1634 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланды) кірді. Сепаратистік ілімді қорғау және Англия шіркеуінен шығу туралы бірнеше памфлеттер де жазылды. Оның еңбектері Роберт Эштонның естеліктерімен бірге 1851 жылы үш томдық түрінде қайта басылды.

Азшылық Америкаға саяхаттайды

Голландияда өткен жылдар Сепаратистік қауымның көпшілігі үшін кедейлік пен қиындықтармен толы кезең болды. Сепаратистер үшін мәдениет пен тілді үйрену қиын болды, және жылдар өте келе олардың балалары ағылшын тілінен гөрі голланд тілінде сөйлейтіндей болып кетті. Қауым Лейденде қалып қойса, ақырында жойылып қалуы мүмкін деген ойға келді. Сонымен қатар, голландтар мен испандықтар арасында соғыс қаупі туды. Егер Испания Голландияны басып алса, Сепаратистер бостандықтарынан айырылуы мүмкін еді. Соңғы шешім Америкаға қайта көшу болды. Бұл шешім 1619 жылдың басында қабылданды, сол кезде Диак Джон Карвер мен іскерлік тәжірибесі бар Роберт Кушман Лондон компаниясымен келіссөздер жүргізу үшін Лондонға жіберілді. Олар Робинсон мен Брюстер жазған сенімдерін, адалдықтары мен дұрыстығының дәлелі ретінде алып жүрді. Лейден қауымының аз ғана бөлігі Америкаға аттанатын болды. "Мейфлауэр" кемесімен бірге "Спидуэлл" кемесі де жалданып алынды, ол болашақ Паломниктерді Голландияның Дельфшавен портынан Лондонға, "Мейфлауэрмен" бірге Америкаға сапарға шығу үшін тасымалдауға тиіс болды. Көшіп кеткен аз топтың ішінде Робинсонның жеңешесі Джон Карвер губернатор, ал Уильям Брюстер басқарушы ақсақал болып тағайындалды. Айыныштысы, "Спидуэлл" Англияға келгеннен кейін теңізге лайықсыз болып шықты, сондықтан "Мейфлауэрге" көшуге және сыймай жатқандардың бәрі сонда көшті. Бірақ, қанша Паломник "Мейфлауэрге" мінбеуге шешім қабылдады, Лейденге қайтып оралды немесе Англияда қалды, белгісіз. Робинсон қауымының тек отыз бес мүшесі ғана "Мейфлауэрде" сапарға шықты, оларға Саутгемптон мен Лондоннан келген алпыс алты адам қосылды, олардың діни ынтасы шамалы болды. Карвер мен оның тобы Лейденнен кетер алдында салтанатты қызмет өтті, онда Робинсон Езра 8:21-ді таңдады: "Содан кейін мен Ахава өзенінің жанында ораза ұстауға шақырдым, Құдайдың алдында өзімізді төмендететін болдық, біз үшін, балаларымыз үшін және барлық мүлігіміз үшін Одан дұрыс жол іздеу үшін." "Спидуэлл" Дельфшавеннен шығар кезде Робинсонның қоштасу уағызының бір бөлігі: "Мен сіздерді Құдай мен оның киелі періштелерінің алдында, мен Мәсіхтің соңынан ергенімді көргенше маған ешқашан ермеуіңіздерін бұйырамын. Егер Құдай сіздерге Оның басқа құралдары арқылы нәрсені аян етсе, менің уағызымнан қандай да бір шындықты қабылдағандарыңыздай, оны қабылдауға дайын болыңыз, өйткені мен Иеміздің киелі сөзінен әлі де көп шындық пен жарық шығатынына шын жүректен сенемін. Лютерандар Лютер көргеннен артыққа ұмтыла алмайды. Егер Алламыз Оның еркінен бір нәрсені Кальвинге аян етсе, олар (лютерандар) оны қабылдамай өлуге дайын. Ал кальвинистер, сіздер көріп отырғандай, сол Алланың ұлы адамы тастап кеткен жерінде бекем тұрады, бірақ ол әлі де бәрін көрген жоқ. Бұл өте өкінішті жағдай. Уағыз "күннің көп бөлігін" жалғастырды. "Мейфлауэр" 1620 жылдың 21 қарашасында қазіргі Массачусетс штатының жағалауына жетті. Келесі бірнеше жыл бойы Паломниктер Робинсон мен қауымның қалған бөлігінің келуін күтті. Қауымның қалған бөлігінің көбісі бірнеше жыл бойы кете алмады. Робинсон 1625 жылдың 22 ақпанында ауырып қалды, бірақ келесі күні, жексенбіде, екі рет уағыз айтуға жеткілікті күш тапты. 1 наурызда қайтыс болып, 4 наурызда Питерскеркте жерленді.

The years spent in Holland were a time of poverty and hardship for a great majority of the Separatist congregation. The culture and language were difficult for the Separatists to learn, and as the years passed it was observed that their children were becoming more Dutch than English. The congregation came to believe that they faced eventual extinction if they remained at Leiden. Moreover, a war was brewing between the Dutch and Spanish. If Spain overtook Holland, there was a possibility that the Separatists would then lose their freedom. Finally a decision was made to emigrate again, this time to America. The decision was finally made in early 1619, when Deacon John Carver and Robert Cushman, who had business experience, were sent to London to negotiate with the London Company. They carried with them articles of belief, written by Robinson and Brewster, as evidence of their loyalty and orthodoxy. Only a minority of the Leiden congregation would sail to America. Along with the hiring of the Mayflower at London, the Speedwell was engaged to transport the would be Pilgrims from the port of Delfshaven in the Netherlands to London to join with the Mayflower for the journey to America. Of the minority group that emigrated, Robinson's brother in law, John Carver, was appointed governor and William Brewster, as ruling elder. Unfortunately, the Speedwell proved unseaworthy after arriving at England and all those capable of transferring and crowding onto the Mayflower did so. But, it is unknown how many of the Pilgrims decided not to sail on the Mayflower either returning to Leiden or remaining in England. Only thirty five members of Robinson's congregation actually sailed on the Mayflower joined by sixty six people from Southampton and London who had little religious motivation for joining the Pilgrims. Before Carver and his group left Leiden, a solemn service was held, at which Robinson chose Ezra 8:21 as his text:

Then I proclaimed a fast there, at the river of Ahava, that we might afflict ourselves before our God, to seek of him a right way for us, and for our little ones, and for all our substance. At the sailing of the Speedwell from Delfshaven, part of Robinson's Farewell sermon said:I charge you before God and his blessed angels that you follow me no further than you have seen me follow Christ. If God reveal anything to you by any other instrument of His, be as ready to receive it as you were to receive any truth from my ministry, for I am verily persuaded the Lord hath more truth and light yet to break forth from His holy word. The Lutherans cannot be drawn to go beyond what Luther saw. Whatever part of His will our God has revealed to Calvin, they (Lutherans) will rather die than embrace it; and the Calvinists, you see, stick fast where they were left by that great man of God, who yet saw not all things. This is a misery much to be lamented. The sermon lasted ‘a good part of the day’. The Mayflower reached the coast of what is now Massachusetts on 21 November 1620. For the next several years, the Pilgrims awaited the arrival of Robinson and the rest of the congregation. The departure for most of the rest of the congregation was delayed for several years. Robinson became ill on 22 February 1625 but recovered enough to preach twice the next day, which was Sunday. He died on 1 March and was interred on 4 March at the Pieterskerk.