Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қазақстан Республикасы Парламентінің Төменгі палатасы
Lower house in the Parliament of Kazakhstan
ұқсас атаулары бар басқа да ассамблеялар
other assemblies with similar names
Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі (қаз. Мәжіліс), көбінесе Мәжіліс деп аталады, Қазақстан Парламентінің Төменгі палатасы болып табылады, ал Жоғарғы палата – Сенат. Екеуі де бірге Қазақстанның екі палаталы ұлттық заң шығарушы органы құрайды және заңнама қабылдауға жауапты. 1995 жылғы конституциялық референдумнан кейін Қазақстан Конституциясымен құрылған Мәжіліс алғаш рет 1996 жылы шақырылды. Палата заң шығару процесінде маңызды рөл атқарады, заңдарды талқылайды және қабылдайды, заң шығарушылар елге қатысты маңызды мәселелерді талқылап, оларды шешу үшін ұсыныстар енгізеді және сайлаушылардың мүдделерін қорғайды. 98 депутаттан тұратын палатаны төраға басқарады және ол Қазақстанның астанасы Астана қаласында орналасқан Парламент ғимаратында жұмыс істейді. Мәжіліс депутаттары бес жылдық мерзімге тікелей сайланады, сайлау процесінде аралас дауыс беру жүйесі қолданылады, онда орындардың 70% партиялық тізімдер бойынша, 5% сайлау шегімен бөлінеді, ал қалған 30% 29 бір мандатты сайлау округінде көп дауыс алған үміткерге (FPTP) беріледі. Мәжіліс құрамының өзгеруіне әртүрлі сайлау жүйелері мен заң реформалары әсер етіп келді. 1995 жылдан 1999 жылға дейін ол FPTP жүйесі бойынша жұмыс істеді, кейін 1999 жылдан 2007 жылға дейін аралас сайлау жүйесіне көшті, ол округтік және партиялық тізімдер жүйелерін біріктірді. 2007 жылғы түзетулер партиялық тізімдер бойынша пропорционалдық өкілдік жүйесін қабылдауға әкеп соқты, бұл саяси партиялардың консодациясына және Аманаттың билік партиясы ретінде қалыптасуына ықпал етті. Айта кетелік, 2022 жылғы конституциялық референдумнан кейін палата аралас сайлау жүйесіне қайта оралды, пропорционалдық өкілдік пен округтік сайлауды біріктірді. Сонымен қатар, Мәжіліс Парламенттің шақыру мерзіміне және Қазақстанның басқаруына әсер еткен мерзімінен бұрын таратылған жағдайларға да тап болды. Өткен жылдар ішінде Мәжіліс президент тағайындаған үкімет мүшелерін бекіту құқығын қоса, маңызды өкілеттіктерге ие болды.
The Mäjilis of the Parliament of the Republic of Kazakhstan (; Lang ru), commonly referred to as Mäjilis or Mazhilis (, ) is the lower house of the Parliament of Kazakhstan, alongside the upper house Senate. Together, they form the national bicameral legislature of Kazakhstan, responsible for enacting legislation. Established by the Constitution of Kazakhstan following the 1995 constitutional referendum, the Mäjilis was first convened in 1996. The chamber plays role in the legislative process, debating and passing laws, where lawmakers discuss key issues facing the country and propose solutions to address them by representing the interests of constituents. With a membership of 98 deputies, the chamber is led by a chairman and convenes in the Parliament Building situated in the Kazakhstan's capital city of Astana. Deputies of Mäjilis are directly elected to five year terms, with the electoral process employing a mixed voting system, where 70% of the seats are distributed under party lists with a 5% election threshold, and the other 30% are allocated through first past the post (FPTP) in 29 single member constituencies. Throughout its existence, the composition of the Mäjilis has been shaped by varying electoral systems and legislative reforms. From 1995 to 1999, it operated under the FPTP system before transitioning to a mixed member majoritarian representation from 1999 to 2007, which blended constituency based and party list systems. Subsequent 2007 amendments saw the adoption of a party list proportional representation system from 2007 to 2023, fostering the consolidation of political parties and the emergence of Amanat as the party of power. Notably, the chamber reverted to a mixed electoral system following the 2022 constitutional referendum, integrating proportional representation and constituency based voting. Moreover, the Mäjilis has encountered instances of early dissolution, which impacted the convocation terms of the Parliament and the governance of Kazakhstan. Over the years, the Mäjilis has gained significant authority, including the power to approve governmental appointments by the president.
Тарих
1995 жылғы 30 тамызда қазақстандық сайлаушылар Қазақстан Конституциясының жаңа жобасын басым көпшілікпен мақұлдаған 1995 жылғы қазақстандық конституциялық референдумнан кейін, төменгі палата Мәжілісті қамтитын екі палаталы Парламент құрылды. 1995 жылғы сайлауда жаңа парламенттік құрылым бойынша 1995 жылдың желтоқсанында парламенттің екі палатасындағы барлық орынға талас болды; сайлаудың екінші кезеңі алғашқы дауыс берудің нәтижесі шешілмеген Мәжілістегі жиырма үш орынды толтырды. Халықаралық бақылаушылар Мәжіліс сайлауында процедуралық бұзушылықтар орын алғанын хабарлады. 1996 жылғы 30 қаңтарда құрылған жаңа парламентте 68 қазақ және 31 ресейлік депутат болды, олардың 10-ы әйелдер еді. 2004 жылғы сайлаудан кейін Отан партиясы Мәжілісте орынның көпшілігін алғаш рет иеленді, ал 2006 жылы Асар, Азаматтық партия және Аграрлық партия Отанмен біріккеннен кейін бұл көрсеткіш артты. 2007 жылғы мамырдағы конституциялық түзетулерден кейін Мәжілістегі орындар саны 77-ден 107-ге дейін ұлғайтылды, олардың 98-і партиялық тізімдер бойынша пропорционалдық өкілдікпен сайланды, бұл 2007 жылғы заңнамалық сайлауда алғаш рет қолданылды. Сол кезде "Нұр Отан" партиясы барлық даулы орындарды жеңіп алып, Мәжілістегі оппозицияны жойды. 2012 жылғы заңнамалық сайлауда "Ақ жол" демократиялық партиясы және Қазақстан коммунистік халық партиясы сияқты шағын партиялар Мәжіліске енді; алайда, биліктегі партия сол кезден бері өзінің басым партиялық бақылауын сақтап келеді. 2021 және 2022 жылдардағы конституциялық түзетулер мен сайлау заңнамасына енгізілген өзгерістер Қазақстан халқы Ассамблеясына бөлінген тоғыз орынды жойды, пропорционалдық орын үшін сайлау шегін 7%-дан 5%-ға төмендетті және бір мандаттық сайлау округтерін қайта енгізді.
After the 1995 Kazakh constitutional referendum was held on 30 August 1995 where Kazakhstani voters overwhelmingly approved a new draft of the Constitution of Kazakhstan, a bicameral Parliament was established that included the lower house Mäjilis. In the 1995 elections, under the new parliamentary structure, all seats in both houses of parliament were contested in December 1995; runoff elections filled twenty three seats in the Mäjilis for which the initial vote was inconclusive. International observers reported procedural violations in the Mäjilis voting. The new parliament, which was seated on 30 January 1996, included 68 Kazakh and 31 Russian members; 10 deputies members of which were women. In the aftermath of the 2004 elections, the Otan became the first party in the Mäjilis to hold the majority of seats which became bigger after the Asar, Civic Party, and Agrarian Party merged with Otan in 2006. After the constitutional amendments in May 2007, the seats in the Mäjilis were expanded from 77 to 107, and 98 of them were elected through party list proportional representation that was used for the first time in the 2007 legislative elections. From there, Nur Otan won all the contested seats, eliminating any opposition in the Mazhilis. In the 2012 legislative elections, minor parties, the Ak Zhol Democratic Party and Communist People's Party of Kazakhstan, entered into Mäjilis; however, the ruling party has maintained its dominant party control since then. Constitutional amendments and electoral law changes in 2021 and 2022 eliminated the nine seats reserved for the Assembly of People of Kazakhstan, reduced the electoral threshold for proportional seats from 7% to 5%, and re introduced single member constituencies.
Құрамы
Мәжіліс 98 тікелей сайланатын мүшеден тұрады. Мәжіліс мүшелерін сайлау әр 5 жылда (егер мерзімінен бұрын сайлау тағайындалмаса) өтеді және аралас сайлау жүйесі бойынша жүзеге асырылады: 69 орын жабық партиялық тізімдер арқылы пропорционалдық өкілдікпен, орын алу үшін 5% сайлау шегімен (орынтар ең үлкен қалдық әдісі бойынша үлестіріледі), ал 29 орын бірмандатты округтерде көп дауыс алған үміткер арқылы сайланады. 2021 жылдан бастап «Сайлау туралы» Конституциялық заңның 89-бабы партиялардың сайлау тізімінде кемінде 30% квотада әйелдер, жастар (29 жасқа дейінгілер) және мүмкіндігі шектеулі адамдарды болуын талап етеді.
The Mäjilis is composed of 98 directly elected members. Elections of Mäjilis members are held every 5 years (unless a snap election is called earlier) and are elected through mixed member majoritarian representation: 69 seats via closed party list proportional representation with a required 5% electoral threshold to win seats (which are allocated according to the largest remainder method), and 29 seats via first past the post in single member constituencies. Since 2021, Article 89 of the Constitutional Law "On Elections" requires for parties to include at least 30% quota of women, young people (aged under 29), and disabled persons within their electoral lists.