Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қазақстанның саяси жүйесі
Political system of Kazakhstan
Қазақстан саясаты жартылай президенттік республика аясында жүзеге асырылады, онда Қазақстан Президенті мемлекет басшысы болып табылады және үкімет басшысын ұсынады. Атқару билігі үкімет тарапынан іске асырылады. Заң шығару билігі үкіметке және парламенттің екі палатасына жүктелген. Қазақстанда өткен сайлаулардың ешқайсысы да батыс елдерінің стандарттары бойынша бос және әділ деп танылмады, олардың ішінде дауыс бюллетеньдерін бұрмалау, бірнеше рет дауыс беру, оппозициялық кандидаттарға қысым көрсету және баспасөзді цензуралау сияқты мәселелер тіркелді.
The politics of Kazakhstan takes place in the framework of a semi presidential republic, whereby the President of Kazakhstan is head of state and nominates the head of government. Executive power is exercised by the government. Legislative power is vested in both the government and the two chambers of parliament. None of the elections held in Kazakhstan have been considered free or fair by Western standards with issues noted including ballot tampering, multiple voting, harassment of opposition candidates and press censorship.
Заң шығарушы билік
Парламент (Парламент) деп аталатын заң шығарушы орган екі палатадан тұрады. Төменгі палата – Мәжілісте 107 орын бар, олардың 98-і партиялық тізімдер бойынша, ал 9-ы Қазақстан халқы Ассамблеясынан сайланады. Мәжіліс депутаттарының өкілеттік мерзімі төрт жылды құрайды. Барлық депутаттар 5 жылға сайланады. Жоғарғы палата – Сенат 47 мүшеден тұрады, олардың 40-ы жергілікті мәслихаттармен екі орындық сайлау округтерінде алты жылға сайланады, әр екі жылда жартысы жаңарып отырады, ал 7-сі президент тағайындамасымен тағайындалады. Сонымен қатар, бұрынғы президенттер өмір бойына экс-официо сенаторлар болып табылады. Мәжіліс депутаттары мен Үкіметтің екеуінің де заңдық бастама құқығы бар, алайда Парламент қарастыратын заңдардың көп бөлігі Үкімет тарапынан ұсынылады. Қазақстан халқы Ассамблеясынан бірнеше депутат сайланады.
The legislature, known as the Parliament (Parliament), has two chambers. The Lower House Assembly (Mazhilis) has 107 seats, elected for a four year term, 98 seats are from party lists, 9 from Assembly of People. All MPs are elected for 5 years. The Upper House Senate has 47 members, 40 of whom are elected for six year terms in double seat constituencies by the local assemblies, half renewed every two years, and 7 presidential appointees. In addition, ex presidents are ex officio senators for life. Majilis deputies and the government both have the right of legislative initiative, though most legislation considered by the Parliament is proposed by the government. Several deputies are elected from the Assembly of People of Kazakhstan.
Сот тармағы
Қазақстан Жоғарғы Сотының 65 судьясы бар. Конституциялық Кеңесте жеті мүше бар. Олардың үшін президент тағайындайды. Жергілікті және облыстық (аймақтық) деңгейдегі соттар, сондай-ақ ұлттық деңгейдегі Жоғарғы сот бар. Жергілікті соттар ұрлық және вандализм сияқты аса ауыр емес қылмыстар бойынша бірінші инстанция ретінде қарастырады. Облыстық соттар ауыр қылмыстық істерді және жергілікті соттар құрылмаған ауылдық жерлердегі істерді қарайды. Жергілікті соттың үкімі облыстық деңгейде шағымдануға болады. Жоғарғы сот – облыстық соттардан келіп түскен кассациялық шағымдарды қарауға арналған сот. Конституция заң шығарушы орган қабылдаған заңдардың конституциялықтығын анықтау үшін жеті мүшеден тұратын Конституциялық Кеңес құруды белгілейді. Ол сайлаулар мен референдумдарға шағымдарды қарап, конституцияны түсіндіреді. Президент оның үш мүшесін, төрағасын қоса алғанда, тағайындайды. 1998 жылғы конституциялық түзетулерге сәйкес, президент Жоғарғы сот кеңесінің төрағасын тағайындайды, ол Жоғарғы сотқа судьяларды ұсынады. Кеңес Конституциялық Кеңестің төрағасы, Жоғарғы соттың төрағасы, Бас прокурор, Әділет министрі, сенаторлар, судьялар және президент тағайындаған басқа да адамдардан тұрады. Президент осы үміткерлерді Жоғарғы сотқа ұсынады, ал Сенат (жоғарғы заң шығарушы палата) бекітеді. Облыстық судьяларды (Жоғарғы сот кеңесі ұсынғаннан кейін) президент тағайындайды. Төменгі деңгейдегі судьяларды Жоғарғы сот кеңесі ұсынған тізімнен президент тағайындайды. 2000 жылы бекітілген заңнамаға сәйкес, судьялар өмір бойы қызмет етеді.
There are 65 judges on the Supreme Court of Kazakhstan. There are seven members of the Constitutional Council. Out of the 7 members, 3 are appointed by the president. There are local and oblast (regional) level courts, and a national level Supreme Court. Local level courts serve as courts of first instance for less serious crimes such as theft and vandalism. Oblast level courts hear more serious criminal cases and also hear cases in rural areas where no local courts have been established. A judgment by a local court may be appealed to the oblast level. The Supreme Court is a cassation court that hears appeals from the oblast courts. The constitution establishes a seven member Constitutional Council to determine the constitutionality of laws adopted by the legislature. It also rules on challenges to elections and referendums and interprets the constitution. The president appoints three of its members, including the chair. Under constitutional amendments of 1998, the president appoints a chairperson of a Higher Judicial Council, which nominates judges for the Supreme Court. The Council consists of the chairperson of the Constitutional Council, the chairperson of the Supreme Court, the Prosecutor General, the Minister of Justice, senators, judges, and other persons appointed by the president. The president recommends and the Senate (upper legislative chamber) approves these nominees for the Supreme Court. Oblast judges (nominated by the Higher Judicial Council) are appointed by the president. Lower level judges are appointed by the president from a list presented by the Higher Judicial Council. Under legislation approved in 2000, judges serve for life.
Саяси партиялар мен сайлаулар
2019 жылы 9 маусымда Қазақстанда Нұрсұлтан Назарбаевтың ұзақ жылдық президенттіктен кейін отставкаға кетуіне байланысты мерзімінен бұрын президенттік сайлау өтті. Алғашқыда 2020 жылға жоспарланған бұл сайлауға жеті кандидат тіркелді, олардың ішінде Назарбаевтың отставкасынан кейін үш ай бұрын президенттік лауазымды атқара бастаған қазіргі президент Қасым-Жомарт Тоқаев та болды. Тоқаев сайлауда дауыстардың 71% алып қайта сайланды. Оның ең басты қарсыласы, "Ұлт Тағдыры" партиясынан Әміржан Қосанов 16% дауыс жинады.
Early presidential elections were held in Kazakhstan on 9 June 2019 following the resignation of long term president Nursultan Nazarbayev. Originally scheduled for 2020, seven candidates were registered to participate in the elections, including incumbent president Kassym Jomart Tokayev, who had assumed the presidency three months before the elections following the resignation of Nazarbayev. Tokayev was subsequently re elected with 71% of the vote. His closest challenger, Amirjan Qosanov of the Ult Tagdyry party, received 16%.