Кіріспе
Қазақстандағы мемлекеттік лауазымдарға саяси сайлаулар
Қазақстандағы сайлаулар президентті және Парламентті сайлау үшін ұлттық деңгейде өткізіледі. Парламент екі палатадан тұрады: Мәжіліс (Төменгі палата) және Сенат (Жоғарғы палата). Жергілікті мәслихаттарға (жергілікті өкілді органдарға) сайлау бес жыл сайын өткізіледі. Сайлауды Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы ұйымдастырады. Қазақстанда 7 заңды саяси партия бар. Қазақстанның саяси оппозициясы ұйымдастыру қабілеті мен ресурстары тұрғысынан аймақтағы ең дамыған оппозиция болып есептеледі. Батыс елдері мен халықаралық байқаушылар Қазақстанда өткен сайлаудың ешқайсысын еркін және әділ деп танымады, олар бюллетеньдерге қол сұғу, оппозициялық кандидаттарды қудалау және баспасөзді цензуралау сияқты мәселелерді атап өтті. Алайда, 2019 жылдан бері маңызды реформалар жүзеге асырылды және ЕҚЫҰ Адами өлшемдер жөніндегі кеңсесі 2021 жылғы парламент сайлауынан кейінгі есебінде «кандидаттар еркін үгіт жүргізе алды» деп мәлімдеді. ЕҚЫҰ-ның Демократиялық институттар және адам құқықтары жөніндегі кеңсесі 1999 жылдан бері Қазақстан үкіметінің шақыруымен парламенттік және президенттік сайлауларды бақылау үшін сайлау байқаушыларын жіберіп келеді.
Сайлау процедуралары мен технологиясы
2012 жылғы парламент сайлауына дейін көптеген қазақстандық сайлаушыларға электрондық дауыс беру машиналары немесе қағаз бюллетеньдер арқылы дауыс беру мүмкіндігі ұсынылды. Қазақстанда қолданылатын сайлау жәшіктерінің кем дегенде бір бөлігі мөлдір, осылайша жәшіктерді толтырудың алдын алуға болады. Әрбір сайлау учаскесі үлкен жәшік пен кішкентай, көшіруге арналған жәшіктермен жабдықталған. Кішкентай жәшіктер сайлау қызметкерлерімен сайлау учаскесінен тыс жердегі сайлаушыларға жеткізілуі үшін жасалған. Бұл мүмкіндік, денсаулығына байланысты сайлауға бара алмайтын сайлаушылар үшін, үйден дауыс беруге немесе өкіл арқылы дауыс беруге қарағанда қолайлы балама болып табылады. Қазақстандағы электрондық дауыс беру Беларусь және Қазақстанда әзірленген "Сайлау" ААЖ электрондық дауыс беру жүйесіне негізделген. Бұл жүйе, көп зерттелген DRE дауыс беру машиналарынан өзгеше, тікелей емес электрондық дауыс беру жүйесі болып сипатталады. Бұл жүйеде дауыс беру кабинасындағы сенсорлық экран терминалы бюллетеньді белгілеу құрылымы ретінде қызмет етеді және таңдауларды смарт-картаға жазады. Дауыс беру терминалы сайлаушы смарт-картаны алғаннан кейін дауыс беру туралы ешқандай жазбаны сақтамайды. Содан кейін сайлаушы дауыс беру туралы жазбасы бар смарт-картаны тіркеу үстеліндегі компьютерге апарады, ол электрондық жәшік ретінде қызмет етеді, онда дауыс беру туралы ақпарат сақталады және есептеледі. 2011 жылдың 16 қарашасында Орталық сайлау комиссиясының төрағасы Қуандық Тұрғанқұлов "Сайлау" жүйесі тоқтатылатынын мәлімдеді, себебі сайлаушылар қағаз бюллетеньдерді артық көреді, саяси партиялар оған сенімсіздік танытады және жүйені жаңартуға қажетті қаржы жоқ.
the ballot boxes used in Kazakhstan are transparent in order to defend against ballot box stuffing. Each polling place was equipped with both a large ballot box and smaller mobile ballot boxes. The latter are designed to be carried, by poll workers, to voters outside the polling
place. This is an alternative to offering absentee ballots or proxy voting for voters with disabilities that prevent them from going to the polls. Electronic voting in Kazakhstan is based on the AIS "Sailau" electronic voting system developed in Belarus and Kazakhstan. This system is best described as an indirect recording electronic voting system, as opposed to the DRE voting machines that have been more widely studied. In this system, the touch screen voting terminal in the voting booth serves as a ballot marking device, recording selections on a smart card. The voting terminal itself retains no record of the vote after the voter takes the smart card. The voter then takes the smart card containing the cast ballot record to the computer at the registration table that serves as the electronic ballot box where the permanent record of the vote is retained and tabulated. On November 16, 2011, Kuandyk Turgankulov, head of the Central Election Commission, said that the Sailau system would be discontinued because the voters prefer paper ballots, the political parties do not trust it, and the country lacks the funds required to update the system.
Сайлауды қаржыландыру
Қазақстанда сайлауға түсуші үміткерлер сайлауалды науқан шығындарын өтеу үшін мемлекеттік қаржылық қолдау ала алады. Сенат сайлауында әр үміткерге шамамен 2170 доллар көмектестік қаражат беріледі. Сенатқа өту үшін үміткерлердің әрқайсысының 15 минуттық телеарнадағы сөйлеуі мемлекеттік бюджет есебінен төленеді (115 мың теңге, шамамен 303 доллар), радиода 10 минуттық эфир (60 мың теңге, шамамен 158 доллар), бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған 2 мақала (105 мың теңге, шамамен 276 доллар), сайлаушылармен кездесуге арналған залды жалға алу (20 мың теңге, шамамен 53 доллар), үгіт материалдарын басып шығару (25 мың теңге, шамамен 66 доллар) және жол шығындары (облыстар үшін 70 мың теңге, шамамен 184 доллар; Астана және Алматы қалалары үшін 35 мың теңге, шамамен 92 доллар) қаржыландырылады.
Парламент сайлауы
Парламент (Parlamenti) деп аталатын заң шығарушы орган екі палатадан тұрады. Мәжіліс (Mazhilis) 98 мүшеден құралған, олар жалпы сайлауда бес жылдық мерзімге сайланады. Сайлау келесідей жүзеге асырылады: 70% (69 депутат) – жабық тізімдегі партиялық тізімдер бойынша пропорционалды өкілдікпен, ең үлкен қалдық әдісі қолданылады, ал 30% (29 депутат) – бір мандатты округтерден, бірінші болып келгенге дауыс беру (FPTP) әдісі қолданылады. 5% сайлау шегі белгіленген. Сенат 50 мүшеден тұрады, олардың 40-ы 17 облыс және үш республикалық қаладан келген делегаттар тарапынан алты жылға сайланады, олардың жартысы үш жыл сайын жаңарып отырады, ал 10-ы Қазақстан Президенті тағайындайды.
Қалалық сайлау
Азаматтар жергілікті өкілдерді сайлау үшін 2021 жылдың 25 шілдесінде алғаш рет дауыс берді. Бұрын лауазымдарға адамдар тағайындалатын.
Халықаралық сын
2015 жылдың наурызынан бастап Қазақстанда өткен ешбір сайлау Батыс елдері мен халықаралық байқаушылар тарапынан еркін және әділ деп танылмады. Бұл мәселелер мағыналы сайлау өткізуге кедергі келтірді. ЕҚЫҰ 2011 жылғы президенттік сайлауды сынға алып, баспасөз бостандығының, ашықтықтың және бәсекелестіктің жетіспеушілігін атап көрсетті. 2005 жылғы сайлаудан кейін олар бірқатар мәселелерді тіркеді, олардың ішінде бюллетеньдерді бұрмалау, бірнеше рет дауыс беру, оппозициялық кандидаттар мен олардың қолдаушыларын қорқыту және мазақтау, бұқаралық ақпарат құралдарының жақпары мен сөз бостандығына ресми шектеулер бар еді.