Қазақстан Парламентінің тарихы мен эволюциясы

Кіріспе

Қазақстан Республикасының Парламенті – Қазақстанның екі палаталы заң шығарушы органы. Төменгі палата – 98 орындық Мәжіліс, оның депутаттары бес жылға сайланады. Жоғарғы палата – Сенат, оның 50 мүшесі бар.

Тарих

1994 жылдың күзінде журналист және Қазақстан Жоғарғы Кеңесіне бұрынғы үміткер Татьяна Квятковская 1994 жылғы Қазақстан заң шығарушы сайлау нәтижелерін жою туралы сотқа талап арыз берді. 1995 жылдың наурыз айында ұзақ сот отырыстарынан кейін, Қазақстанның Конституциялық соты, Президент Нұрсұлтан Назарбаев пен Жоғарғы Кеңес төрағасы Әбіш Кекілбаевтың қарсылығына қарамастан, 6 наурыз 1995 жылы Квятковскаяның талаптарын негізді деп таныды. Сот шешімімен Назарбаев 11 наурызда Жоғарғы Кеңесті таратып, оның қабылдаған барлық заң жобаларын "жарамсыз" деп жариялаған жарлық шығарды. Осыдан кейін Қазақстанда заң шығарушы орган болмады, барлық заңдар Президенттің Жарлықтары арқылы қабылданатын болды. 1995 жылдың 30 тамызында конституциялық референдум өтті, онда қазақстандықтар Қазақстан Конституциясының жаңа жобасын мақұлдады, ол Мәжіліс пен Сенаттан тұратын жаңа екіпалаталы Парламентті құрды. Сенатқа алғашқы сайлау 1995 жылдың 5 желтоқсанында өтті, одан кейін Мәжіліс сайлауы екі кезеңде – 9 желтоқсан және 23 желтоқсан күндері өтті. Парламенттің бірінші сессиясы 1996 жылдың 30 қаңтарында өтті. 2007 жылдың мамырында Парламент Конституцияға көптеген өзгерістер енгізді, оның ішінде Мәжіліс сайлау жүйесін аралас пропорционалды сайлаудан партиялық тізім бойынша пропорционалды сайлауға және Президенттік мерзімді жеті жылдан бес жылға қысқарту сияқты өзгерістер болды. Алайда, бұл Президент Нұрсұлтан Назарбаевты мерзім шектерінен босатып, өмір бойы Президент болуға мүмкіндік берді, соның салдарынан авторитарлық режимге жол ашылды. 2007 жылғы Қазақстан заң шығарушы сайлауында үкіметтік "Нұр Отан" партиясы Мәжілістегі барлық даулы мандаттарды жеңіп алды, оппозицияны жойып, 2012 жылға дейін елді қысқа мерзімге бірпартиялық мемлекетке айналдырды. 2010 жылдың мамырында Парламент Назарбаевқа "Елбасы" (яғни "Ұлт Көшбасшысы") атағын берді. Бұл оған Президенттік қызметте болмаса да, мемлекеттік саясатты бақылауға мүмкіндік берді, сондай-ақ қызмет істеген кезеңде жасаған әрекеттері үшін қылмыстық қудалаудан иммунитет алды. Бұдан өзге, Назарбаевқа және оның отбасына тиесілі барлық мүлікті қорғау да қамтамасыз етілді.

In early autumn 1994, journalist and ex candidate for the Supreme Council of Kazakhstan Tatyana Kvyatkovskaya filed a lawsuit demanding to nullify the results of the 1994 Kazakh legislative election. After lengthy trials in March 1995, the then existing Constitutional Court of Kazakhstan, despite the objections by President Nursultan Nazarbayev and Supreme Council Chairman Abish Kekilbayev, recognized Kvyatkovskaya's claims as justified on 6 March 1995. As a result of court's ruling, Nazarbayev issued a decree on 11 March which dissolved the Supreme Council where all its adopted bills were declared as "invalid." From there, Kazakhstan had no legislature, and instead all the laws were adopted on the basis of Presidential Decrees. On 30 August 1995, a constitutional referendum was held where Kazakhstani voted for a new draft for the Constitution of Kazakhstan which established a new bicameral Parliament that included the Mazhilis and Senate. Elections for the Senate were held for first time on 5 December 1995 which was then followed by two round Mazhilis elections on 9 December and 23 December 1995. The Parliament convened in its first session on 30 January 1996. In May 2007, the Parliament amended many changes to Constitution such as changing the election system for the Mazhilis from mixed member proportional representation to party list proportional representation and changing presidential term limits from seven to five years. However, it paved a way for more authoritarianism as it exempted President Nursultan Nazarbayev from term limits which allowed him to remain as a President for life. In the following 2007 Kazakh legislative elections, pro government Nur Otan party swept all the contested seats in the Mazhilis which eliminated any opposition and turned the country into a one party state for brief period until minor parties made their return in 2012. In May 2010, the Parliament granted Nazarbayev the title as "Elbasy" (meaning "Leader of the Nation"). This gave him the control of governmental policies even without holding the post as President, as well as immunity from criminal prosecution for any actions taken while in office. It also gave protection to all the assets owned by Nazarbayev and his family.

Сайлаулар

2014 жылдың 1 қазанында Қазақстан Сенатқа сайлау өтті. Қазақстанның Орталық сайлау комиссиясы оны "ашық және демократиялық сайлау процесі" деп атады. Дауыс беру барысында Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы мен Шанхай ынтымақтастық ұйымынан 250-ге жуық байқаушы қатысты. Олардың ішінде "Нұр Отан", "Халық партиясы", "Ақ жол", "Ауыл халықтық демократиялық патриоттық партиясы" және "Адал" партиясы (бұрынғы "Бірлік" партиясы) өкілдері болды.