Кіріспе

Харьяна штатындағы, Үндістандағы ұлттық саябақ

Сұлтанпур ұлттық саябағы (Рамсар сайты) (бұрын Сұлтанпур құс қорығы) Үндістанның Харьяна штатындағы Гуруграм қаласынан 15 км және Дели қаласынан 50 км қашықтықта, Гурграм-Джаджар тас жолындағы Сұлтанпур ауылында орналасқан. Оның ауданы шамамен 142,52 гектарды құрайды.

Кіріспе

Сұлтанпур құс қорығы – Үндістанның аса танымал ұлттық саябағы. Ол Харьяна штатындағы Гураграм ауданы, Фаррухнагардағы Сұлтанпур ауылында орналасқан. Сұлтанпур ауылы Делидегі Даула Куаннан 40 шақырым, ал Гуруграм қаласынан 15 шақырым қашықтықта, Гуруграм – Джаджар тас жолында жатыр. Құстарды бағалау және құстарды тамашалау үшін өте қолайлы бұл құс қорығына қыс айларында, көптеген көшпенді құстар келген кезде бару ең жақсы. Харьяна үкіметі Сұлтанпур құс қорығында үйінділер салу, жолдарды кеңейту және төрт құдық қазу сияқты бірқатар дамыту жұмыстарын жүргізді. Аймақтағы өсімдік жамылғысын жақсарту үшін, құстарға әсіресе ұнайтын фикус, Акация нилотика, Акация тортилис, Берис және Ним сияқты ағаштар отырғызуға күш салынуда. Әлемдегі шамамен 9000-10000 құс түрінің ішінде, шамамен 1800 көшпенді құс түрі бар, олардың шамамен үш мыңы маусымдық өзгерістерге байланысты Үндістанға көшіп келеді. Олардың арасында Орталық Азия көшпенді жолы арқылы жүретін 175 ұзақ қашықтыққа көшетін құс түрі де бар, соның ішінде Амур сұңқары, Мысыр құдайы, құрғақшыл, үйректер, лелектер, ибистер, фламинголар, жақаналар, батырақтар және әлеуметтік тоқылдар бар. Осы құстардың шамамен 250 түрі Сұлтанпур құс қорығында табылған. Олардың кейбіреулері жергілікті, ал қалғандары Сибір, Еуропа және Ауғанстан сияқты алыс аймақтардан келеді. Бұл жердегі тұрақты құстардың арасында – жалпаққанат торғай, күріш егістігіндегі торғай, қызғылт күнқұсы, кішкентай шағала, көгершін, үнді минасы, еуразиялық қалың тізелі, сұр франколин, қара франколин, үнді роликтері, ақ тамақтандырылған балықшыл, дақылды үйрек, боялған лелек, ақ ибис, қарабас ибис, кішкентай аққу, үлкен аққу, мал аққуы және үнді шыршасы бар. Жыл сайын 100-ден астам көшпенді құс түрі қоректену орындарын іздеп және қыстау үшін Сұлтанпурға келеді. Қыс айларында қорық Сибір журағы, үлкен фламинго, руф, қара қанатты шұңқыр, қара көк, қара көк, солтүстік қауырсын, сары құйрық, ақ құйрық, солтүстік қазыл, қызғылт пеликан сияқты көшпенді құстардың әдемі панорамасын ұсынады.

Климат

Бұл құс қорығы құстарды бақылауға және құс бақылаушыларға арналған өте қолайлы орын. Көшіп келетін құстардың көптеп келуіне байланысты қыс айларында келуге кеңес беріледі. Сұлтанпурдың климаты Солтүстік Үндістанға тән – ыстық жаз (45°С-тан жоғары) және суық қыс (0°С-тан төмен). Жаңбырлы маусым қысқа, шілдеден тамыздың соңына дейін созылады.

Ортағасырлық тарих

Сұлтанпур қаласының аты Раджпут патшасы Сұлтан Сингх Чауханға, Харш Дев Сингх Чауханның шөбересіне байланысты аталған. Раджа Сұлтан Сингх Чаухан 1474 жылы Викрам Самват бойынша (1417 немесе 1418 жыл) Силар мұсылмандарынан тартып алғаннан кейін Сұлтанпурды құрды. Сұлтанпур – Фаррухнагардың ең ірі ауылы болды (52000 гектар жерді қамтыған), ал оның маңындағы қазіргі ауылдардың көпшілігі Сұлтанпурдың «лал дора» кіріс шегіндегі уақытша шаруалардың паналары – дханилер ретінде пайда болды. Сұлтанпурда Дели сұлтаны Гияс уд-Дин Балбанның (1200–1287 жылдар) тұсында салынған ежелгі мешіт болған. Осы мешіттен алынған араб жазулары бар қызыл құмтастан жасалған екі тақта Фаррухнагардағы Джама мешітінің оңтүстік қабырғасына орнатылған. Сұлтанпурдың ескі тұрғындары айтуынша, бұл мешіттің негізі бірнеше он жыл бұрын жақсы көрініп тұрған. Тұзды 40-қа жуық тұзды сулы құдықтан тұзды суды шығарып, бұқалардың көмегімен ашық алаңдарда кептіріп өндірген. Тұз – үкіметтің маңызды кіріс көздерінің бірі болғандықтан, Сұлтанпурдағы тұз инспекторының кеңсесі бір маунд тұзға 2 рупий салық жинаған. Британдық Үндістан үкіметі Самбардағы тұз зауытын сатып алып, тұз салығын артқаннан кейін Сұлтанпур тұзының өндірісі экономикалық тұрғыдан тиімсіз болды. 1903-04 жылдары тұз өнеркәсібі күйреудің алдында тұрды, тұз экспорты 65000 маундқа дейін төмендеді, бұл Сұлтанпур аймағының экономикасына ауыр соққы болды. Соңында, 1923 жылы британдықтар тұз инспекторының кеңсесін жабылып, барлық тұз үйінділерін құдықтарға тастап, тұз өнеркәсібін тоқтатты, бұл халыққа зор экономикалық қиындықтар әкелді.

Құс қорығын құру

Құстар қорығы ретінде ол танымал британдық орнитолог, Делі құс бақылау қоғамының құрметті хатшысы Питер Мишель Джексонның табысы болды. Ол 1970 жылы қоғамның негізін қалаушы Үндістанның премьер-министрі Индира Гандиге Дели маңындағы Сұлтанпур көлін құстар қорығы деп жариялау қажеттігі туралы хат жазды және оны сол жерге алып баруды сұрады. Ол соңғы сәтте келуге мүмкін болмады, бірақ кейіннен сол кездегі Харьянаның бас министрі Банси Лалға осы ылғалды жерді қорғауға бұйрық берді, нәтижесінде 1972 жылы бұл аймақ құстар қорығы деп жарияланды. 1991 жылдың шілде айында қорық Ұлттық саябаққа дейін жаңартылды. Оның ауданы 1,43 км². Әлемдегі құстардың барлығы 10 005 түрінің шамамен 370 түрі маусымдық өзгерістерге байланысты Үндістанға көшіп келеді, оның ішінде 175 ұзақ қашықтыққа көшіп жүретін түрлер Орталық Азиялық әуе жолынан пайдаланады. Құстарға ұнайтын акация нилотика, акация тортилис, бүлдірген және ним сияқты ағаштар отырғызылды.

Мекемелер

Бұл саябақ Нью-Дели және Ұлттық астана аймағы (NCR) тұрғындары үшін танымал пикник орны, әсіресе қысқы көші-қон айларында, онда бүкіл әлемнен мыңдаған құстар келеді. Қанатты жандарды бақылауды ынталандыру үшін әртүрлі бағыттарда төрт бақылау мұнарасы (махан) орналасқан. Сонымен қатар, жеткілікті тұрақ және жуынатын бөлмелер мен ішуге жарамды су сияқты ыңғайлы жағдайлар бар. Саябаққа келгендерге дұрыс бағыт беру үшін Білім беру-танымдық орталық құрылған, онда құс сүйерлерге арналған кітапхана, фильмдер, слайдтар және бинокльдер бар. Саябақтың периметрімен жүруге екі сағатқа дейін уақыт кетеді. Доктор Салим Әлидің естелігіне арналған бөлмеде оның бюсті, фотосуреттері, жазбалары және жеке заттары сақталған. Қорықта қоғамдық тұрақ, жуынатын бөлмелер, ішуге жарамды су және балалар саябағы бар. Түнгі уақытта қалуға ниет білдіргендер үшін саябақта барлық жабдықтарымен жабдықталған жақсы қонақ үйі де бар. Саябақ Делиден және Гургаоннан, Гургаон – Фаррух Нагар тас жолындағы Гуру Дрона Чарядан орналасқан.