Кіріспе

Жағдалпур қаласының жанында орналасқан Кангер аңғары ұлттық саябағы (Кангер-Гати ұлттық саябағы деп те аталады) – Үндістанның Чхаттисгарх штатының Бастар аймағындағы ұлттық саябақ. Ол 1982 жылдың шілде айында құрылып, шамамен аумақты қамтиды. Саябақ батыстағы Тератхагарх шарлауығынан шығыстағы Колаб өзеніне дейін (Одиша штатының шекарасы) созылады, орташа ұзындығы және орташа ені солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 5 км-ге жетеді. Атауы оның ортасынан ағатын Кангер өзенінен шыққан. Жағдалпур қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан бұл саябақ – Үндістандағы ең тығыз ұлттық саябақтардың бірі және әртүрлі флора мен фаунасы, ландшафты, шарлаулары мен жер астындағы әктас үңгірлерімен танымал. Бұл сонымен қатар Чхаттисгарх штатының символы – Бастар төбелі минаның да мекені. Саябақ төмен, жазық жерлерден бастап тік беткейлерге, платоларға, аңғарларға және арналарға дейін әртүрлі жер бедерімен ерекшеленеді. Оның кең, толқынды жері әртүрлі өсімдіктер мен жануарларға қоректену ортасы болып табылады. Мұнда ірі тайпалық халық тұрады және ол жаяу жүргіншілер, табиғатты жақсы көретіндер мен зерттеушілер үшін танымал мақсатты жер.

Флора

Парктегі өсімдіктер құрамы негізінен аралас, ылғалды жапырақты орманнан тұрады, онда саль, терек және бамбук ағаштары басым. Шындығында, Кангер аңғары – Үндістан жарты аралында сақталған табиғи, қол тимеген орманның соңғы қалдықтарының бірі болып табылатын жалғыз аймақ. Ботаникалық зерттеу институты мен басқа да ғылыми ұйымдар жүргізген зерттеулерге сәйкес, ұлттық паркте 553 түрлі өсімдік кездеседі, оның ішінде 12 түрі Чхаттисгарх үшін жаңа, ал 43 түрі сирек кездесетін болып тіркелген. Өсімдіктердің түрлілігіне дәрілік өсімдіктердің, шөптердің, лианалардың, жабайы қант қамысының, бамбуктердің, папоротниктердің, эпифиттердің, саль, терек, бамбук және олармен байланысты өсетін өсімдіктердің ин-ситу гендік қоры кіреді.

Парк пен оған іргелес аймақтардағы адам қоныстары

Ұлттық парк екі тау жотасын қамтиды: Котамсар және Коленг тау жоталары. Парктің батыс жартысын құрайтын Котамсар жотасының шекарасында табыс әкелетін ауылдар орналасқан, ал парктен тыс жерде отындық ағаш, ұсақ ағаш, бамбук және басқа да орман емес өнімдері үшін дерлік ешқандай орман алқабы жоқ. Сондықтан, осы жотадағы адамдарға әсер ететін аймақ (Зl) 10 км құрайды. Парктің шығыс жартысын құрайтын Коленг жотасының шекарасында ауылдар саны аз және биотикалық қысым салыстырмалы түрде төмен. Осыған байланысты, орталық бөлігінде әсер ететін аймақ 10 км, ал шығыс шекарасында 5 км шамасында. Барлығы 48 ауыл ұлттық парктің шекарасынан 5 км радиуста орналасқан, ал тек бір орман ауылы (Котамсар) ұлттық парктің ішінде жатыр.

Геология, тау жыныстары, топырақ және жер бедері

Ұлттық саябақ геологиялық тұрғыдан ерекше әртүрлі. Ұлттық саябақта негізінен Куддапа тау жыныстары тобы және кейбір жерлерде Виндхьян тау жыныстары тобы кездеседі. Куддапа тобының басты тау жыныстары – көлденең қабаттарда орналасқан, көптеген жерлерде әктас қосылған шиферлер. Басқа тау жынысы – тақта тас. Солтүстік-батыс бөлігінде, атап айтқанда Тиратгарх, Каманар, Котамсар аймақтарында әк тас, құмтас, кварцит және латериттердің шығындылары бар. Солтүстік орталық бөлігінде, Нагалсардан Радханарасқа дейін, әк тас көптеген жерлерде жақсы көрінеді, ал кварцит пен латериттердің шығындылары кездеседі. Осы аймақта Котмамсар, Дандак, Девгири және Кайлаштағы әк тас үңгірлері орналасқан. Солтүстік-шығыс бөлігінде, Пулчадан Колаб өзеніне дейін, тау жыныстары шифер мен кварциттен тұрады, сондай-ақ граниттің шығындылары да бар. Оңтүстік-батыс бөлігінде тау жыныстары негізінен Виндхьян тобынан – гранит пен құмтастан тұрады. Кейбір жерлерде гранит пен слюда да кездеседі. Оңтүстік орталық бөлігінде тау жыныстары Куддапа тобының кварциті мен гранитінен құралған. Көптеген жерлерде слюдалы тақта тас кездеседі. Шифер мен құмтас та шығындылар түзеді. Оңтүстік-шығыс бөлігінде тау жыныстары негізінен Куддапа тобының граниті, шифері, тақта тасы, құмтасы және сирек кездесетін кварциттен тұрады. Еңістерде латериттер кездеседі. Кейбір жерлерде Виндхьян тобының тау жыныстары да бар.

Топырақ

Таудың жоталарында және беткейлерінде кедей және тасты топырақ кездеседі. Жақында пайда болған шөгінділер – аллювиалды топырақтар, жоғары және төменгі деңгейдегі латериттер, темірлі конгломераттар. Топырақтың түсі сарғыш қоңыр, қоңыр қызыл, қызыл және қоңыр болып келеді, көбінесе қалдық сипатта. Бұл топырақтар құмды, сазды және латериттік сипатта. Топырақтың қалыңдығы 4-тен 6 футқа дейін ауыспайды. Топырақ шамалы қышқыл, pH көрсеткіші 5,3-тен 7,0-ға дейін.

Жер бедері

Парк – Кенгер өзенінің аңғары. Өзен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай терең шатқалдар арқылы ағады. Аңғардың екі жағы да өте тік және төбелі жоталармен байланысты. Парктің бүкіл аумағы төбелі. Шығыс жартысы өте дөңес, ал батыс жартысы салыстырмалы түрде кем дөңес. Төбелер арасында шағын жазықтар кездеседі. Парктің барлық жерінде маусымдық арналар толып жатыр, және осы арналар Кенгер өзеніне екі жағынан қосылады. Кенгер өзеніне солтүстіктен құятын негізгі салалары: Дурмунда арнасы, Шампал арнасы, Кала Джоди, Мама Бханча арнасы, Жараха арнасы, Маткал Джоди, Кодри Бахар арнасы, Мусари арнасы, Каранджр Джоди, Баде Беда арнасы, Дудунг Джоди. Оңтүстіктен Кенгерге қосылатын негізгі салалары: Мунга Бахар арнасы, Экта Джоди, Каранджл Джоди, Раджа Мунда арнасы, Кям арнасы, Пунджи Джоди, Катагуда арнасы, Комел Джоди, Копанг арнасы. Парктің биіктігі теңіз деңгейінен жоғары өзгереді. Солтүстік-шығыс, шығыс және оңтүстік-шығыс жақтардағы жер бедері өте дөңес, тік, биік және адамның енуіне қиын. Шығыс шекарасындағы Колаб өзені тасты, шұңқырларға толы және адамның кіруіне қиын. Ұлттық парк жер астындағы әктас үңгірлерімен, сарқырамалар мен ағын тастармен әйгілі [9-қосымша]. Сталактиттер мен сталагмиттердің қалыптасуы әлі де жалғасуда. Ұлттық парктегі үңгірлер әртүрлі жануарларға пана болады. Ұлттық парктегі үңгірлерде барыстар, кірпікшелер, гиеналар, аюлар, жартас құстары, балықтар, жыландар, бақалар, жәндіктер және т.б. мекендейді. Үңгірлердің жартасты бөліктері көбінесе ұлттық парктің батыс бөлігінде (Тиратгарх) және шығыс бөлігінде (Колаб өзенінің жанында) орналасқан, бұл жерлер бал араларына, әсіресе тас араларына қолайлы ортаны құрайды. Ұлттық парктің жартасты бөліктерінде жабайы иттің (тоқырдың) қоныстары бар, сондай-ақ шакалдар, қасқырлар, түлкілер, мангусттар және т.б. оларды пана ретінде және көбейту үшін пайдаланады. Жарлар Тиратгарх шарлауының аймағында және ұлттық парктің батыс бөлігінде, Кенгер және Колаб өзендері бойында орналасқан. Олар жартас құстары, бүркіттер, көгершіндер, қарғалар және кейбір бауырымен жорғалаушылар үшін қолайлы ортаны қамтамасыз етеді. Тасты арналар Тиратгарх шарлауы аймағында, Кангер-Дхарада және Кенгер өзенінің тік биіктіктен ағып жатқан жерлерінде көрінеді. Кенгер өзені бойындағы құмдық жағалар, әсіресе Кенгер өзені қисықтар жасаған жерлерде байқалады. Ұлттық парктің шығыс бөлігінде орналасқан Бхаинсадархада құмдық жағалар бар, онда батпақ крокодилдері (Crocodylus palustris) күнге күйіну үшін пайдаланады. Бұл жерде тегіс үнділік сусарлары да кездеседі.

Кенгер өзені

Кангер өзені Бастардағы сирек мәңгі жасыл өзендердің бірі, осы себепті өзеннің және ұлттық саябақтың маңызы ерекше. Кангер өзені – өмірлік қанағат, ал төбелер оны сумен толықтыратын қойма; бүкіл ұлттық саябақ – Годавари өзенінің су жиналатын алабы.

Сүліштік үңгірлер

Кенгер аңғары ұлттық саябағында зор әктас қоймалары бар, олардың бір бөлігі үңгірлер, ал қалғаны бірінің үстіне бірі қабаттасқан қабаттар немесе жатақтар түрінде кездеседі. Бұл шөгінділер топырақ бетінде де, жер астында да орналасқан. Жер астындағы бөліктері үңгірлерді құрайды. Ұлттық саябақ ұзын, жер астындағы геоморфологиялық әктас үңгірлерімен әйгілі және аймақтағы маңызды туристік орталық. Барлық әктас үңгірлері Мадарконта мен Кодри Бахар арасындағы Кангер өзенінің солтүстігінде орналасқан. Оларға Котамсар үңгірі, Кайлаш үңгірі, Дандак үңгірі және Девгири үңгірі жатады. Ұлттық саябақта тағы да көптеген үңгірлер табылды. Бұл үңгірлерде өте нәзік сталактиттер мен сталагмиттерден тұратын құрылымдар бар. Химиялық тұрғыдан бұл құрылымдар қайта кристалдану арқылы пайдалған кальций карбонатынан тұрады. Мұндай құрылымдардың қалыптасуына миллиондаған жылдар кеткен. Котамсар және Кайлаш үңгірлері туристерге ашық, ал қалғандары жабық. Ұлттық саябақта тек кіреберісі бар үңгірлер ғана табылды. Кіреберісі жоқ көптеген үңгірлер әлі де ашылу күтіп тұр.

Тиратгарх су тасқыны

Тиратгарх шарлауығының суы ақ түсті болғандықтан, таудың тік беткейінен төмен құлайтын кезінде сүт құлап жатқандай көрінеді, сондықтан оны "сүтті құлау" деп атауға болады. Бұл тамаша орын Жағдалпур қаласынан шамамен 38 шақырым қашықтықта, Кангер аңғары ұлттық саябағының әйгілі экотүризм аймағында орналасқан. Тиратгарх шарлауығы – Чхаттисгар штатындағы ең танымал шарлауықтардың бірі. Мұғабахар өзені осы жерден көп алыс емес көлден бастау алады және 100 футтан астам биіктіктен қарқынды құлайды. Шарлауықты қоршаған аумақта жасыл ормандар жатыр. Судың түрлі арналардан ағып, жол бойында сан алуан жолдармен қиылысып, соңында шарлауыққа құйылуын тамашалау – керемет көрініс. Тиратгарх шарлауығы табиғи ортасымен қатар, Шива Парватиге арналған ғибадатханасы бар қасиетті діни орын болып табылады. Жыл сайын мыңдаған туристер мен паломниктер Тиратгарх шарлауығының сұлулығын көру және ғибадатханада дұға ету үшін штат ішінде және бүкіл Үндістаннан осы жерге келеді. Бұл жерді баруға ең қолайлы мезгіл – қазаннан ақпанға дейінгі айлар.

Котумсар үңгірлері

Котумсар үңгірлері Жағдалпур қаласынан шамамен 40 км (25 миль) қашықтықта орналасқан. Котумсар үңгірлері жер бетінен 35 метр тереңдікте жатыр және ұзындығы шамамен 1371 метрді құрайды. Котумсар үңгірі – ұлттық саябақтың батыс бөлігінде, Кангер өзенінің жағасында орналасқан жер астындағы әктас үңгірі. Оны 1900 жыл шамасында жергілікті халық тапқан, ал 1951 жылы белгілі географ Шри Шанкар Тивари зерттеген. Бұл үңгір Чхаттисгарх штатында және бүкіл Үндістанда ең танымал үңгірлердің бірі болып саналады. Үңгірдің едені топырақтан/балшықтан, кесек тастардан, тастардан және су тоғандарынан тұрады, сондай-ақ көптеген бүйірлеме және төменге қарайтын өткелдерге ие. Үңгірдің ішінде үнемі қараңғылық пен тұрақты температура (28 °C + 1 °C) сақталады. Үңгірге кіру үшін кіреберіс жағында цементті бетон баспалдақтар, болат баспалдақтар мен қоршаулар орнатылған. Бұл үңгірлер Үндістандағы ең бірінші биологиялық зерттелген үңгірлердің бірі болып есептеледі. Жер астында болғандықтан, ішінде толық қараңғылық орналасқан. Үңгірде сталактиттер мен сталагмиттердің әртүрлі формациялары бар. Үңгірге кіру үшін тар баспалдақтар арқылы өту керек, ал келушілер негізгі залға жол ашу үшін биік, тар камералардан өтуге мәжбүр. Үңгірде бірнеше соқыр құдықтары бар бес камера орналасқан. Көптеген тайпалық әңгімелер де осы үңгірмен байланысты, сонымен қатар ол Гупанпал немесе Кутамсар үңгірлері деп те аталады. Үңгірдің ішінде табылған сталактиттер ғалымдар үшін қызықты зерттеу тақырыбы болып табылады және келушілердің де қызығушылығын оятады. Котумсар үңгірінде жартастар, бақалар, жыландар, шегірткелер, жәндіктер, балықтар, мыңжаяқтылар және т.б. сияқты әртүрлі жануарлар мекендейді. Балықтар мен бақалар үңгірдің ойыстарында кездеседі, ал жартастар, жәндіктер мен шегірткелер үңгірдің төбесінде және қабырғаларында таралған. Доктор Джаянт Бисвас Котумсар үңгірінде тіршілік ететін үңгір организмдерінің биологиясын жан-жақты зерттеген.

Үңгірдің тереңіне түскенде оттегі жетіспейді. Осыған байланысты, қауіпсіздік мақсатында, белгілі бір нүктелерден өзге жерлерге кіруге тыйым салынған. Үңгір жаңбыр маусымында, 15 маусымнан 31 қазанға дейін жабылады. Туристік маусым басталар алдында үңгірден қоқыстарды тазалау қажет.

Кайлаш үңгірлері

Кайлаш үңгірлері Микулваданың жанындағы Кангер аңғары ұлттық саябағы аумағында орналасқан. Үңгірлер Жағдалпур қаласынан шамамен 40 шақырым қашықтықта жатыр. 1993 жылы жақында ғана ашылған бұл үңгірлердің ұзындығы 250 метрге жуық, ал биіктігі жер бетінен 40 метр жоғары. Үңгірлер сталактиттер мен сталагмиттерден тұрады. Үңгірге кіру үшін тар жарықтан өту қажет. Үңгірдің соңында Шивлинга нысанындағы алып сталагмит орналасқан. Үңгірдің ішкі қабырғаларын қолмен ұрғанда әдемі музыкалық дыбыстар естіледі.

Бхаинса Дарха

Бхаиса Дарха Жағдалпур қаласынан 65 шақырым қашықтықта орналасқан. Кангер өзенінің терең шатқалдары сондықтан дарах (су тобырлары) судың өте таза болуын қамтамасыз етеді. Крокодилдер негізінен осы дарахтарда кездеседі. Оны барлық жағынан қалың жасыл шөптермен қоршалған таулар қоршап тұр. Бхаиса Дархадағы қарау мұнарасы көлге тікелей қарап тұрады. Бхаиса Дарха көлінде крокодилдер мен тасбақалар бар.

Кангер Дхара

Кангер-Дхара Кангер аңғары ұлттық саябағында, Джагдалпур қаласынан 36 км қашықтықта орналасқан. Кангер аңғарының етегінде жатқан Кангер-Дхара сарқырамасы, іс жүзінде, ондағы бейінді тастардың болуына байланысты Кангер өзенінің құйылуынан пайда болады. Геологтардың пікірінше, бұл аймақ бұрын шөгінді жер болған, кейіннен магмалық тау жыныстарының енуі нәтижесінде бүктеліске ұшыраған. Кангер өзені төмен ағысқа түсетін жерде, өзен бейінді бүктеліген тастардан құлағанда, Кангер-Дхараны құрайтын шағын сарқырамалардың әдемі көрінісі пайда болады.

Дандак үңгірі

Котумсар үңгірі сияқты, мұнда да сталактиттер мен сталагмиттерді көруге болады.

Сапарға шығудың ең жақсы маусымы

Кангер аңғарына саяхаттау үшін ең жақсы мезгіл – қарашадан маусымға дейін.

Паркке қалай жетуге болады

Кангер аңғарына Үндістанның Чхаттисгарх штатындағы Жағдалпур қаласынан қол жеткізу оңай, бұл аймақтың жол желісі картасында көрініп тұр. Ұлттық саябаққа Нетанар және Котамсар бөгеттері арқылы кіруге рұқсат етіледі. Нетанар бөгеті Жағдалпурдан 33 шақырым қашықтықта, Саргипал, Бодал, Мурма және Нетанар ауылдарынан өтетін жолда орналасқан. Саябақ Нетанар бөгетінен 3 шақырымнан кейін басталады. Саябақтың басты кіреберісі – Жағдалпурдан 27 шақырым қашықтықтағы Котамсар бөгеті, ол Джагдалпур-Дарбха тас жолында (яғни NH 221, Джагдалпурды Андхра-Прадеш штатындағы Виджаявада қаласымен байланыстырады) орналасқан. Саябақтың ішінде Муррам және Кутча жолдарының жақсы желісі бар.