Кіріспе

Қазиранга ұлттық паркі – Үндістанның Ассам штатының Голахат және Нагаон аудандарында орналасқан ұлттық парк. Парк әлемдегі үнділік мүйізбұғыларының үштен екісіне пана болып табылады және ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енген. 2018 жылдың наурыз айында Ассам үкіметінің Орман департаменті мен бірқатар танымал қоғамдық ұйымдар бірлесіп жүргізген халық санауы бойынша, Қазиранга ұлттық паркіндегі мүйізбұғыларының саны 2613-ке жеткен. Оның ішінде 1641 ересек мүйізбұғы (642 еркек, 793 әйел, 206 жынысы анықталмаған); 387 жас мүйізбұғы (116 еркек, 149 әйел, 122 жынысы анықталмаған); және 385 бала мүйізбұғы бар. 2015 жылы мүйізбұғылардың саны 2401 болды. 2006 жылы Қазиранга ұлттық паркі жолбарыс қорығы деп жарияланды. Паркте пілдердің, жабайы су бұқаларының және батпақты бұғылардың үлкен популяциялары қоныстанған. BirdLife International ұйымы Қазиранганы құстардың түрлерін сақтау үшін маңызды құс аймағы деп таныды. Үндістандағы басқа қорғалатын аумақтармен салыстырғанда, Қазиранга жануарлар дүниесін сақтауда айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізді. Шығыс Гималай биоәртүрлілік ошағының шетінде орналасқан парк, жоғары түрлердің әртүрлілігі мен оларды байқау мүмкіндігін ұштастырады. Қазиранга – биік піл шөптері, батпақтар және тығыз тропикалық ылғалды жапырақты орманның кең аумағы, онымен қатар Брахмапутра және басқа да төрт ірі өзендер кесіп өтеді, сонымен қатар паркте көптеген кішкентай су қоймалары бар. Қазиранга бірнеше кітаптардың, әндердің және деректі фильмдердің тақырыбы болған. Парк 1905 жылы қорық орман ретінде құрылғаннан кейін 2005 жылы 100 жылдығын тойлады. 2017 жылы BBC News телеарнасы түсірген деректі фильмде мүйізбұғыларды сақтау атынан әр жылы 20 адамның өлтірілгені жарияланғаннан кейін Қазиранга қатаң сынап тасталды. Осы хабарламадан кейін BBC News-ке Үндістандағы қорғалатын аумақтарда 5 жыл бойы түсіруге тыйым салынды. Көптеген жаңалықтарда BBC деректі фильм үшін кешірім сұраған деген ақпарат тарады, бірақ BBC өз позициясында тұрып, бас директоры Тони Холл Survival International ұйымына жолдаған хатында бұл хаттың "біздің журналистикамыз үшін кешірім сұрамайтынын" мәлімдеді. Бұл хабарламаға жауап ретінде Үндістандық зерттеушілер мәселенің тереңіне бойлап, BBC-ді журналистикалық немқұрайлылығы үшін сынады, сонымен қатар Қазирангадағы табиғатты қорғаудың проблемаларын атап өтті және көзге көрінгенде ату стратегиясының тиімділігіне күмән тудырды.

Қазиранга ұлттық саябағының тарихы

Қазиранганың қорғалатын аймақ ретінде тарихы 1904 жылға дейін жетеді, сол кезде Үндістанның вице-королі Лорд Керзонның әйелі, Кедлстон бароншасы Мэри Керзон аймаққа келді. Аймақтың атымен шығыр болған бір мүйізді мүйізді бұқаны көре алмағаннан кейін, ол күйеуін азайып бара жатқан түрді қорғау үшін шұғыл шаралар қабылдауға көндірді, ол оларды қорғау жоспарлауды бастады. 1905 жылдың 1 маусымында Қазиранга үміткер қорман орнатылды. Келесі үш жыл ішінде парк аумағы Брахмапутра өзенінің жағалауына дейін кеңейтілді. 1908 жылы Қазиранга "Қорман қорғағы" мәртебесін алды. 1916 жылы ол "Қазиранга аң аулау орны" деп қайта аталды және 1938 жылға дейін солай болды, ол кезде аң аулау тыйым салынды және келушілерге паркке кіруге рұқсат берілді. Кейбір адамдар оны бүгінге дейін бастапқы атымен атайды. 1934 жылы Қазиранга Қазиранха деп өзгертілді. 1950 жылы орманды сақтаушы П.Д. Стрейси аң аулаумен байланысты атаудан құтылу үшін оны "Қазиранга жабайы табиғат орны" деп атады. 1954 жылы Ассам үкіметі Ассам (Мүйізді бұқа) заң жобасын қабылдады, онда мүйізді бұқаларды браконьерлікпен аулауға қатысты ауыр жазалар белгіленді. Он төрт жылдан кейін, 1968 жылы мемлекеттік үкімет Қазиранганы ұлттық парк деп жариялаған 1968 жылғы Ассам ұлттық паркі туралы заңды қабылдады. Парк 1974 жылдың 11 ақпанында орталық үкімет тарапынан ресми мәртебе алды. 1985 жылы Қазиранга ЮНЕСКО-ның бірегей табиғи ортасы үшін Дүниежүзілік мұра орны деп жарияланды. Соңғы онжылдықтарда Қазиранга бірнеше табиғи және адамның салдарынан туған апаттарға ұшырады. Брахмапутра өзенінің тасып кетуінен туған су тасқыны жануарлардың көптеген жануарларының өліміне әкелді. Шеткі аймақтардағы адамдардың жер басып алуы орманды азайтуға және тіршілік ортасының жойылуына әкелді. Ассамдағы Біріккен Азаттық майданы (БАМ) басқаратын сепаратистік қозғалыс аймақтың экономикасын әлсіретті, бірақ Қазиранга қозғалысқа ұшырамады; шындығында, 1980 жылдардан бері БАМ бүлікшілерінің жануарларды қорғап, кейбір жағдайларда браконьерлерді өлтіргені туралы хабарлар келіп түсті. Атаудың ұзақ тарихын көрсететін куәліктер кейбір жазбаларда кездеседі, онда XVII ғасырда Ахом патшасы Пратап Сингха аймақтан өтіп бара жатып балықтың дәміне қатты әсер еткен және оның Қазирангадан келгенін білген. Қазиранга "қызыл ешкінің (айғырдың) жері" деген мағынаны да білдіруі мүмкін, өйткені карби тілінде "қази" сөзі "ешкіні", ал "рангай" сөзі "қызыл" дегенді білдіреді. Қазиранганың ауданы шамамен 430 шаршы километрді құрайды, соңғы жылдары эрозиядан шамамен 50 шаршы километр жоғалды. Қазиранганың жері Брахмапутра өзенінің эрозиясы мен шөгінділерінен пайда болған құнарлы, аллювиалды топырақтан тұрады. Ландшафт ашық құмдардан, өзеннің тасқынынан пайда болған көлдерден ("бильдер" деп аталады, бетінің 5% құрайды) және су тасқыны кезінде жануарларға пана болатын биік жерлерден ("чапорилер" деп аталады) тұрады. Жануарлардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін көптеген жасанды чапорилер Үндістан армиясының көмегімен салынды. Қазиранга - Гималай белдеуіндегі ең үлкен қорғалатын жерлердің бірі және әртүрлі және көрінетін түрлердің болуына байланысты "биологиялық әртүрлілік ошағы" деп сипатталды. Парк Индомалай аймағында орналасқан, аймақтың басым экорегиондары - тропикалық және субтропикалық ылғалды кең жапырақты ормандар биомының Брахмапутра аңғарының жартылай мәңгі жасыл ормандары, сондай-ақ тропикалық және субтропикалық шөптесіндер, саванналар мен бұталы биомның жиі су басқан Терай Дуар саваннасы және шалғынды жерлері. Қазиранганың айналасында Ассам экономикасына үлкен үлес қосатын көк шай плантациялары да бар.

Климат

Паркта үш маусым болады: жаз, муссон және қыс. Қыс мезгілі қараша мен ақпан аралығында жұмсақ және құрғақ, орташа ең жоғары температурасы және ең төменгі температурасы болады. Осы маусымда бильдер мен нуллалар (су арналары) тартылып, құрғап қалады. Шілде мен тамыз айларында Брахмапутра өзенінің су деңгейінің көтерілуіне байланысты парктің батыс бөлігінің үштен екісі су астында қалады. 2016 жылдың 3 тамызындағы мәліметтер бойынша, ұлттық парктің 70 пайызы су басып кеткен. Су тасқыны көптеген жануарларды парктің оңтүстік шекарасынан тыс, Микир төбелері сияқты биік және орманды аймақтарға көшуге мәжбүр етеді. 2012 жылғы бесiлiмді су тасқыны кезінде 540 жануар, оның ішінде 13 қарақұйрық және басым көпшілігі шошқа бұғысы қырылды. Дегенмен, кейде болатын құрғақшылық та азық-түлік жетіспеушілігі және орман өрттері сияқты мәселелер тудырады.

Қазиранға ұлттық саябағы мен жолбарыстар қорығының климаты

Казиранга ұлттық паркі тропикалық муссондық климатқа ие, айқын ылғалды және құрғақ маусымдармен сипатталады. Паркте маусымнан қыркүйекке дейін созылатын муссон кезеңінде ауыр жауын-шашын жауады, ал қарашадан наурызға дейін құрғақ жағдай сақталады. Казирангадағы орташа жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 2200 мм (87 дюйм) құрайды.

Фауна

Қазыреңгіде сүтқоректілердің 35 түрі қоныстанды, оның 15-і IUCN Қызыл тізімі бойынша жою қаупі төніп тұрған түрлерге жатады. Паркте әлемдегі ең ірі үнді мүйізбұғысы (2401), жабайы су бұқасы (1666) және шығыс батпақты бұғысы (468) популяциялары шоғырланған. Ірі шөпқоректілердің маңызды популяцияларына үнді пілі (1940), гаур (1300) және самбар (58) жатады. Кішкентай шөпқоректілерге шитал, үнді мунджағы, үнді шошқасы және үнді шошқа бұғысы кіреді. Қазыреңгіде әлемдегі жабайы су бұқасының ең көп саны бар, ол әлемдік популяцияның шамамен 57% құрайды. Үнді мүйізбұғысы, Бенгал жолбарысы, Азия пілі, жабайы су бұқасы және батпақты бұғысы бірлесіп «Қазыреңгінің үлкен бес тілік» деп аталады. Қазыреңгі Африкадан тыс жерлерде Бенгал жолбарысы және үнділік барс сияқты ірі мысықтардың көбейетін аймақтарының бірі болып табылады. Кішкентай сүтқоректілерге сирек кездесетін гиспид қояны, үнді сұр мангусты, кішкентай үнді мангусты, үлкен үнді циветі, кішкентай үнді циветі, Бенгал түлкісі, алтын шакал, жалқау аю, қытай панголині, үнді панголині, шошқа баршасы, қытай тояғы баршасы және ұшқыш есік жатады. Қазыреңгі өзендері жойылып бара жатқан Ганг дельфинінің де мекені. Birdlife International Қазыреңгіні маңызды құс аймағы деп таныды. Мұнда көшпенді құстар, су құстары, жыртқыштар, күйеуқұстар және аңшылық құстар мекендейді. Ақ қаз, қара қаз, Баердің қаз, қара мойынды лебіз, Азиялық ашық тұмсықты лебіз сияқты құстар қыс айларында Орталық Азиядан парке көшіп келеді. Өзен жағалауларында Блайттың балықшы құсы, ақ кеуделі құс, далматин пеликаны, нүктелі пеликан, Нордманның көк шағаласы және қара кеуделі шағаласы кездеседі. Қазыреңгіде бір кезде жеті түрлі құс өмір сүрген, бірақ құстардың саны жойылуға жақын келді, себебі олар диклофенак дәрісі бар жануарлардың сүйегімен қоректенгендігі болжанып отыр. Аңшылық құстарына батпақты франколин, Бенгал флориканы және ақшыл күміс көгершін жатады. Бұл – су басқан шалғынды далалар, саванналық орман-далалары, тропикалық ылғалды аралас жапырақты орман және тропикалық жартылай мәңгі жасыл орман. 1986 жылғы Landsat мәліметтеріне сәйкес, өсімдік жамылғысының пайыздық көрсеткіші: биік шөптер 41%, қысқа шөптер 11%, ашық орман 29%, батпақтар 4%, өзендер мен су қоймалары 8%, ал құм 6%. Парктің шығыс және батыс бөліктерінің биіктігі әртүрлі, батыс жағы төмен жатыр. Парктің батыс бөлігін шөптесін далалар басып алған. Биік піл шөптері биік жерлерде, ал қысқа шөптер бильдердің немесе су тасқынынан пайда болған көлдердің төңірегіндегі төмен жатқан жерлерді жабады. Жыл сайынғы су тасқыны, шөпқоректілердің жайылуы және бақыланатын өртеу шөп далаларын және қамыстың өсуін сақтап, тыңайтады. Көп тараған биік шөптерге қант қамысы, найза шөп, піл шөп және қарапайым қамыс жатады. Шөптермен бірге көптеген гүлді өсімдіктер де кездеседі. Шөптер арасында көлеңке беру үшін шашыраңқы ағаштар өседі, олардың арасында кумби, үнділік қайың, мақта ағашы (саванналық орман-далаларында) және піл алмасы (су басқан далаларда) ең басым түрлерге жатады. Канчанжхури, Панбари және Тамулипатар блоктарының жанындағы тығыз мәңгі жасыл орманды аймақтарда Афанамиксис полистахия, Талаума ходжсони, Дильения индика, Гарциния тинктория, Фикус румпхи, Циннамомум бежолгота және Сизигиумның түрлері өседі. Багури, Бимали және Халдибари маңындағы тропикалық жартылай мәңгі жасыл орманды аймақтарда кездеседі. Көп тараған ағаштар мен бұталар: Albizia procera, Duabanga grandiflora, Lagerstroemia speciosa, Crateva unilocularis, Sterculia urens, Grewia serrulata, Mallotus philippensis, Bridelia retusa, Aphania rubra, Leea indica және Leea umbraculifera. Көлдер мен көлдерде, сондай-ақ өзен жағалауларында көптеген су флорасының түрлері кездеседі. Инвазивті су гиацинті кеңінен таралған, көбінесе су қоймаларын тұншықтырады, бірақ оны су тасқыны кезінде тазартады. 2005 жылы Қазыреңгі қызметкерлері Үндістанның жабайы табиғат қорының көмегімен өсімдіктер үшін зиянды Мимоза инвиса сияқты тағы бір инвазивті түрді жойды.

Әкімшілік

Ассам үкіметінің орман шаруашылығы департаментінің жабайы табиғат бөлімі, Бокахат қаласында орналасқан, Казиранганың басқару және әкімшілік жұмыстарына жауапты. Бұл браконьерлік қызметтерінің террористік ұйымдарды қаржыландырумен байланысы бар екенін көрсететін хабарлар пайда болған. Алайда, бұл мәліметтер кейінгі жылдары расталмады. Браконьерлікке қарсы лагерьлерді салу және оларды күтіп ұстау, патрульдеу, барлау жүргізу және парк маңындағы қару-жарақ қолданысын бақылау сияқты профилактикалық шаралар қаза болғандардың санын азайтты. 2013 жылдан бері парк күзетшілер бақылайтын дрондардағы камераларды пайдаланады, бұл қарақшылардан мүйізді бұғыларды қорғауға көмектеседі. Ылғалды жағдай мен су тасқыны жабайы жануарлардың өліміне және табиғатты қорғау инфрақұрылымына зиян келтірді. Су басқан жерлерден құтылу үшін көптеген жануарлар парк шекарасынан тысқары биік жерлерге көшіп барады, онда олар аңшылардың қолына түсуі мүмкін, жылдам келе жатқан көліктердің соққысына ұшырауы немесе егінге зиян келтіргені үшін ауыл тұрғындарының наразылығына тап болуы мүмкін. Зардапты азайту мақсатында билік патрульдеуді күшейтті, қосымша жылдам қайықтар сатып алды және жануарларға пана беру үшін жасанды төбелер жасады. Жануарлардың қауіпсіз өтуі үшін 37-ші ұлттық тас жол бойында бірнеше дәліздер құрылды. Аурулардың таралуын болдырмау және жабайы жануарлардың генетикалық ерекшелігін сақтау үшін, қоршаған ауылдардағы малдарды вакцинациялау және жергілікті малдың басып кіруіне бейім парк аймақтарын қоршау сияқты жүйелі шаралар мерзімімен жүзеге асырылады. Шай плантацияларынан пестицидтердің және Нумалигархтағы мұнай өңдеу зауытынан ағып жатқан сулардың салдарынан судың ластануы аймақтың экологиясына қауіп төндіреді. Жаңбыр маусымына байланысты парк 1 мамырдан қазан айының соңына дейін келушілерге жабық. Кохорадағы төрт туристік үй және парк сыртындағы үш туристік үй Ассам үкіметінің Қоршаған орта және орман департаментінің басқаруында. Парк шекарасынан тыс жеке курорттар да бар. Жақында құрылған Қазиранга ұлттық орхидея және биологиялық әртүрлілік паркі Дурғапур ауылында орналасқан және туристер үшін жаңа тартымды орын болып табылады. Онда 500-ден астам орхидея түрі, 132 түрлі қышқыл жемістер мен жапырақты көкөністер, 12 түр қамыс, 46 түр бамбук және жергілікті балықтардың көптеген түрлері қамтылған.

Көлік

Парк ішіндегі барлық саяхатшыларды орман шаруашылығы департаментінің уәкілетті жетекшілері сүйемелдейді. Махуттар басқаратын пілдермен саяхаттау және джип немесе басқа 4WD көліктермен жүру алдын ала брондалады. Кохорадағы парктің әкімшілік орталығынан басталатын бұл саяхаттар үш бағыт бойынша жүргізіледі: Кохора, Багори және Агартоли. Бұл бағыттар қарашадан сәуірдің соңына дейін жеңіл көліктер үшін ашық. Саяхатшылар жетекшілермен бірге өз көліктерін де алып келе алады. Ассам мемлекеттік көлік корпорациясы мен жеке агенттіктерге тиесілі автобустар Гувахати, Тезпур және Үстіңгі Ассам қалаларынан Казиранганың бас қақпасына, NH 37 автожолының Кохора бөлігінде тоқтайды. Ең жақын қалалар – Бокахат және Голахат, олар тиісінше 23 км және 65 км қашықтықта орналасқан. Паркке жақын ірі қалалар – Гувахати, Димапур және Жорхат. Солтүстік-Шығыс теміржолының бақылауындағы Фуркатинг ең жақын теміржол станциясы болып табылады. Жорахат әуежайы (Роурияда), Тезпур әуежайы (Салонибариде), Димапур әуежайы және Гувахатидегі Локприя Гопинатх Бордолои халықаралық әуежайы жақын орналасқан әуежайлар. Гувахатиден Казиранга ұлттық паркіне және Ассам мен Нагалендтің басқа да аймақтарына көлік қызметтері де бар.

Танымал мәдениетте

Қазиранга бірнеше кітаптардың, әндердің және деректі фильмдердің тақырыбы болған, немесе онда айтылған. Парк алғаш рет халықаралық деңгейде танымал болған кезде, дәрігерден фотограф және кинорежиссер болған Робин Банерджи 1961 жылы Берлинде телеарнада көрсетілген және үлкен сәттіге ие болған "Қазиранга" атты деректі фильмін жасады. Америкалық ғылыми фантастика және қиял-ой жанрындағы автор Л. Спраг де Камп өзінің "Қазиранга, Ассам" атты өлеңінде осы паркті суреттеген. Алғаш рет бұл өлең 1970 жылы "Demons and Dinosaurs" поэзия жинағында жарияланды, ал 2005 жылы "Жылдар бойы жасалып жатқан: Л. Спраг де Камптың уақыт саяхаттары" жинағында "Қазиранга" деген атпен қайта басылды. Аруп Даттаның ұлттық парктегі мүйіз бұғыларын браконьерлердің қолынан құтқару туралы балалар кітабы "Қазиранга жолы" (Балалар кітап қоры, 1979) Шанкар сыйлығына ие болды. Ассамдық әнші Бхупен Хазарика өзінің бір әнінде Қазиранганы еске алады.

Дау

2017 жылы BBC News деректі фильмінде жыл сайын 20 адамның мүйізбұғыларды қорғау атымен өлтірілетіні жарияланғаннан кейін Казиранга қатаң сынап тартты.

Қосымша ақпарат

Өлімнің жауырымы — Гаутам Сайкианың 2005 жылғы құжаталық фильмі, ол Қазиранға жануарларының 37-ші ұлттық тас жолды кесіп өтетін кезінде көліктердің соқтығысуынан зардап шегуі туралы. Бұл фильм "Ватаваран" сыйлығының иегері атанды.