Кіріспе

Теодор Дрейзердің 1900 жылғы романы "Керри әпке" (1900) – үлкен қалаға көшіп келген, өзінің американ арманын іске асыруға тырысатын жас әйел туралы роман. Ол бастапқыда өзін басым санаған еркектермен қарым-қатынас жасайды, бірақ кейін белгілі актрисаға айналады. Бұл роман "Американың ең көрнекті қалалық романдарының" бірі деп есептеледі.

Сюжет

1889 жылдың соңында Висконсин штатының Колумбия округінде өмірден қанағаттанбаған 18 жасар Каролина Мибер, отбасына "Карри әпке" деп таныс, үлкен әпкесі Минни мен оның күйеуімен бірге тұру үшін Чикагоға пойызбен кетеді. Пойызда Кэрри Чарльз Друэмен танысады, ол саяхатшы сатушы, оның қарапайым сұлулығы мен таза мінезіне қызығады. Олар контактілік ақпарат алмасады, бірақ әпкесінің пәтеріндегі "қалыпты еңбек" пен көңілсіз атмосфераны байқағаннан кейін, ол Друэге хат жазып, оны сонда шақырудан бас тартады. Көп ұзамай Кэрри аяқ киім фабрикасында машинаны басқарушы болып жұмысқа орналасады және өзінің аз жалақысының көп бөлігін Хансондарға жатақхана мен тамақ үшін береді. Бір күні ауруға шалдыққаннан кейін жұмысынан айырылып, ол Друэмен кездеседі. Ол оны өзінің жайсыз, шектеулі өмірінен бас тартып, өзімен бірге тұруға көндіреді. Өз ісіне үлес қосу үшін Друэ Кэрриге 10 долларлық екі банкнот сыйлайды, бұл оған материалдық мүмкіндіктердің кеңдігін ашады. Келесі күні ол ақшаны қайтаруға және адалдығын сақтауға жасаған әлсіз әрекетіне қарсы тұрады, оны Чикагодағы тауарлық дүкенге алып барып, оған жакет пен аяқ киім сатып алады. Сол түні ол оның үйіне көшеді. Друэ оны әлдеқайда жақсы пәтерге орналастырады. Ол бірте-бірте провинциалдық мінез-құлқынан арылады. Оны Фицджеральд пен Мойдың менеджері Джордж Херствудпен таныстырған кезде – Друэ "жоғары деңгейдегі, керемет орын" деп сипаттаған құрметті бар – оның сыртқы түрі айтарлықтай жақсарады. Херствуд, әлеуметтік өрлеуге ұмтылған әйелі, 20 жасар ұлы және 17 жасар қызы бар үйленген адам, Кэрриге ғашық болады және олар Друэ іссапарда болған кезде жасырын кездеседі. Бір күні Друэ Лораның рөлін ойнауға актриса табуға келіседі, ал ол тартынған Кэрриді рөлді қабылдауға ынталандырады. Кэрри актерлік таланты бар екені анықталады, оның амбициясы оянады. Бастапқыда ол сахналық қорқынышқа ұшырайды, бірақ Друэ актілер арасындағы жігерленуі оған көрермендердің назарын аударатын және Херствудтың құмарлығын оятатын керемет өнер көрсетуге мүмкіндік береді. Содан кейін ол Кэрриді Друэден алып кетуге шешім қабылдайды. Келесі күні Друэ олардың романы туралы біледі, ал Херствудтың әйелі Джулия Херствудтың басқа әйелмен көрінгенін біледі. Херствуд оған жақындап, онымен үйлене ме деп сұрайды, ол "иә" деп жауап береді. Кейін Друэ Кэрриге қарсы шығып, Херствудтың үйленгенін айтады, содан кейін оны тастап кетеді. Бір түндік ішімдікке берілгеннен кейін және енді батыл әйелінің талаптары мен Кэрридің бас тарту хатынан үмітсіз қалған Херствуд Фицджеральд пен Мой кеңсесіндегі сейфтің қателікпен ашық қалғанын біледі. Ақшаны алып, сейфті құлыптап тастағаннан кейін, ол мас күйінде дүрбелеңге түсіп, бір күндік кірісті – 10 000 доллардан астам ақшаны ұрлап алады. Друэдің кенеттен ауырып қалғаны туралы жалған сылтаумен ол Кэрриді пойызға отырғызып, Канадаға алып кетеді. Монреальде Херствудты жеке тергеуші табады; ол қылмыстық қудалаудан қашу үшін ұрланған қаражаттың көп бөлігін қайтарады. Херствуд Кэрриге неке рәсімін ұйымдастырып, оны жеңілдетеді (бірақ ол әлі де Джулияға үйленген), ал жұп Нью-Йоркке көшіп кетеді. Олар Джордж және Кэрри Уилер ретінде тұратын пәтерді жалға алады. Херствуд салонның аз үлесін сатып алады және бастапқыда ол Кэрриге лайықты, тіпті сәнді өмір салтын қамтамасыз ете алады. Алайда, олардың қаржылық жағдайы жақсармағандықтан, ерлі-зайыптылар бір-бірінен алыстайды. Кэрридің қанағатсыздығы миссис Вэнспен дос болғанда ғана артады, оның күйеуі өркендеген адам. Миссис Вэнс арқылы Кэрри Индианадан келген жас ғалым және көршісінің туысы Роберт Эймсті кездестіреді, ол оны ұлы өнердің, әсем материализм емес, құрметке лайық екеніне сендіреді. Бірнеше жылдан кейін салонның иесі мүлікті сатады, ал Херствудтың серіктесі серіктестікті тоқтатуға шешім қабылдайды. Ол жұмыс табуға мүмкіндіктері шектеулі болса да, оны қабылдауға асықпайды. Ол Кэрриді үнемдеуге шақырады, ол мұны қорлық деп санайды. Херствуд апатияға ұшыраған кезде, Кэрри өзінің сұлулығымен хор қызына айналады. Ол нашарлап бара жатқанда, ол хордан кішігірім рөлдерге көтеріледі. Оның кішігірім, сөйлеуге қабілетсіз кейіпкер, кеудесін қағып тұрған квакерша ретінде ойнауы көрермендерді қатты қызықтырады және пьесаны хитке айналдырады. Ол басқа хор қыздарынан Лола Осборнмен дос болады, ол Кэрриді оның бөлмедесі болуға шақырады. Ақша табу үшін соңғы әрекеті кезінде Херствуд Бруклиндегі трамвай жүргізушілерінің ереуілі кезінде трамвай жүргізушісіне айналады. Оның тағдыры жаман оқиғасы екі күнге ғана со...

Жарияланым тарихы және жауаптар

Журналист досы Артур Генридің ықпалымен Драйзер 1899 жылы қолжазбасын жаза бастады. Ол көбінесе жазуды тоқтататын, бірақ Генри оны жалғастыруға көндірді. Алғашқы атауы «Кэрри әпкесі» болған, бірақ жазу барысында оны «Тән мен рух» деп өзгерткен; аяқтаған соң бастапқы атауын қайта орнатты. Драйзер «Кэрри әпкесіне» баспагер табуда қиындыққа тап болды. Doubleday & McClure компаниясы қолжазбаны қабылдады, бірақ баспагерлердің бірінің әйелі оны тым әдепсіз деп мәлімдеді. Дрейзер жариялауға талап етті, ал Doubleday & McClure келісімшарт бойынша міндетті болғандықтан; 1900 жылдың 8 қарашасында 1008 дана басылды, бірақ баспагер кітапты жарнамалауға күш жұмсаған жоқ, нәтижесінде бар болғаны 456 дана сатылды. Алайда, Doubleday компаниясында оқырман болып жұмыс істеген Фрэнк Норрис, бірнеше данасын әдеби сыншыларға жіберді. 1900 жылдан 1980 жылға дейін романның барлық басылымдары екінші, өңделген нұсқада жарық көрді. Дрейзердің өңдемеген түпнұсқасы 1981 жылға дейін жарияланбады, ол кезде Пенсильвания университетінің баспасы Нью-Йорк қалалық кітапханасында сақталған түпнұсқа қолжазбаға сүйене отырып, ғылыми басылым шығарды. Бұл – Дрейзерден басқа адамдар редакциялағанға дейін романның қалпын келтіру үшін жетекші ғалымдар тобының жұмысы. 1930 жылы Нобель сыйлығын алғандағы сөзінде Синклер Льюис: «Драйзердің ұлы алғашқы романы, «Кэрри әпкесі», оның отыз жыл бұрын жариялауға батылдық танытқан және мен жиырма бес жыл бұрын оқыған кітабы, үйге қамалып, ауасы таза емес Америкаға үлкен, еркін батыс желдей соқты, ал біздің тұңғиыққа батқан тұрмысымызға Марк Твен мен Уитменнен бері бірінші таза ауаны сыйлады» деді. 1998 жылы Modern Library журналы «Кэрри әпкесі» романын 20 ғасырдың ең үздік 100 ағылшын тіліндегі романының тізімінде 33-орынға қойды.

Стилі мен жанры

Теодор Драйзер Американың ұлы натуралистерінің бірі саналады, себебі ол натуралистік қозғалыстың алғашқы кезеңдерінде жазған. «Кэрри сеңлі» романы викториялық дәуірдегі моральға баса назар аудармай, реализм мен адамдардың қарапайым инстинкттеріне көбірек назар бөлді. Драйзер кейіпкерлерін бағаламастан бейнелеу арқылы, сол кездегі әлеуметтік және моральдық нормаларға қарсы шықты. Дрейзер «Кэрри сеңлі» романына жасалған цензураға қарсы күресті, себебі Кэрри ешқандай салдарға ұшырамастан, түрлі «заңсыз сексуалдық қатынастарға» және басқа да істерге қатысты. Бұл, кейіпкер күнәлі іс жасаса, оған сабақ беру үшін жаза тартуы керек деген қалыптасқан норманы бұзды. Алайда, Альфред Казин Дрейзердің стилін сынға алғанмен, оның романдарының сақталып, ықпалды туындылар болып қалатынын атап өтті. Майкл Лайдон Дрейзерді қорғап, оның шыдамдылығы мен байқағыштығы қалалық өмірді және сол заманғы адамдардың құштарлықтары мен мақсаттарын дәл бейнелегенін айтты. Лайдон Дрейзердің ниеті «Кэрри сеңлі» романының мәніне назар аудару болғанын, оның жазу стиліне емес екенін мәлімдеді. Сондай-ақ, Doubleday баспасы Дрейзерге жіберген сату туралы квитанцияда «Кэрри сеңлі» романы дүкендерден алынбағаны, басылған 1008 дананың 456 данасы сатылғаны көрсетілген. Сатудың нашар болуының бір себебі Дрейзер мен баспагерлері арасындағы жанжал болды, олар кітапты насихаттауға жеткілікті күш жұмсаған жоқ. Эдна Кентон 1900 жылы «Chicago Daily News» газетінде «Кэрри сеңлі» романының тек «Херствуд туралы осы әңгімесі үшін ғана оқылуға лайық» екенін жазды. Дрейзердің жақтасы және досы Х. Л. Менкен оны «зор өзіндік қабілеті, терең сезімі және қайтпас батылдығы бар адам» деп сипаттады. Ал Карл Ф. Зендер Дрейзердің кейіпкердің мінезіне емес, жағдайға баса назар аударғаны «Кэрри сеңлі» романының көркемдік күшіне де, мәдени маңызына да сай келмейді» деп қарсылық білдірді. Дрейзердің аморальді, ерекше оқиғасын мақұлдамайтындар да болды. Дэвид Э. Э. Слоан Дрейзердің романы өмірде қажырлы еңбек пен ізгілік сәттілікке жеткізеді деген жалпы пікірді жоққа шығарды деп мәлімдеді. Дрейзердің жазу стилі мен формальді білімінің жетіспеушілігі үшін сынға ұшырағанына қарамастан, «Кэрри сеңлі» романы натурализм мен реализмнің ықпалды үлгісі болып қала береді. Алғашында жақсы сатылмаған (500 данадан аз) және цензураға ұшыраған, бірақ қазір ол адам табиғатының күрделі жақтарын және индустрияландырудың американдықтарға тигізген әсерін зерттейтін маңызды американдық қалалық роман ретінде танылады. Висконсин штатының Милуоки қаласындағы Флорентин опера компаниясы 2016 жылдың қазан айында Роберт Олдридж мен Гершель Гарфайнның кітап негізінде жазылған опералық бейімделуінің әлемдік премьерасын қойды.