Кіріспе

Тораның 7-ші апталық бөлігі (Вайетце, Ваейтцей, немесе Вайетцей – (וַיֵּצֵא) – «ол шықты» деген мағынадағы иврит сөзі, парашаның алғашқы сөзі) – еврейлердің жылдық Тора оқу цикліндегі жетінші апталық бөлік (פָּרָשָׁה, параша). Ол «Жаратылыс кітабының» 28:10–32:3 аяттарын қамтиды. Парашада Жақыптың Харанға сапары, ондағы өмірі және одан қайтып келуі туралы айтылады. Парашада Жақыптың көкке дейін жететін баспалдақ туралы арманы, Жақыптың құдық жанында Рахилмен кездесуі, Жақыптың Лабан үшін жұмыс істеп, Рахил және Лиямен бірге өмір сүрген кезеңі, Жақыптың балаларының дүниеге келуі және Жақып отбасының Лабаннан кетуі баяндалады. Параша 7512 иврит әрпінен, 2021 иврит сөзінен, 148 аяттан және Тораның кітабында (סֵפֶר תּוֹרָה, Сефер Тора) 235 жолдан тұрады. Яһудилер оны Симхат Торадан кейінгі жетінші сенбі күні, әдетте қараша немесе желтоқсан айында оқиды.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті оқылымға немесе עליות, алиотқа бөлінеді. Танахтың (Еврей Киелі кітабы) Масорет мәтінінде Ваетзе парашасы ерекше, себебі ол бір ғана "ашық бөлімде" (פתוחה, petuchah) (шамамен абзацқа тең, көбінесе еврей әрпімен қысқартылады – פ (peh)) толығымен қамтылған. Ал осы бір ашық бөлімнің ішінде Ваетзе парашасында "жабық бөлім" (סתומה, setumah) деп аталатын бөлімдер жоқ (оны еврей әрпімен қысқартады – ס (samekh)).

Бірінші оқу Түпнұсқа 28:10 22

Бірінші оқылымда Жақып Бер-Шебадан Харанға жолға шыққанда, бір жерде түндемекке тоқтады, басын қою үшін тас пайдаланды. Ол түсінде көкке дейін жететін бағананы көрді, оған Құдайдың періштелері көтеріліп, түсіп жатты. Құдай оның қасында тұрып, оған және оның көптеген ұрпақтарына ол жатқан жерді беруге уәде берді. Ол, оның ұрпақтары арқылы бүкіл жер бата алатынын айтты және ол қайда барса да онымен бірге болып, оны қайтадан осы жерге қайтарып әкелемін деп уәде берді. Жақып оянып, қорқып, «Әрине, бұл жер Құдайдың үйі, көктің қақпасы!» – деп ойлады және сол жерді Бетел деп атады (ал канаандықтар бұл қаланы Луз деп атаған еді). Жақып басын қойған тасты алып, оны тік бағана ретінде орнатып, үстіне май құйды. Жақып Құдайға ант берді: егер Құдай онымен бірге болып, оған тамақ пен киім беріп, оны әкесінің үйіне аман-есен қайтарып жіберсе, онда Құдай оның Құдайы болады, осы бағана Құдайдың үйі болады және ол алған нәрсесінің оннан бірін Құдайға береді. Бірінші оқылым 28-тараудың соңында аяқталады.

Екінші оқылым: Жаратылыс 29:1-17

Екінші оқылымда, 29-тарауда Жақып шығыс жаққа келді. Ол бір құдық көрді, оның үстінде үлкен тас жатыр, ал құдықтың жанында үш қой тобы жатысқан. Жақып олардан қайдан екендерін сұрады, олар: «Хараннанбыз» деді. Жақып олардан Лабанды білесіздер ме деп сұрады, олар білеміз деді. Жақып Лабанның қалай екенін сұрады, олар жақсы, оның қызы Рахила да қойларымен келе жатыр деді. Жақып оларға қойларды суарып, жем беруге айтты, бірақ олар барлық топ жиналғанша олай істей алмаймыз деді. Жақып Рахиланың әкесінің қойларымен келе жатқанын көргенде, құдықтың аузындағы тасты домалатып, Лабанның қойларын суарды. Жақып Рахиланы сүйіп, жылады, және ол өзінің туысы екенін айтты. Рахила жүгіріп әкесіне хабарлады. Лабан Жақыптың келгенін естігенде, оны қарсы алуға жүгіріп шықты, құшақтап, сүйіп, үйіне алып келді. Жақып Лабанға болғанның бәрін айтты, Лабан Жақыпты туыс сияқты қабылдады. Жақып Лабанмен бір ай тұрған соң, Лабан Жақыптан жұмысы үшін қанша жалақы алғысы келетінін сұрады. Лабанның екі қызы болды: үлкені Лия, көзі нашар еді, ал кішісі Рахила әдемі болды. Екінші оқылым осы жерде аяқталады.

Үшінші оқу Түпнұсқада: Жаратылыс 29:18 30:13

Жақып Рахилды жақсы көріп, Лабанның 15-аяттағы сұрағына жауап ретінде, Рахила үшін жеті жыл қызмет етуге ұсыныс жасады. Лабан оған келісті. Жақып Рахилаға деген сүйіспеншілігіне байланысты сол жылдарды аз ғана күндей сезінді. Жақып Лабаннан әйеліне үйленуді сұрады, Лабан той жасап, жердің барлық ер адамдарын шақырды. Кешке Лабан Жақыпқа Лияны әкелді, және Жақып онымен бірге болды. Лабан Лияға Зилпаны күң ретінде берді. Таңертең Жақып бұл Лия екенін білді және Рахила үшін қызмет еткенін айтып Лабанға шағымданды. Лабан оған: «Бұл жерде кіші қызды үлкен қыздан бұрын беру әдеті жоқ, бірақ егер Жақып Лияның аптасын толықтырса, оған екі қызын да, тағы жеті жыл қызмет еткені үшін беремін», - деді. Жақып солай істеді, Лабан оған Рахиланы әйел етіп берді, ал Рахилаға Білханы күң ретінде берді. Жақып Рахилды Лиядан артық жақсы көріп, сондықтан Құдай Лияның бала көтеруіне мүмкіндік берді, ал Рахила баласыз болды. Лия ұл туды, оған Рубен деп ат қойды, «Құдай менің қайғы-қасіретімді көрді» деген мағынада. Одан кейін ол тағы бір ұл туды, оған Шимон деп ат қойды, «Құдай мені жек көріп, естіді» деген мағынада. Ол үшінші ұлын туды, «Енді күйеуім маған жақындасқан болар» деп, оған Леви деп ат қойды. Одан кейін төртінші ұлын туды, «Енді Құдайға мадақ айтамын» деп, оған Яһуда деп ат қойды. Рахила інісіне қызғанып, Жақыптан бала сұрады. Бірақ Жақып оған ашуланып: «Мен сені балалы етуге тиіс Құдайдың орнындамын ба?» - деп сұрады. Рахила Жақыпқа күңі Білхамен бірге жатсын, Білха Рахиланың тізесінде бала тусын, сол бала Рахиланың баласы болып есептелсін деді, және Жақып солай істеді. Білха Жақыпқа ұл туды, Рахила оған Дан деп ат қойды, «Құдай мені соттап, даусымды естіді» деген мағынада. Білха Жақыпқа тағы бір ұл туды, Рахила оған Нафталим деп ат қойды, «Мен әпкеммен күресіп, жеңіске жеттім» деген мағынада. Лия енді бала тудыра алмайтынын білгенде, күңі Зилпаны Жақыпқа берді. Зилпа Жақыпқа ұл туды, Лия оған Ғад деп ат қойды, «Бақыт келді» деген мағынада. Зилпа Жақыпқа тағы бір ұл туды, Лия оған Ашер деп ат қойды, «Мен бақыттымын, қыздар мені бақытты деп атайды» деген мағынада. Үшінші оқылым осы жерде аяқталады.

Төртінші оқу Түпнұсқада: 30:1427

Төртінші оқығанда Рубен бірнеше мандрагора тауып, Лияға әкелді. Рахила Лиядан мандрагораларды сұрады, ал Лия қарсылық көрсеткенде, Рахила Жақыптың сол түні Лиямен жатуына келісті, мандрагоралардың орнына. Жақып кешке үйіне келгенде, Лия оған мандрагоралар үшін онымен жату керектігін айтты, және ол солай істеді. Құдай Лияның тілегін қабыл алып, ол жүкті болып, Жақыпқа бесінші ұлын дүниеге әкелді және оған Иссахар деп ат қойды, "Құдай маған сыйлық берді" деді. Лия Жақыпқа алтыншы ұлын туғызып, оған Зәбулон деп ат қойды, "Құдай маған жақсы күйеу ақысын берді" деді. Содан кейін Лия қыз туып, оған Дина деген ат қойды. Құдай Рахилдің тілегін қабыл алып, ол жүкті болып, ұл туғызып, оған Жүсіп деп ат қойды, "Құдай маған тағы бір ұл қосса екен" деп дұға етті. Сосын Жақып Лабаннан өзінің әйелдерімен және балаларымен бірге өз еліне қайтуға рұқсат сұрады. Лабан Жақыптың арқасында Құдай өзіне береке бергенін мойындады. Төртінші оқылым осымен аяқталады.

Бесінші оқу Түпнұсқада: Жаратылыс 30:28 31:16

Бесінші рет оқығанда Лабан Жақыптан қанша уақыт қалуға ниеттенгенін сұрады. Жақып Лабанға қызмет еткенін, Лабанның осыдан қандай пайда тапқанын айтып, өз отбасын қашан асырай алатынын сұрады. Лабан оны қайтадан қысымға алды, сонда Жақып Лабанның малын ұялы, жолақты, қара қойлар мен ешкілерге бөліп, осылайша Лабанның малын өзінікінен ажыратуға келісті. Лабан келісіп, сол күні жолақты және жолақты ешкілерді, қара қойларды өз ұлдарына беріп, Жақыптан үш күндік қашықтыққа кетіп қалды. Жақып талдардың жаңадан кесілген бұтақтарына ақ жолақтар ойып, оларды малдың көретін жеріне тіктеді, сонда мал жолақты, ұялы және жолақты жаңа туған малдарды дүниеге келтірді. Жақып бұл бұтақтарды күшті қойлардың алдына қойды, әлсіздердің алдына емес, соның салдарынан әлсіз қойлар Лабанға, ал күштілері Жақыпқа тиді. Осылайша Жақыптың мал-мүлкі мен байлығы арта түсті. Жақып Лабанның ұлдарының оны Лабанның есебінен байып жатқаны туралы айтқанын естіді, және Жақып Лабанның оған бұрынғыдай қарамайтынын көрді. Құдай Жақыпқа аталарының жеріне қайтуды, және Құдай онымен бірге болатынын айтты. Жақып Рахила мен Лияны далаға шақырып, Лабанның Жақыпқа деген көзқарасын өзгерткенін, бірақ Жақыптың оған адал қызмет еткенін және Құдайдың онымен бірге болғанын айтты. Жақып Лабанның оны мазақтап, жалақысын он рет өзгерткенін еске алды, бірақ Құдай оған зиян келтіруге жол бермей, оның малын Жақыпқа сыйлаған еді. Жақып түсінде Құдайдың оған туған жеріне қайтуды бұйырғанын айтты. Рахила мен Лия: «Біздің Лабанның үйінде енді ешқандай үлесіміз жоқ, және Құдай Лабаннан алған барлық байлық енді біздікі және біздің балаларымыздікі, сондықтан Жақып Құдайдың айтқандарын істесін», - деп жауап берді. Бесінші оқылым осымен аяқталады.

Алтыншы оқу Түпнұсқада: Түпнұсқада:

Алтыншы оқуда Жақып ұлдарын және әйелдерін түйелерге мінгізіп, Падан-Арамда жинаған барлық мал-мүлкін алып, Ысқақ пен Қанаанға қарай жолға шықты. Жақып Лабанды алдап, Лабан қойларын қырқып жатқанда жасырын қашып кетті, ал Рахила әкесінің құдайындарын ұрлады. Үшінші күні Лабан Жақыптың қашып кеткенін естіп, жеті күн бойы оны қуды да, Ғилад тауында жете алды. Құдай Лабанға түсінде көрініп, Жақыпқа жақсы немесе жаман сөз айтпауын бұйырды. Бірақ Лабан Жақыпқа жеткенде, одан қыздары мен немерелерін сәлемдесіп, құшақтамай, тұтқын сияқты жасырын алып кеткенінің себебін сұрады. Лабан өзі Жақыпқа зиян келтіре алатынын айтса да, Құдай түні бойы оған Жақыпқа жақсы немесе жаман сөз айтпауын ескерткенін, енді Лабан оның құдайындарын кім ұрлағанын білгісі келетінін мәлімдеді. Жақып Лабан қыздарын күштеп алып қоюынан қорқып жасырын қашқанын айтты, ал Рахила құдайындарды ұрлағанын білмейтінін, егер кім құдайындарын ұрласа, өлгенінің жайын білсін деді. Лабан Жақыптың, Лияның және екі қызметшінің шатырын іздеп, ештеңе таппады, сосын Рахиланың шатырына кірді. Рахила құдайындарды түйенің еріне жасырып алып, үстіне отырды және айына келгендіктен, әкесіне тұра алмағаны үшін кешірім сұрады. Лабан шатырды аралап, құдайындарды іздеді, бірақ таба алмады. Жақып Лабан үшін жиырма жыл бойы жұмыс істегенін, құрғақшылық пен аязды бастан өткергенін, жыртқыштардан малдың қырылғанын көріп, Лабанның қошқарларын жемегенін, бірақ еңбекақысы он рет өзгергенін айтты. Егер Ысқақтың Құдайы Жақыппен бірге болмаса, Лабан оны бос қол қайтарғанын сөзсіз, деді. Құдай Жақыптың қиыншылықтарын көргендіктен, оған лайықты сыйақысын берді. Алтыншы оқу осы жерде аяқталады.

Жетінші оқу Түпнұсқада: Түпнұсқада:

Жетінші оқылысында Лабан Жақыпқа олардың оның қыздары, балалары және малы екенін айтты, бірақ енді ол бұл жайлы не істей алатынын сұрады. Оның орнына Лабан олардың келісім жасауын ұсынды, сонда Жақып тас қадап, руларымен бірге үстіне тас үйді, және олар үюдің жанында тамақ ішті. Лабан оны Йегар-Сахадутха деп атады, ал Жақып оны Галеед деп атады. Лабан осы үюді өзі мен Жақып арасында куә ретінде белгіледі, және егер Жақып Лабанның қыздарына зиян келтірсе және басқа әйелдерге үйленсе, Құдай оған қарауын тіледі. Лабан үю мен қаданы өзі мен Жақып арасындағы шекара ретінде белгіледі; Лабан Жақыпқа зиян келтіру үшін одан асып өтпеді, және Жақып Лабанға зиян келтіру үшін одан асып өтпеді. Лабан Ыбырайымның, Нахордың және Терахтың Құдайына дұға етті, ал Жақып Исақтың қорқынышымен ант берді және құрбандық шалды. Пашаны аяқтаған Жаратылыс кітабының 32:1–3-тің мафтир (מפטיר) оқылысында, таңертең Лабан ұлдары мен қыздарына сүйіп, бата беріп, үйіне кетті. Жақып жолға шыққанда, Құдайдың періштелері оны қарсы алды, және Жақып оларға бұл Құдайдың лагері екенін айтты, содан кейін ол сол жерді Маханаим деп атады. Жетінші оқылыс, жалғыз ашық бөлім және паша осы жерде аяқталады.

Жаратылыс кітабы , 29 - тарау

Жаратылыс кітабының 29:1–12 аяттарында Жақыптың Рахилмен құдық жанында кездесуі – Торада некеге бастайтын су көздері жанындағы бірнеше кездесудің екіншісі. Ыбырайымның қызметшісінің Исақ үшін Рабиқамен құдық жанында кездесуі (Жаратылыс 24:11–27) және Мұсаның Зипфорамен құдық жанында кездесуі (Шығу 2:15–21) да осыған ұқсас оқиғалар. Олардың барлығында (1) алыс елге сапар, (2) құдыққа тоқтау, (3) су алу үшін құдыққа келген жас қыз, (4) суды батыл түрде тартып алу, (5) жас қыздың үйіне оралып, отбасына хабар беруі, (6) келген адамның отбасына әкелінуі, (7) одан кейін неке болуы оқиғалары кездеседі.

Жаратылыс кітабы , 30 - тарау

Жаратылыс 30:22-де Құдай Рахилды баласыздықтан құтқару үшін «есіне алды». Сол сияқты, Құдай Нұхты су тасқынынан құтқару үшін Жаратылыс 8:1-де есіне алды; Құдай Жаратылыс 9:15–16-да жерді қайтадан су тасқынымен жоймау туралы Өзінің келісімін еске түсіруге уәде берді; Құдай Ибраһимды Содом және Гоморраның қырылуынан Лотты құтқару үшін Жаратылыс 19:29-да есіне алды; Құдай Ибраһим, Исақ және Яқубпен жасаған келісімін еске түсірді, осы арқылы ізраилдіктерді Мысыр құлдығынан құтқару үшін Шығу 2:24 және 6:5–6-да; Мұса алтын бұзау оқиғасынан кейін ізраилдіктерді Құдайдың ашуынан құтқару үшін Құдаймен жасаған келісімін еске түсіруге шақырды (Шығу 32:13 және Құдай сөзі 9:27); Құдай Яқуб, Исақ және Ибраһиммен жасаған келісімін еске түсіруге уәде берді, осы арқылы ізраилдіктерді және Израиль жерін құтқару үшін Леви 26:42–45-те; ізраилдіктер өз жауларынан құтқарылу үшін өз мүйіздеріне үрлеуі керек болды (Сандар 10:9); Самсон Құдайға палестиналықтардан құтқару үшін шақырды (Сөлемдер 16:28); Ханна баласыздықтан құтқарылуы үшін Құдайға еске түсіруін тіледі (1 Самуил 1:11), және Құдай Ханнаның тілегін еске түсіріп, оны баласыздықтан құтқарып, (1 Самуил 1:19); Езекиел Құдайға аурудан құтқару үшін Езекиелдің адалдығын еске түсіруге шақырды (2 Патшалар 20:3 және Ишая 38:3); Йеремия Құдайға ізраилдіктермен жасаған келісімін еске түсіруге шақырды, оларды жазаламау үшін (Йеремия 14:21); Йеремия Құдайға оны еске түсіруін, оның жазалаушыларынан кек алуын тіледі (Йеремия 15:15); Құдай ізраилдіктермен жасаған келісімін еске түсіруге және мәңгілік келісім орнатуға уәде береді (Езекиел 16:60); Құдай Сиондағы қарапайым адамдардың шақыруын еске түсіріп, олардан кек алады (Забур 9:13); Давид Құдайға Құдайдың мейірімі мен кешірімін еске түсіруге шақырды (Забур 25:6); Асаф Құдайға өз қауымын еске түсіруге шақырды, оларды жауларынан құтқару үшін (Забур 74:2); Құдай ізраилдіктердің тек адам екенін еске түсірді (Забур 78:39); Этан Езрахит Құдайға Этанның өмірі қаншалықты қысқа екенін еске түсіруге шақырды (Забур 89:48); Құдай адамдардың тек тозаң екенін еске түсіреді (Забур 103:14); Құдай Ибраһим, Исақ және Яқубпен жасаған келісімін еске түсіреді (Забур 105:8–10); Құдай Ибраһимға берген уәдесін еске түсіріп, ізраилдіктерді Израиль жеріне жеткізеді (Забур 105:42–44); Забуршы Құдайға өз халқына жақсылық жасау үшін оны еске түсіруге шақырады, Құдайдың құтқаруында оны еске алуын тілейді, осылайша ол Құдай халқының гүлденуін көреді (Забур 106:4–5); Құдай келісімін еске түсіріп, ізраилдіктердің бүйрегіне тиген бүйрегі мен күнәсінен кейін оларды құтқару үшін өзінің мейіріміне қарай тәубе етті (Забур 106:4–5); Забуршы Құдайға өзінің құлына берген сөзін еске түсіруге шақырады, оған үміт беру үшін (Забур 119:49); Құдай бізді төмендегенде еске түсіріп, жауларымыздан құтқарып, (Забур 136:23–24); Айоп Құдайға оны еске түсіруге шақырды, оны Құдайдың ашуынан құтқару үшін (Айоп 14:13); Нехемия Құдайға Мысырдан ізраилдіктерді құтқару туралы Мұсаға берген уәдесін еске түсіруге дұға етті (Нехемия 1:8); және Нехемия Құдайға оны жақсылыққа жеткізу үшін еске түсіруге дұға етті (Нехемия 13:14–31).

Жаратылыс кітабы, 28 - тарау

Раввин Иудан раввин Айбу атынан Нақыл сөздер 12:13-дегі «әділ адам қиындықтан шығады» деген сөздерді Жақыпқа қатысты деп үйретті, себебі Жаратылыс 28:10-да: «Жақып Бер-Шебадан шықты» (және оны өлтірмекші болған Есаудан қашып кетті) делінген. Бір мидрашта Жаратылыс 24:10-да Ыбырайымның Елиезерді Рабиғаға он түйемен және «қолында қожайынының барлық құнды заттарын» алып, қызға үйленуді сұрап жібергені жазылған, ал Жақып Харанға бірде-бір сақина мен білезіксіз сапар шеккен. Раввин Ханина Исақ Жақыпты құр қол қайтарып жіберді деп үйретті. Алайда, раввин Джошуа Исақ Жақыпты жақсылап қамтамасыз етіп жіберген, ал Есау оның барлығын тартып алған деп үйреткен. Мидрашқа сай, Жақып Құдайға деген сенімін жоғалтпайды деп ойлаған, өйткені Забур 121:2-де айтылғандай, оның көмегі Құдайдан келетін еді. Забур 121:3-те айтылғандай, Құдай оның аяғының қозғалуына жол бермеді (לַמּוֹט, la mot) және мидраш бұл Құдайдың Жақыптың өлуіне жол бермейтінін білдіреді (la mayt). Забур 121:7-де айтылғандай, Құдай оны барлық жамандықтан, яғни зұлым Есау мен Лабаннан сақтап қалады. Забур 121:8-де айтылғандай, Құдай оның жолға шығуын қадағалайтын. Езекия Исақ Жақыпты бата бергенде 63 жаста болғанын (Бараитаның ілімі бойынша) үйретті, ал Жақып тағы 14 жыл Исраил жерінде Ебердің үйінде оқыды және тағы 7 жыл Матриархтар үшін жұмыс істеді. Осылайша, ол 84 жасында тұрмысқа шықты, ал Есау 40 жасында тұрмысқа шықты (Жаратылыс 26:34-де айтылғандай). Осылайша біз Құдайдың зұлымдардың бақытын тезірек, ал әділдердің бақытын кейінге қалдыратынын білеміз. Раввин Хошая Жаратылыс 28:7 тармағында былай деп жазылған: «Жақып әке-шешесін тыңдап, Паддан-Арамға кетті». Осылайша, Раввин Хошая Жаратылыс 28:10 тармағында «Жақып Бер-Шебадан кетті» деп жазылғанның себебін сұрады. Раввин Хошая Жақыптың әкесі Исраил елінен көшіп кетуді қалағанда, ол алдымен Бер-Шебадан рұқсат сұрап келгенін, сондықтан Жақып та Құдайдың рұқсатын алу үшін Бер-Шебаға барған деп үйретті. Біздің раввиндер Жақыптың Харанға жеткен күні, Жаратылыс 28:10-де «Харанға қарай жолға шықты» деп жазылған. Раввин Берекия рабби Исаактың атынан былай деді: Жаратылыс 28:10 тек қана адамдардың «Кейсарияға барды» деп айтуы сияқты сөйлейді, бірақ шын мәнінде ол Кесарияға келген жоқ. (Жаратылыс 28:10-де Жақып Харанға сол күні жеткен дегенді білдірмейді.) Бірде Еммаустың ет базарында рабби Акива раббан Гамалиел мен рабби Ешуадан Жаратылыс 32:32-дегі «Оның үстінен күн шығып тұрды» деген сөздерді сұрады. Раввин Исак бұл сөзді өзінің қалауы бойынша күн ерте батып, енді ерте көтерілгенін білдіреді деп түсіндірді. Раввин Исак Жаратылыс 28:10-де Жақыптың Исраилдің оңтүстігіндегі Бер-Шебадан шығып, солтүстіктегі Харанға қарай бет алғаны туралы айтылғанын, ал Жаратылыс 28:11-де «Ол жерді жарық қылды» деп жазылған (Жаратылыс 28:10-22), бұл жер Исраилдің орталығында орналасқан Бетел деп аталады. Раввин Исак Харанға жеткенде, ата-бабалары дұға еткен жерді қалайша аралап өтіп, сол жерде дұға етпегенін ойлады. Сондықтан рабби Исак бірден кері қайтуға шешім қабылдады, ол солай істеген кезде жер тартылып, ол бірден «орынға жарық берді». Ол дұға еткеннен кейін Харанға қайтуға тырысты, бірақ Құдай осы әділ адамға түнгі тыныштық сыйлауды шешті, сонда (Жаратылыс 28:11-де айтылғандай) «күн батты». Бір мидрашқа сәйкес, раввиндер Жаратылыс 28:11-дегі «күн батқанда» деген сөздерді Жақыппен жеке сөйлесу үшін Құдай күнді уақытынан бұрын батып қалдырды деп түсіндірді. Мидраш бұл жағдайды өзінің қонақ досымен жеке сөйлесу үшін шамдарын сөндіруге бұйырған патшамен салыстырды. Рав Хуна Жаратылыс 28:11-дегі «Ол жерді жарық қылып, Құдайға көрінді» деген сөздерді оқып, рабби Аммидің атынан Жаратылыс 28:11-де Құдайға «Ол жер» деген атау берілгенін сұрады. Рав Хунаның түсіндіруінше, бұл әлемнің орны Құдай болғандықтан (дүние Құдайда, Құдай әлемде емес). Раввин Хосе бен Халафта бізге Құдай әлемінің орнын Құдай деп білмейтіндігімізді, немесе Құдайдың әлемінің Құдай орнын білмейтіндігімізді үйретті. Бірақ Мысырдан шығу 33:21-де: «Міне, Менде орын бар» деп жазылған. Рабби Исаактың айтуынша, 5 - жазба 33 - тармақтың 27 - тармағында: «Мәңгілік Құдай - мекен», - делінген. Ал Забур 90:1-де: «Уа, Жаратқан Ие, Сен біздің баспанамызсың», - делінген. Рабби Абба бен Юдан Құдайды атты жауынгерге ұқсатады деп үйретті. Жауынгердің шапаны ат жағына екі жағынан да жайнап тұр. Ат аттыға көмекші, бірақ атты атқа көмекші емес. Сондықтан да Аввакум 3:8-де: «Сен өз аттарыңа мініп, жеңіс күймелеріңе мінгенсің», - делінген. Гемарада...

Жаратылыс кітабы , 29 - тарау

Гемара Жаратылыс 29:10-дағы «Және болды» (וַיְהִי, ва йехи) деген сөздерді Рабби Леви үйреткен жалпы ережеден ерекшелік ретінде келтірді, немесе кейбір Рабби Жонатан, Ұлы Ассамблеяның адамдарынан қалған дәстүрде, Киелі кітаптың кез келген жерінде «және ол болды» немесе «және болды» (וַיְהִי, ва йехи) деген терминді пайдаланған кезде, ол бақытсыздыққа нұсқау етеді, өйткені «ва йехи» сөзін «уай, хай», яғни «ау, қайғы» деп оқуға болады. Осылайша, Жаратылыс кітабының 6:1-дегі «Адамзат көбейе бастады» деген сөздерден кейін 6:5-те «Құдай адамзаттың зұлымдығының ұлы екенін көрді» деген сөздер келеді. Гемара сондай-ақ Жаратылыс 11:2-ден кейін Жаратылыс 11:4; Жаратылыс 14:1-ден кейін Жаратылыс 14:2; Ешуа 5:13-ден кейін Ешуа 5:13-тің қалған бөлігі; Ешуа 6:27-ден кейін Ешуа 7:1; 1 Самуил 1:1-ден кейін 1 Самуил 1:5; 1 Самуил 8:1-ден кейін 1 Самуил 8:3; 1 Самуил 18:14-тің 1 Самуил 18:9-дан кейінгі жағдайы; 2 Самуил 7:1-ден кейін 1 Патшалар 8:19; Рут 1:1-ден кейін Рут 1:1-дің қалған бөлігі; және Естер 1:1-ден кейін Хаман туралы айтады. Бірақ Гемара сондай-ақ Жаратылыс 1:5-тегі «Кеш болды, таң болды» деген сөздерді, сондай-ақ Жаратылыс 29:10 және 1 Патшалар 6:1-ді қарсы мысал ретінде келтіреді. Рав Аши «ва йехи» кейде бақытсыздыққа, ал кейде бақытсыздыққа нұсқау ететінін, бірақ «күндері болды» деген тіркес әрқашан бақытсыздыққа нұсқау ететінін айтты. Осы тұжырымды қолдау үшін Гемара Жаратылыс 14:1, Ишая 7:1, Еремия 1:3, Рут 1:1 және Естер 1:1-ді келтіреді. Жаратылыс 29:13-ті оқығанда, «Лабан оны естігенде» деген сөздерге байланысты бір мидраш Лабанның Ыбырайымның қызметшісі Ыбырайымның үйіндегі ең төменгі адамдардың бірі болды деп ойлағанын, бірақ Жаратылыс 24:10-да «Қызметші он түйе алды» делінгенін айтады. Лабан Жақыптың, үйдің ең жақын адамы, одан да көп құрметке лайық деп ойлады. Лабан тіпті бірде-бір қапты да көрмегенде (Жаратылыс 29:13-тегі сөздермен), оны құшақтады. Лабан Жақыптың белдеуінде ақша бар деп ойлады. Лабан ештеңе таппағанда (Жаратылыс 29:13-тің жалғасында), оны сүйді. Лабан Жақыптың аузында асыл тастар бар деп ойлады. Лабан ештеңе көрмегенде (Жаратылыс 29:13-тің жалғасында), Жақып Лабанға осы оқиғалардың бәрін айтты. Мидраш Жақыптың Лабанға: «Мен сенің ақшаң үшін келдім деп ойлайсың ба? Мен тек сөз алып келдім» дегенін айтады. Жаратылыс 29:14-ті оқығанда: «Лабан оған: «Шындығында, сен менің сүйегімнен, менің ет-қанымсың!» деді», - деп жазылған. Бір мидраш Лабанның Жақыпқа оны патша сияқты қабылдауға ниеттенгенін, бірақ Жақыптың ештеңесі жоқ екенін білгеннен кейін, Лабан Жақыпты сүйектің өзінен айыратынын айтқанын түсіндіреді. Рабби Ами Жаратылыс 29:14-тегі «ол бір ай бойы оның қасында болды» деген сөздерден Тораның әдептілікке үйреткенін және адамның туыстарына бір айға дейін қамқорлық жасауы керектігін түйді. Жаратылыс 29:15-ті оқығанда: «Лабан Жақыпқа: «Сен менің туысымсың, сондықтан маған тегін жұмыс істей аласың ба? Маған қанша төлейсің?» деді. Бір мидрашта Жақып он күміс теңгеге бір жұмыс істесе, Лабан оған бес күміс теңге берер еді, ал Жақып алты күміс теңгеге бір жұмыс істесе, Лабан оған үш күміс теңге берер еді деп жазылған. Жақып оған: «Мен сенің ақшаң үшін келген жоқпын, тек сенің екі қызың үшін келдім» деді. Раббин Елазар Әйүп 36:7-дегі «Ол әділдерді көзінен таса қылмайды» деген сөздерді Құдайдың әділдікті тіпті ұрпақтардан кейін де сыйлағанын үйрету үшін түсіндірді. Гемарада Рахиланың Жақыппен қарым-қатынасындағы кішіпейілділігі үшін Құдай оған Саул патшаны ұрпағы ретінде сыйлағаны айтылады. Гемарада Жақып Рахиладан: «Маған үйленесіз бе?» деп сұраған екен. Ол: «Иә, бірақ әкем - өтірікші, ол сені алдауы мүмкін», - деді. Ол: «Мен оның алдағыш бауырымын», - деді. Сонда ол: «Әділ адамның алдауы дұрыс па?» - деп сұрады. Ол (2 Самуил 22:27-дегі сөздерді қолданып): «Тазаға таза, ал қиысқа қиыс боласың», - деп жауап берді. Ол: «Оның алдауы неде?» - деп сұрады. Ол: «Мен сенен үлкен әпкем бар, ол маған оған дейін үйленуге рұқсат етпейді», - деп жауап берді. Жақып оған өзінің кім екенін көрсететін белгілер берді. Түн келгенде, ол: «Енді әпкем ұялатын болады» деді, сондықтан ол Лияға белгілерді берді. Осылайша, Жаратылыс 29:25-те «Таң болғанда, қараңыз, ол Лия еді» делінгенде, бұл оған дейін ол Лия болмаған дегенді білдірмейді, бірақ Рахила Лияға берген белгілердің арқасында Жақып оған дейін ол Лия екенін білмеді. Сондықтан Құдай Рахилаға Саулды ұрпағы ретінде сыйлады. Сол сияқты, бір мидраш Жақып пен Рахиланың некесіне уақыт жеткенде Лабан Рахиланы Лиямен алмастыруды жоспарлағанын айтады. Рахила жоспарды білгенде, бұл оған өте қиын болды, ол Жақыпқа хабарлап, олардың арасын ажыратуға көмектесетін белгі берді, сонда Лабан оларды алмастыра алмайды. Кейін Рахила жасағандарына өкініп, Лияның ұятқа қалуына ашыды, сондықтан олар түнде Лиямен Рахиланы алмастырды және Рахила Жақыпқа берген барлық белгілерді Лияға жеткізді, сонда ол Лияны Рахила деп ойлайды. Рахила содан кейін Жақып жатқан төсектің астына жасырынып, ол Лиямен сөйлессе, ол үнсіз отырып, ол айтқанның бәріне Рахила жауап беретіндей етті, сонда ол Лияның даусын тани алмайды. Рабби Хаггай Рабби Исаактың атынан барлық аналардың пайғамбарлар болғанын айтты. Жаратылыс 29:27-28-дегі Жақыптың үйлену тойының жеті күні даналардың тойдан кейін тері ауруының (цараат) белгілері пайда болған күйеуге неке тойының соңына дейін тексеруді кейінге қалдыру туралы шешімінде көрінеді. Песикта де Рав Кахана Лия мен Рахиланың Псалм 113:9-да «Ол соқпақ әйелді үйіне қоныстандырып, қуандыратын анаға айналдырады» (Құдай туралы сөздер) деп айтылған жеті соқпақ әйелдің екеуі екенін айтады. Песикта де Рав Кахана сондай-ақ Сара, Ривка, Маноаның әйелі, Ханна және Сионды тізімге қосты. Песикта де Рав Кахана Псалм 113:9-дағы «Ол соқпақ әйелді үйіне қоныстандырып...» деген сөздер Лияға қатысты екенін айтады, өйткені Жаратылыс 29:31-де «Және Ие Лияның жек көрілгенін көрді және оның жатырын ашты», яғни ол бұрын соқпақ болғанын білдіреді. Ал Псалм 113:9-дағы «қуандыратын анаға айналдырады» деген сөздер де Лияға қатысты, өйткені Жаратылыс 30:20-да Лия: «Мен оған алты ұл тудым» деді. Песикта де Рав Кахана Псалм 113:9-дағы «Ол соқпақ әйелді үйіне қоныстандырып...» деген сөздер Рахилаға қатысты екенін айтады, өйткені Жаратылыс 29:31-де «Рахила соқпақ еді» делінген. Ал Псалм 113:9-дағы «қуандыратын анаға айналдырады» деген сөздер де Рахилаға қатысты, өйткені Жаратылыс 35:24-те «Рахиланың ұлдары: Иосип және Вениамин» делінген. Рабби Элазар Жаратылыс 29:31-де Лия ұлына Рувен деп ат қойғанда, «Көріңдер (ראו, ре'у) менің ұлымның (בֵּן, бен) Исақ ұлы Есаудан қаншалықты ерекше екенін» деді деп түсіндірді. Есау өзінің туған құқығын Жақыпқа сатқанын білгенімен (Жаратылыс 25:33-те), Жаратылыс 27:41-де «Есау Жақыпты жек көрді» делінген. Бірақ Иосип Рувеннің туған құқығын алғанмен (1 Тарихнама 5:1-де), Рувен Иосипқа қызықпады және Иосиптің бауырлары Иосипті өлтіруге тырысқанда Жаратылыс 37:21-де «Рувен естіп, оны олардың қолынан құтқарды, «Оның жанын алмауға болады» деді». Рабби Йоханан Рабби Шимон бен Йохаидың атынан Жаратылыс 29:35-те Құдай әлемді жаратқан күнінен бастап Лия Құдайды мақтағанға дейін ешкім Құдайды мақтамағанын айтты. Рабби Шимон Рахиланың әділ Жақыпты соншалықты жеңілсіз қарағаны үшін (оның орнына мандраке түбірін саудалаған, Жаратылыс 30:14-15-те айтылғандай) оны оның қасында жерлемегенін айтты. Осылайша, Жаратылыс 30:15-те Рахила: «Сондықтан ол сенің орныңа жатады...» деді.

Жаратылыс кітабы , 31 - тарау

Бараитада айтылғандай, Рабби Акива Мидиялықтардың үш жақсы қасиетінің бірі – олар кеңес өткізген кезде, оны тек далада ғана өткізген. Рав Адда бар Ахаб, Жаратылыс 31:4-ке сілтеме жасап, Жақыптың Рахила мен Лияны далаға шақырғанын айтты. Жаратылыс 31:20-де жүректі ұрлау мүмкін. Бір мидраш кітапшасында жүректің басқа да көптеген қабілеттері туралы Еврей жазбаларында айтылған. Жүрек сөйлейді, көреді, жүреді, құлайды, тұрады, қуанады, жылайды, жұбанады, уайымдайды, қасарысады, қайғырады, қорқады, сындырылуы мүмкін, мақтанады, бүлік шығарады, ойлап табады, дау-жанжал жасайды, абыржыйды, ойластырады, құмарлық жасайды, адасады, құмарлық жасайды, сергітеді, ұятқа қалады, азғырылады, қателеседі, дірілдейді, оянады, сүйеді, жек көреді, қызғанады, іздейді, жыртылады, ой жүгіртеді, оттай, тастай болады, өкінумен айналады, қызып, өледі, балқиды, сөз қабылдайды, қорқынышқа бейімделеді, алғыс айтады, ашкөздік етеді, қасарысады, шаттыққа бөленеді, алдамшылықпен әрекет етеді, өзінен-өзі сөйлейді, пара береді, сөз жазады, жоспар жасайды, өсиеттерді қабылдайды, менмен әрекет етеді, ұйымдастырады, өркөкіректеніп, мақтанады. Раввилер Құдай яһуди еместерге тек армандарда ғана көрінеді деп үйретті, өйткені Құдай Лабанға Жаратылыс 31:24-те «түнгі түсінде» көрінді, Құдай Әбумәлікке Жаратылыс 20:3-те «түнгі түсінде» көрінді, ал Құдай Балағамға «түнгі түсінде» көрінді. Раввилер Құдай Исраилдің пайғамбарларына басқа халықтарға қарағанда ашық көрінді деп үйретті. Раввилер Құдайдың әрекетін әйелін де, кәнизағын да бір мезгілде бір-біріне жақындататын патшаға теңеді. Ал бір мидрашта Жаратылыс 31:24-тегі Алланың Лабанға және Жаратылыс 20:3-тегі Алланың Әбумәлікке көрінуі Құдайдың Өзіне арам (бұтпарас) адамдармен араласуға жол берген екі жағдай деп үйретілген. Сол сияқты, бір мидраш Жаратылыс 31:24-ті келтіріп, Құдайдың Исраил үшін жасаған барлық кереметтері мен зұлымдарды жазалаулары түнде болған деген қағиданы қолданды. Бұл мақсатта мидраш Жаратылыс 14:15-ті келтіреді: «Ол түнде оларға қарсы бөлінді»; Жаратылыс 20:3, «Ал Құдай Әбумәлікке түнгі түсінде келді»; Жаратылыс 31:24, «Ал Құдай арамалық Лабанға түнгі түсінде келді»; Шығу 7:42, «Бұл түн Жаратқан Иеге қарау болды. Бұл түнде»; Шығу 12:29, «Ол түн ортасында»; Шығу 14:20, «Бұл жерде бұлт пен қараңғылық болды, бірақ түнде оны жарық етті»; және Сандар 22:20, «Құдай түнде Балағамға келді». Бір мидраш Жаратылыс 31:24-тегі: «Құдай түнде арамалық Лабанға түсінде көрінді», - деген сөздерді Құдайдың Лабаннан алыстағанын білдіреді деп үйретті. Раввин Леазар Нақыл сөздер 15:29-дағы: «Жаратқан Ие зұлымдардан алыс» деген сөздерді басқа халықтардың пайғамбарларына қатысты деп үйретті. Ал Нақыл сөздер 15:29 тармағының жалғасында: «Құдай әділдердің дұғаларын естиді», - деп Исраилдің пайғамбарларына қатысты айтылған. Құдай Исраилден басқа халықтарға тек алыстан келген адам ретінде көрінеді, Ишая 39:3-де былай делінген: «Олар маған алыстан келді». Ал Исраилдің пайғамбарларына қатысты Жаратылыс 18:1-де былай делінген: «Иеміз оларға көрінді», Леуіліктер 1:1-де «Иеміз оларға дауыстап тіл қатты», яғни жақын маңдағы жерден. Раввин Ханина Исраилдің пайғамбарлары мен басқа ұлттардың пайғамбарларының арасындағы айырмашылықты досымен бірге бөлмеде (алар бір-бірінен пердемен бөлінген) отырған патшамен салыстырды. Патша досымен сөйлескісі келгенде, пердесін қағып, оған сөйлейді. Ал басқа ұлттардың пайғамбарларына Алла Өзінің хабарын жеткізеді. Оны раввиндер әйелі мен кәнизағы бар патшаға теңеді: ол әйеліне ашық, ал кәнизағына жасырын барып, некелерін қиюға тырысады. Сол сияқты, Құдай яһуди еместерге тек түнде ғана көрінеді, өйткені Сандар 22:20-де былай делінген: «Құдай түнде Балағамға келді» және Жаратылыс 31:24-те былай делінген: «Құдай түнде армалық Лабанға түсінде келді». Раввин Жоханнан рабби Симеон бен Йохаидың атынан зұлымдардың әділдерге жасаған барлық жақсылықтары шын мәнінде әділдерге жамандық екенін үйретті. Жаратылыс 31:24-те Құдай Лабанға: «Сен Жақыпқа жақсы да, жаман да ештеңе айтпа» деді. Раввин Иоханан Жақыпқа жаман сөз айтпауға Алланың Лабанға неліктен бұйырғанын түсінуге болады, бірақ Жақыпқа жақсы сөз айтпауға Алланың неге бұйырғанын сұрайды. Осы сөздерді естіген раввин Жоханан тіпті Лабан Жақыпқа жақсылық айтқысы келсе де, оның жамандыққа ұшырайтынын түсінді. Раввин Айбу, Лабанның немерелері Жаратылыс 31:32-де: «Неге менің құдайларымды ұрладың?» деп сұрайтынын естігенде, Олар әкесінің қартайған шағында сол мүсіндерді құдайлары...

Жаратылыс кітабы , 32 - тарау

Рав Жақыптың қадір-қасиеті кейінгі израильдіктерді құтқарып қалды деп үйретті. 2 Самуил 24:1–16-да Дәуіт патша израильдіктерді санағаннан кейін Құдай оларды обамен жазалағаны айтылған. 1 Тарихтар 21:15 былай деп баяндайды: «Олардың құрылуға жақын тұрғанда, Ие көріп, өкінді». Гемра Құдайдың нені көріп, құртудан бас тартқанын сұрайды. Рав Құдайдың Жақыпты (оның қадір-қасиетін) көргенін үйретті, себебі Жаратылыс кітабының 32:3-те айтылғандай: «Жақып оларды (Израильді қорғайтын періштелерді) көргенде: «Бұл – Құдайдың лагері» деді».

Жаратылыс кітабы, 28 - тарау

Гари Рендсбург Жақыптың Жаратылыс 28:12–17-де көкке баратын баспалдақ туралы арманы зиккурат болған деп болжады және Жақып Израиль жерін тастап кетуге дайындалып тұрғанда Месопотамиялық нәрсені армандауының кездейсоқ емес екенін айтты. Эфраим Шпейзер Жаратылыс 28:12–17-де Жақыптың Бетелде алғашқы тоқтауы туралы екі әңгіменің біріктірілгенін көрді. Жаратылыс 28:12 және 17-де Құдайдың аты Элохим (אֱלֹהִים) деп көрсетілген, ал Жаратылыс 28:13 және 16-да тетраграмматон (יְהוָה) қолданылған. Шпейзер біріктірілген нұсқаның қайталанатынын, бірақ жеке-жеке әр бөлігі тәуелсіз дәстүрді көрсететінін атап өтті. Шпейзер Жаратылыс 28:12–17-ні мысал ретінде келтірді, онда тетраграмматон мен Элохим басқаша қайталанған баяндамаларда кездеседі, діни заңгерлердің қатысы басқа себептермен жоққа шығарылады, бұл Элохиммен жазылған бөлімдер Яхвист емес, діни заңгерлердің емес, Элохист екенін көрсетеді. Сондай-ақ, Шпейзер Жаратылыс 30:25–43-тегі екі еселілікте қосымша дәлелдерді көрді, онда Жақыптың байлығы оның өзінің ептілігіне байланысты, бірақ Жақып тетраграмматонды айтады, ал Жаратылыс 31:9 және 11-дегі келесі әңгімеде Жақыптың табысы Құдайдың періштесінің кеңесіне байланысты делінген. Брюггеманн Жаратылыс 28:13–14-те Патриархтарға берілген стандартты уәдені көрсеткенін, ал Жаратылыс 28:15-те Құдай Жақыпқа ерекше уәде бергенін айтты. Брюггеманн уәдеде үш бөлікті атап өтті: (1) «Мен сенімен біргемін». Киелі кітаптағы сенімнің орталық тұсы – Құдай қауіпті жерлерде қолдары бос қашқынға серік болады. (2) «Мен сені сақтаймын». Израильдің сақшысы қойшы сияқты, әлсіздердің өмірін сақтайды. (3) Отанға оралу уәдесі. Брюггеманн Жаратылыс 31–33-те Құдай Өзінің уәдесіне қарайтынын және оны орындайтынын көрсеткенін айтты. Джон Кселман Құдайдың Жақыпқа берген уәдесін Жаратылыс 28:14-те Жақып пен оның ұрпақтары арқылы әлем елдеріне келетін батамен аяқтағанын атап өтті. Кселман осы уәденің орындалуының басталуын Жаратылыс 30:27–30-да Жақыппен байланыс арқылы Лабанның өркендеуі туралы әңгімеде көрді. Кселман Жаратылыс 28:10–22-дегі Жақыптың арманы туралы әңгіменің және Жаратылыс 28:19-дағы Бетелдің атының бастапқы мақсаты Солтүстік тайпалардың Біріккен Монархиядан кейін Бетелдегі киелі орынның негізін түсіндіру болғанын болжады. Кселман Бетелді Солтүстік храмдарының бірі ретінде белгілеу арқылы жаңа Солтүстік патшалығы Иерусалимдегі Сүлеймен храмының «жаңашылдығына» дейін ата-бабаларға қасиетті орынға оралғанын дәлелдеді.

Жаратылыс кітабы , 29 - тарау

Нахум Сарнаның айтуынша, қазіргі ғалымдар «Жаратылыс» кітабындағы Жақыптың ұлдарының тізімінен Израиль руларының қалыптасуын анықтайды. Осы ғалымдар Рубен, Шимон, Леви және Яһуда руларының Лияның ұлдары ретінде көрсетілуінен олардың арасында саяси байланыс болғанын түсіндіреді. Олардың тайпалық жерлері бірімен-бірі шектеспегендіктен, оларды ұйымдастырудың географиялық емес, ал олардың бірігуі қоныстанғанға дейінгі жағдайды көрсетеді. Осы ғалымдар алты Лия руы Месопотамияда екі кезеңде пайда болған жеке бауырластықтан туындаған болуы керек деген қорытындыға келеді. «Жаратылыс» кітабының 29:31–35:18 аяттарындағы Жақыптың ұлдарының дүниеге келуі туралы айтылған оқиға ең ерте дәстүрлерді сақтайды. Яһуданың төртінші ұл ретінде көрсетілуі, «Жаратылыс» кітабының 49:8–12 аяттарында көрсетілгендей, Яһуда билікке келгенге дейінгі жағдайды көрсетеді. Қызметші рулары бағынышты мәртебеде болды. Ал Бунямин руы Израиль одағына соңғы болып қосылып, Кәнаан жерінде пайда болды.

Жаратылыс кітабы , 32 - тарау

Кселман Жаратылыс кітабының 32:1 аятында Лабанның Жақыпқа қоштасу үшін өбіс бермегенін айтты.

Бұйрықтар

Маймонид пен Сефер ха-Чинухтың айтуынша, парашада ешқандай міндеттеме жоқ. Китсур Шульхан Арух, кейбір яһудилердің Жаратылыс кітабының 28:11 аятындағы Жақыптың іс-әрекетіндей, Тиша Б'Ав күні, Иерусалимдегі ғибадатхананың қирауына арналған жылдық ораза күнінде, бастарының астына тас қойып ұйықтағанын айтады. Китсур Шульхан Арухқа сәйкес, Тиша Б'Ав күні адамдар түнде ұйықтағанда өзін жайсыз сезінуі керек. Егер олар әдетте екі жастықпен ұйықтаса, Тиша Б'Ав күні бір жастықпен ұйықтауы тиіс. Китсур Шульхан Арухта айтылғандай, кейбіреулер Тиша Б'Ав түнінде жерге жатып, бастарының астына тас қою арқылы Жаратылыс кітабының 28:11 аятындағы Жақып туралы: «Ол сол жердің тастарын алды» деген сөздерді еске түсіреді. Китсур Шульхан Арух сол түні Жақыптың ғибадатхананың қирауы туралы көрініс көргенін және (Жаратылыс кітабының 28:17 аятындағы сөздермен) «Бұл жер қандай ғажап!» дегенін баяндайды. Китсур Шульхан Арух екі бауырластың екі тойын бір күні өткізуге тыйым салады, себебі бір қуанышты екінші қуанышпен араластыруға болмайды. Сондай-ақ, Китсур Шульхан Арух кейбір ғалымдардың бір апта ішінде екі бауырластың екі тойына қатыспау керектігін үйреткенін хабарлайды, себебі Жаратылыс кітабының 29:27–28 аяттарында Жақыптың жаңа үйленген Лияның «аптасын» аяқтағаннан кейін ғана оның қарындасы Рахилге үйленгені туралы айтылған. Жаратылыс кітабының 31 аятындағы Жақыптың сөздеріне сүйене отырып, Китсур Шульхан Арух былай үйретеді: жұмыс беруші кедей жұмысшының жалақысын ұрламауға және оны уақтылы төлеуге міндетті болғандай, жұмысшы да жұмыс берушінің жұмысын жеңілдеп істемеуге, және бар күшімен жұмыс істеуге міндетті, өйткені Жақып Лаванға қызмет етуі туралы Жаратылыс кітабының 31:6 аятында: «Бар күшіммен сіздің әкеңізге қызмет еттім» деген. Сондықтан жұмысшыларға түнде жұмыс істеп, күндіз өзін жалдауға рұқсат етілмейді, себебі олар түнгі жұмыстан әлсіреп қалады. Сол сияқты, Китсур Шульхан Арух түнде малға жүк артып, күндіз оны жалдауға болмайды деп үйретеді. Жұмысшылар аштықтан өліп, өзін аямай, жұмыс істемей, әлсіреуіне де болмайды, себебі бұл олардың күшін әлсіретеді, сондықтан олар өз жұмыстарын дұрыс орындай алмайды.

Литургияда

Құтқарылу мейрамының хагдасы, Седердің соңғы нирза бөлімінде, Жаратылыс 31:24-ке сілтеме жасап, Құдайдың арамалық Лабанды түнде қалай қорқытқанын баяндайды. Жаратылыс 31:30-дағы «нихсоф» еврей сөзінің қайталануы, терең сағынышты білдіреді, сондай-ақ 16 ғасырдағы Сафед раввині Елиезер Азикридің «Едид Нефеш» («Жанның сүйіктісі») деген кабалистикалық өлеңінде де кездеседі. Көптеген қауымдар Шаббат намазына кіріспес бұрын оны оқып, әндейді. Көптеген яһудилер сапарға шыққанда «Тефилат ха-дерек» (Жолшы дұғасы) деп аталған дұғаның бөлігі ретінде Жаратылыс 32:2–3-ті үш рет оқиды.

Апталық мақам

Апталық мақамда сефардтық яһудилер әр апта сайын қызметтердегі әндерді сол аптаның парашасының мазмұнына сәйкес таңдайды. Ваетзе парашасы үшін сефардтық яһудилер Мақам Ажамды қолданады, бұл мақам қуанышты білдіреді және Яқыптың Лия мен Рахильге үйленуінің шаттығы мен бақытын еске түсіреді.

Киелі кітап

Жаратылыс 24:10–28 (құдықта кездесу); 44:9 (асығыс берілген ант). Шығу 2:15–21 (құдықта кездесу); 22:12 (үй жануарларының жабайы аңдарға қалуы). Сотшылар 11:30–31 (асығыс берілген ант).

Классикалық раввиндік

Тосефта: Сота 10:7–8; Авода Зара 4:5. Израиль жері, шамамен 300 жыл. Мысалы, «Тосефта: Еврей тілінен аударма», Жақып Нойснер аудармасы, 1-том, 876–77-бет; 2-том, 1275-бет. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Иерусалим Талмуды: Берахот 43а, 92а; Шаббат 10б, 106б; Таанит 10б; Моед Катан 7а; Евамот 43б; Кетубот 38б; Недарим 1а; Назир 1а; Сота 17а, 32а; Санхедрин 18а, 62а; Авода Зара 18б. Тиберия, Израиль жері, шамамен 400 жыл. Мысалы, «Талмуд Йерушальми». Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус редакциялаған, 1–2, 13, 15, 25, 28, 30–31, 33–34, 36–37, 44–45, 48-томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2005–2020. Сондай-ақ, мысалы, «The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary». Жақып Нойснер редакциялаған, Жақып Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман аударған. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2009 жыл. Жаратылыс Рабба 44:8; 52:5; 67:9, 13; 68:1–74:17; 94:5. Израиль жері, 5-ғасыр. Мысалы, «Мидраш Рабба: Жаратылыс». Гарри Фридман мен Морис Саймон аудармасы. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Вавилон Талмуды: Берахот 4а, 7б, 8б, 26б, 42а, 60а, 62б; Шаббат 80б, 115б; Эрувин 100б; Йома 38б, 74б, 77а–б; Сукка 53а; Рош Хашана 11а; Таанит 2а–б, 8б; Мегилла 9а, 10б, 13а–б, 17а; Моед Катан 7б, 15а, 21б; Евамот 26б–27а, 28б, 62б, 97б, 103а–б; Кетубот 7б, 47б, 50а, 91б; Недарим 20б, 64б; Назир 23б, 50а; Бава Кама 65б; Бава Меция 93б; Бава Батра 123а–б; Санхедрин 29а, 39б, 98б; Маккот 19б; Авода Зара 3а, 5а, 9а, 24б; Менахот 63а; Хуллин 18б, 91б; Бехорот 45а; Нидда 31а–б. Сасанидтер империясы, 6-ғасыр. Мысалы, «Талмуд Бавли». Исраэль Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус редакциялаған, 72 том. Бруклин: Mesorah Pubs., 2006.

Орта ғасырлар

Раши. Комментарий. Жаратылыс 28–32. Трой, Франция, 11 ғасырдың соңы. Мысалы, Раши. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және ашық жазылған. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 1-том, 309–57 беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 1995 жыл. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, раввин Сэмюэл Бен Меирдің "Жаратылыс туралы түсініктемесі: Аннотацияланған аударма" еңбегінде. Мартин И. Локшин аударған, 162–97 беттер. Льюистон, Нью-Йорк: Edwin Mellen Press, 1989 жыл. Яһуда Халеви. Кузари. 2:14, 50, 80. Толедо, Испания, 1130–1140 жылдар. Мысалы, Jehuda Halevi. Kuzari: Израиль дінінің тұжырымы. Генри Слонимскидің кіріспесі, 91, 114, 133 беттер. Нью-Йорк: Schocken, 1964 жыл. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. 12 ғасырдың ортасы. Мысалы, Ibn Ezra's Commentary on the Pentateuch: Genesis (Bereshit). Аударған және түсіндірген H. Norman Strickman және Arthur M. Silver, 275–310 беттер. Нью-Йорк: Menorah Publishing Company, 1988 жыл. Езекия бин Маноах. Hizkuni. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Chizkiyahu ben Manoach. Chizkuni: Тораға түсініктеме. Аударған және түсіндірген Eliyahu Munk, 1-том, 215–41 беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013 жыл. Нахманид. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Ramban (Nachmanides): Commentary on the Torah: Genesis. Аударған Charles B. Chavel, 1-том, 349–93 беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1971 жыл. Midrash ha Ne'lam (Жасырын Мидраш). Испания, 13 ғасыр. Zohar Chadash, 27b–28d беттерде. Салоника, 1587 жыл. Мысалы, The Zohar: Pritzker Edition. Аударған және түсіндірген Nathan Wolski, 10-том, 425–47 беттер. Стэнфорд, Калифорния: Stanford University Press, 2016 жыл. Zohar 1:146b–65b. Испания, 13 ғасырдың соңы. Мысалы, The Zohar. Аударған Harry Sperling және Maurice Simon. 5 томдық. Лондон: Soncino Press, 1934 жыл. Героналық Ниссим (Ран). Derashos HaRan (Ранның уағыздары), 5-уағыз. Барселона, Каталония, 14 ғасыр. Мысалы, Yehuda Meir Keilson. Derashos HaRan: Discourses of the Ran, Rabbeinu Nissim ben Reuven of Gerona, аударған, түсіндірген және ашық жазған. 1-том, 365–464 беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 2019 жыл. Ысқақ бен Мұса Арама. Akedat Yizhak (Исақтың шалынуы). 15 ғасырдың соңы. Мысалы, Yitzchak Arama. Akeydat Yitzchak: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсініктемесі. Аударған және жинақтаған Eliyahu Munk, 1-том, 196–209 беттер. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001 жыл.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванель. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 және 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 1-том: Береиш / Жаратылыс. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 185–209-беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Обадия бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Рафаэль Пельковицтің аудармасы және түсіндірме жазбалары, 148–73-беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Моше Альшич. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Альшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Аударған және түсіндірген: Элияху Мунк, 1-том, 183–207-беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Саул Леви Мортейра. "Жердің шаңы". Будапешт, шамамен 1623 жылы. Марк Саперштейннің. Амстердамдағы жер аудару: Саул Леви Мортейраның "Жаңа яһудилер" қауымына арналған уағыздары, 377–92-беттер. Цинциннати: Еврей одағы колледжінің баспасы, 2005 жыл. Джон Донн. "Ән: Жұлдызды ұстап ал". Англия, 17 ғасырдың басында. ("Мандрагора түбірін өсір"). Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Редактор: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешелдің шығармасында. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аударған: Авраам Перец Фридман, 78–80-беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004 жыл. Томас Хоббс. Левиафан, 3:34, 36; 4:45. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басылым, 437, 460, 676–77-беттер. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982 жыл. Моше Хаим Лузатто. Мезилат Ешарим, 4-тарау. Амстердам, 1740 жыл. "Мезилат Ешарим: Әділдің жолы" кітабының 53-бетінде. Иерусалим: Фельдхайм, 1966 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Хайим бен Аттар. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 1-том, 234–72-беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. "Жақыптың баспалдағы". Гринсбери Вашингтон Офли. М. Б. А. Г. В. Оффли, қара нәсілді адам, жергілікті уағыздаушы және миссионер, 23–24-беттер. Хартфорд, 1859 жыл. (жыр). Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 1-том, 272–309-беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Эмет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Эметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 43–48-беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Ыбырайым Исаак Кук. "Моральдық принциптер". ХХ ғасырдың басында. Ыбырайым Исаак Кук кітабында: Өкініштің жарығы, моральдық принциптер, қасиеттіліктің жарығы, очерктер, хаттар және өлеңдер. Бен Зион Боксер аударған, 162-бет. Махва, Нью-Джерси: Паулист баспасы, 1978 жыл. Руфус Таун Стивенсон. "Гомердегі Якобтың баспалдағы". The Classical Journal, 30-том (9-шы нөмір) (1935 жылдың маусымы): 515–30-беттер. Александр Алан Штайнбах. "Димаштық әйел: Жастарға арналған 54 әңгіме" кітабының 20–22-беттерінде қарастырылған. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Миллер Берроуз. "Лабанның қыздарының зар-шуы". Америка шығыс қоғамының журналы, 57-том (1937): 259–76-беттер. Сайрус Х. Гордон. "Нузи тақташаларындағы Жақып пен Лабанның оқиғасы". "Американдық шығыс зерттеулері мектептерінің бюллетені", 66-том (1937): 25–27-беттер. Ирвинг Файнман. Жақып, автобиографиялық роман. Нью-Йорк: "Рендом Хаус" журналы, 1941 жыл. Томас Манн. Жүсіп пен оның ағалары. Джон Вудстың аудармасы, 24–25, 37, 47, 51, 87, 103–12, 119–20, 124–25-беттер, 135, 138, 142, 173–305, 307, 313, 323, 334, 337, 384–86, 388–92, 425, 460, 474, 488, 491–93, 502–03, 511, 515, 517, 519, 524, 530, 669–70, 676–77, 690–91, 693, 715–16, 729–30-беттер, 778, 805, 814, 883, 915-беттер. Нью-Йорк: Альфред А. Кнопф, 2005. Бастапқыда "Жозеф пен оның бауырлары" деп жарияланды. Стокгольм: Берман Фишер баспасы, 1943. Бернард Маламуд. "Лабан Голдманның әдеби өмірі". Конгресс (қараша 1943 ж.). Бернард Маламудтың кейіпкері. "Адамдар және жиналмаған әңгімелер". Нью-Йорк: Фаррар, Штраус және Жиру, 1989. Бернард Маламудта қайта басылып шықты. "Толық әңгімелер". Нью-Йорк: Фаррар, Штраус және Жиру, 1997. (Лабан есімді кейіпкер неке шарттарын өзгертуге тырысады, басқаларды және өзін алдап жүр). Бернард Маламуд. "Алғашқы жеті жыл". Партизандық шолу (1950 жылдың қыркүйек-қазан айлары). Бернард Маламудтың кейіпкері. Сиқырлы баррель. Нью-Йорк: Фаррар, Штраус және Жиру, 1958 жыл. Бернард Маламудта қайта басылып шықты. Маламуд оқырманы. Нью-Йорк: Фаррар, Штраус және Жиру, 1967. Бернард Маламудта қайта басылып шықты. Бернард Маламудтың әңгімелері. Нью-Йорк: Фаррар, Штраус және Жиру, 1983. Бернард Маламудта қайта басылып шықты. "Толық әңгімелер". Нью-Йорк: Фаррар, Штраус және Жиру, 1997. (Босқын жұмыс берушінің қызының қолы үшін жеті жыл жұмыс істейді). Чарльз Резников. Луццато: Падуа 1727. ХХ ғасырдың ортасы. Гарольд Блумның. Америка діни өлеңдері, 247-бет. Америка кітапханасы, 2006. Питер Р. Акройд. "Терафим". Expository Times, 62-том (1950–51): 378–80-беттер. М. Дэвид. "Забал (Жаратылыс ХХХ 26)". Vetus Testamentum, 1-том (1951): 59–60-беттер. Дэвид Даубе және Реувен Ярон. "Лабанмен Жақыптың қабылдауы". Семит зерттеулері журналы, 1-том (1956): 60–62-беттер. Моше Гринберг. "Рахильдің терафимді ұрлауына тағы бір қарау". Библиялық әдебиет журналы, 81-том (1962): 239–48-беттер. Вальтер Оренштейн және Герц Франкель. Тора және дәстүр: еврей жастарына арналған Библиялық оқулық: 1-том: Береиш, 72–82-беттер. Нью-Йорк: Еврей баспа компаниясы, 1964 жыл. Джон Г. Гриффитс. "Аспан баспалдағы және жұмақ қақпасы (Жаратылыс 28:12,17)". Expository Times, 76-том (1964–65): 229-бет. Фредерик Бюхнер. Керемет жеңіліс, 10–18-беттер. Сибюри Пресс, 1966 жыл. Сан-Францискода қайта басылды: Харпер және Роу, 1985 жыл. Франсиско О. Гарсия Трето. "Жаратылыс 31:44 және 'Гилеад'". Zeitschrift für die Alttestamentliche Wissenschaft, 79-том (1967): 13–17-беттер. Делмор Шварц. "Жақып". Таңдалған өлеңдер: Жазғы білім, 233–35-беттер. Нью-Йорк: New Directions, 1967 жыл. Якоб Я. Финкельштейн. "Ескі Вавилондық мал шаруашылығы шарты және Жаратылыс 31:38". Америка шығыс қоғамының журналы, 88-том (1968): 30–36-беттер. Фрэнсис И. Андерсен. "Жаратылыс 30:8 туралы ескерту". Библиялық әдебиет журналы, 88-том (1969): 200-бет. Мюррей Х. Лихтенштейн. "Түс көрген теофания және E құжаты". Ежелгі Жақын Шығыс қоғамы журналы, 1-нөмір (2) (1969): 45–54-беттер. Ринтье Франкена. "Жаратылыс кітабының XXIX–XXXI тарауларының семит контексіне қатысты бірнеше ескертулер". Oudtestamentische Studiën, 17-том (1972): 53–64-беттер. Эрнест Г. Кларк. "Таргумдар мен Жаңа өсиеттегі Бетельдегі Жақыптың арманы". Дінтaну зерттеулері/Sciences Religieuses, 4-том (1974–75): 367–77-беттер. Франсиско О. Гарсия Трето. "Жаратылыс 28-дегі Жақыптың 'анты шарттары'". Тринити университетінің діни зерттеулері, 10-том (1975): 1–10-беттер. Шон М. Уорнер. "Патриархтар және Библиялық емес көздер". Ескі өсиетті зерттеу журналы, 1-нөмір, 2 (1976 жылдың маусымы): 50–61-беттер. Дж. Максвелл Миллер. "Патриархтар және Библиялық емес көздер: жауап". Ескі өсиетті зерттеу журналы, 1-нөмір, 2 (1976 жылдың маусымы): 62–66-беттер. Корнелис Хаутман. "Жақып Бетельде не көрді? Жаратылыс xxviii 10–22-ге қатысты бірнеше ескертулер". Vetus Testamentum, 27-том (1977): 337–51-беттер. Корнелис Хаутман. "Жақып Маханаимде. Жаратылыс xxxii 2–3-ке қатысты бірнеше ескертулер". Vetus Testamentum, 28-том (1978): 37–44-беттер. Питер Д. Мискалл. "Жақып және Жозеф оқиялары салыстыру ретінде". Ескі өсиетті зерттеу журналы, 3-нөмір, 6 (1978 жылдың сәуір айы): 28–40-беттер. Дональд Дж. Уизман. "Олар шатырларда өмір сүрді". Библиялық және Жақын Шығыс зерттеулері: ...