Кіріспе

Балықтар тұқымдасы Автоматты taxobox | fossil range = Еуропалық күміс балықтар – Atherinidae тұқымдасы, Atheriniformes отрядына жататын балықтар. Atherinidae көптеген және сүйекті балықтар (телеост) болып саналады, олар бүкіл әлемде кеңінен таралған, өзендерде, эстуарияларда және жағалау суларында тіршілік етеді. Олар тропикалық және қоңыржай суларда кездеседі. Тұқымдастың үштен екісі теңізде, ал қалғаны тұщы суда тіршілік етеді. 74 түрі 13 туысқа жатады. Craterocephalus туысы ең көп түрлі, оған 25 түр кіреді. Төрт туыс монотипті. Күміс балықтар салыстырмалы түрде кішкентай, көбінің ұзындығы кем, ал кейбіреулерінен одан да аз ұзындыққа жетеді. Ерекше белгілері – кеңінен бөлінген екі арқа қанаты, біріншісі иілгіш тікендерден, екіншісі бір тікен мен жұмсақ сәулелерден тұрады, ал анальдық қанаттың алдыңғы жиегінде бір тікен және жұмсақ сәулелер болады. Кеуде қанаттары жоғары орналасқан, ал бүйірлік сызығы жоқ. Денесінің қабырғаларында кең, күміс түсті жолақ бар. Жылтыр қабықшалары салыстырмалы түрде үлкен. Олар зоопланктонмен қоректенеді. Кейбір түрлер, мысалы, Atherinomorus lacunosus, коммерциялық мақсатта ауланады. Atherinopsidae (Neotropical silversides) тұқымдасы жақын туыс, ал кейбір ғалымдар Atherion туысына Atherionidae тұқымдасы мәртебесін берген. Атерининалар (Atherininae) кіші тұқымдасы Risso, 1827 Atherina Linnaeus, 1758 (7 түрі) Atherinason Whitley, 1934 (монотипті) Atherinosoma Castelnau, 1872 (2 түрі) Kestratherina A. Pavlov, Ivantsoff, Last & Crowley, 1988 (2 түрі) Leptatherina Pavlov, Ivantsoff, Last & Crowley, 1988 (2 түрі) Атериномор тұқымдасы (Atherinomorinae) Dyer & Chernoff, 1996 Alepidomus C. L. Hubbs, 1944 (монотипті) Atherinomorus Fowler, 1903 (9 түрі) Doboatherina Sasaki & Kimura, 2019 (10 түрі) Hypoatherina Schultz, 1948 (15 түрі) Stenatherina Schultz, 1948 (монотипті) Teramulus J. L. B. Smith, 1965 (2 түрі) Bleheratherina тұқымдасы (Bleheratherininae) Aarn & Ivantsoff, 2009 Bleheratherina Aarn & Ivanstoff, 2009 (монотипті) Craterocephalus тұқымдасы (Craterocephalinae) Dyer & Chernoff, 1996 Craterocephalus McCulloch, 1912 (26 түрі) Sashatherina Ivantsoff & Allen, 2011 (монотипті)

Craterocephalus тұқымдасының шығу тегі мен сипаттамалары

Атеринидтер тұқымдасының ішінде Craterocephalus туысы – негізінен тұщы су түрлерін қамтитын және ең көп түрлі болып табылатын жалғыз туыс. Бұл туыс тұщы су экожүйелерінде жоғары деңгейде эволюциялық сәулеленуге ұшыраған жалғыз туыс. Барлығы жиырма бес түрі бар, оның жиырмасы – тұщы су организмдері, ал бесеуі – тек Австралияның жағалау суларында кездесетін теңіз балықтары. Туыстың көптеген түрлері Австралияның тұщы су экожүйелерінде тіршілік етеді, атап айтқанда, 18 түрі Австралияда, 6 түрі Жаңа Гвинеяда және 1 түрі Шығыс Тиморда таралған. Craterocephalus туысының теңіз организмдерінен қалай дамығаны Craterocephalinae және Atherininae қосалқы тұқымдарының ата-тегімен байланысты. Екі қосалқы тұқым да ұқсас ортада өмір сүрген, бірақ Австралия төңірегіндегі солтүстік-оңтүстік географиялық бөлініс салдарынан олардың арасы үзілген. Бұл бөлініс нәтижесінде бір тармақ Солтүстік Австралияда қалды және ерекше қасиеттерімен ерекшеленетін Craterocephalus туысын құрады. Atherinidae тұқымдасының барлық өкілдері негізінен теңізде тіршілік ететіндіктен, Craterocephalus та теңіздік тектің ұрпағы болуы мүмкін. Craterocephalus туысына жататын тұщы су балықтары өзендерде, жаңбырлы ормандардағы ағыстарда, шағын өзендерде және шөлдегі ыстық су бұлақтарында сияқты әртүрлі экожүйелерде кездеседі. Балықтардың ерекшеліктері – 2–3 жылдық қысқа өмір сүру ұзақтығы, ал дене ұзындығы 5–10 см аралығында болады. 3–5 см ұзындыққа жеткен кезде балықтар жетеліп, көбінесе туғаннан кейін бір жыл өткен соң шағылысады. Көктемде шағылысу қарқыны артады және жазда да жоғары деңгейде сақталады – әдетте, бір балық күніне 85 жұмыртқа шашады. Бұл туысқа жататын түрлер тұз концентрациясы мен температурасы әртүрлі ортаға төзімді, әсіресе C. eyresii және C. cuneiceps. Бұл екі түр де 70–100 ppm тұзды қабылдай алады, ал C. dalhousiensis 42 °C дейін жететін жоғары су температурасына төтеп бере алады. Туыс бес топқа бөлінеді: “eyresii”, “stercusmuscarum”, “new honoriae”, “capreoli” және “stramineus”. “eyresii” және “stercusmuscarum” топтары негізінен Австралияның тұщы суларында кездеседі. “new honoriae” тобының көпшілігі Австралияның солтүстік аймағында кездесетін теңіз организмдері болып табылады және олардың мекендеу ортасы Atherininae қосалқы тұқымына жататын балықтардың мекендеу ортасымен шамалы ғана үлеседі. Craterocephalus туысы пайда болғаннан кейін “new honoriae” тобы Солтүстік Австралияның теңіз ортасында бекініп, ал қалған топтар тұщы су мекендеу ортасына енді.

Craterocephalus құрамындағы түрлер

Craterocephalus stercusmuscarum – Австралиядағы теңіздік текті тұщы су балығы, орташа таралу қабілетіне ие. Бұл түр Солтүстік Австралияның ылғалды тропиктерінде көптеп кездеседі және сарқырамаларға жақын жерлерге дейін ұзақ қашықтыққа қозғалады.

Атериналардың шығу тегі

Craterocephalinae және Atherininae ата-бабаларының аражігін ажырату Atherininae тұқымының Оңтүстік Австралияда қалыптасуына себеп болды, ол Солтүстік Австралияға қарағанда салқын ортаға ие. Atherininae тұқымдасына бес туыс жатады. Олардың бірі – Атлант және Жерорта теңіздерінің жанында кездесетін Atherina, ал қалған төртеуі Австралияның оңтүстік жағалауындағы суларда ғана таралған. Atherina-ның биогеографиялық орналасуы едәуір өзгеше болғандықтан, Atherina және төрт туыс монофилеттік емес немесе ортақ ата-бабадан туындамаған болуы мүмкін. Керісінше, Atherina-ның Atherininae және Craterocephalinae ата-бабаларымен туыс екені жөнінде гипотеза бар. Atherina hepsetus Атлантиканың шығыс жағалауындағы теңіз және тұзды суларда кездеседі және 5-тен 20 метрге дейінгі тереңдікте жүзе алады. Олардың рационы зоопланктон және түбінде тіршілік ететін шабақтардан тұрады. Жерорта теңізінде бұл түр маңызды коммерциялық балық болып табылады және басқа коммерциялық балықтар үшін де тамақ көзі болып саналады. Әйелдердің орташа ұзындығы шамамен 12,07 см, ал еркектердікі – 11,83 см. Екеуінің де орташа салмағы 6 грамм, ал максималды жасы шамамен төрт жылды құрайды. Сонымен қатар, әйелдер мен еркектердің арақатынасы шамамен 1,3:1-ге тең. Өсу қарқыны бойынша балықтар өмірінің алғашқы жылында ұзындығы мен салмағы бойынша айтарлықтай өседі, әйелдер 11,3 см, ал еркектер 11,15 см-ге жетеді. Жетілу де бір жылдан кейін басталады, бірақ жыныстық жетілгеннен кейін екі жыныстың да өсу қарқыны төмендейді. Наурыз айында шағылысу қарқыны артады, ал сәуірден кейін төмендейді. Шағылысу маусымында еркектердің GSI көрсеткіші әйелдерден жоғары, бірақ әйелдердің жыныс бездерінің массасы еркектерге қарағанда сәл үлкен.

Atherinosoma тұқымдасына жататын түрлер

Атериносоманың үш түрі (A. presbyteroides, A. enlongata, A. wallacei) Оңтүстік-Батыс Австралияда таралған. A. presbyteroides негізінен теңіз түрі, бірақ сағаларда да тіршілік ете алады, A. enlongata тек сағада ғана кездеседі, ал A. wallacei саға және ішкі суларда таралған. Atherinosoma presbyteroides-тің өмір сүру ұзақтығы бір жыл, ал ұзындығы 25–75 мм аралығында. Нақтырақ айтқанда, жыныстық пісіп жеткен кезде әйелдердің ұзындығы шамамен 69,1 мм, ал еркектердің 59,1 мм болады. Кішкентай балықтар жыл бойы кездеседі, яғни олар ұзақ мерзім бойы көбейеді. Бұл түр негізінен сағаларда тіршілік етеді, сондықтан көбейтілу осы жерде жүзеге асады, бірақ балықтар пісіп жеткен соң мұхитқа жылжып, сонда шашырады. Шашыру тамыз бен қараша айлары аралығында басталады, себебі еркек және әйел балықтардың гонадосоматикалық индексі (GSI) осы кезде айтарлықтай жоғарылайды. Дегенмен, жас балықтардың GSI сәуір және мамыр айларында салыстырмалы түрде жоғары болады, бұл көктемде шашыру мүмкін екенін көрсетеді. Atherinosoma enlongata Австралияның оңтүстік-батыс сағаларында кездеседі және ұзындығы 40–78 мм аралығында. Балықтардың мөлшері жаз айларында қыс айларына қарағанда көбінесе ірі болады. Бұл түрдің өмір сүру ұзақтығы шамамен бір жыл, сондықтан балық өмірінің алғашқы айларында қарқынды өседі. Жыныстық пісіп жеткен кезде әйелдердің ұзындығы 68,9 мм, ал еркектердің 54 мм болады. Еркек және әйел балықтардың гонадосоматикалық индексі (GSI) тамыз айынан кейін артып, желтоқсанға дейін жоғары деңгейде сақталады, бұл олардың көбейтілу кезеңі осы айларда болатындығын көрсетеді. Atherinosoma wallacei бір жыл өмір сүреді, ұзындығы 25–50 мм аралығында, әйелдер еркектерге қарағанда ұзын. Жыныстық пісіп жеткен кезде әйелдердің орташа ұзындығы 54,8 мм, ал еркектердің шамамен 44,7 мм болады. Сонымен қатар, қараша және желтоқсан айларында ірі балықтардың саны азаяды, ал кішкентай балықтардың саны артады, бұл осы түрдің шашыру кезеңі көктемде басталатынын және өлім-жітім жыл соңына қарай басталатынын көрсетеді.