Кіріспе

Жаңа әлем маймылының түрлері Рио-Майо тити маймылы (Plecturocebus oenanthe) – Перуге ендемик жаңа әлем маймылының бір түрі. Бұрын Рио-Майо тити маймылының Alto Mayo аңғарында ғана таралғаны ойластырылған, бірақ зерттеулер оның ареалы оңтүстікке қарай Huayamba өзені мен Bajo Mayo-ға дейін кеңейгенін көрсетті. Бұл түр бұрынғыда осал деп саналған, бірақ ортаның кең аумақты жоғалтуы және тіршілік ету кеңістігінің шектелуі салдарынан қазірде өте қауіпті түрлерге жатқызылған. 2012 жылдың қазан айында ол әлемдегі ең қауіпті 25 приматтың тізіміне енгізілді. Орманды кесудің артуы осы тити маймылының тіршілік етуі үшін қолжетімді кеңістігінің азаюына алып келіп, оны басқа Callicebus түрлерімен бірге тіршілік етуге мәжбүр етуде. Рио-Майо тити маймылының мекендейтін орманды ауыл шаруашылығы үшін жою салдарынан маймылдарға аз ғана орман қалған. Олар 2003 жылға дейін тек бірнеше рет көрініп, мұражайларда ғана танымал болды, содан кейін олар туралы толығырақ зерттеулер жүргізілді. Бұл түрдің сақталуы үшін олардың орманды қорғау қажет, осылайша популяцияның тым көбеюіне жол берілмейді. Әртүрлі қорғау ұйымдары P. oenanthe-нің сақталуы үшін жұмыс істеп жатыр. Neotropical Primate Conservation, Proyecto Mono Tocón және Amazónicos para la Amazonia ұйымдары маймылды қорғау мақсатында оңтүстік аймақтарда жұмыс жүргізуде. Рио-Майо тити маймылы көзге түспейтін жануар, сондықтан оны бақылау және зерттеу қиын. Сондықтан, маймыл популяциясын бақылау үшін қолданылатын трансектілік бақылау әдісі тиімділігін жоғалтқан. Оның орнына, тити маймылының белгілі бір аймақтағы тығыздығын анықтау үшін, сол аймаққа тән түрге сай дауыс шақыруларын зерттеу сияқты басқа әдістер қолданылуда.

Орналасуы, тіршілік ету ортасы және қызметі

Рио-Майо титисі көбінесе көптеген жүзімдіктер мен өсімдіктерге толы құрғақ орманды аймақтарда мекендейді. Олар Перуде Сан-Мартин департаментінің солтүстік бөлігінде, 750–950 метр биіктікте, сондай-ақ Анд тауларының етегінде кездеседі. Ғалым ДеЛүйкер 2004 жылдың қазанынан 2005 жылдың қыркүйегіне дейін бір P. oenanthe отбасын зерттеді. Зерттелген отбасы ана, әке, екі бала және зерттеу кезеңінде дүниеге келген сәбиден тұрды. Отбасы бамбук егістіктерінде және орташа биіктігі 6,8 метр болатын ағаштар өсетін төменгі орманды жерлерде өмір сүргені байқалды. Бір жылдық зерттеу барысында отбасы ұйықтау үшін барлығы бес орынды пайдаланды, олардың екеуі тек сирек қолданылды. Ұйықтау және демалу ең көп кездесетін қызмет болды, одан кейін саяхаттау, содан соң тамақтану және жем іздеу. P. oenanthe өз тегінен басқалармен де әлеуметтенді. Дегенмен, орманның деградациясы және тіршілік ортасының бұзылуы P. oenanthe-нің әлеуметтік қабілетіне теріс әсер етті.

Диета

Рио-Майо титиінің рационы көбінесе жапырақтардан, тұқымдардан, жемістерден және буынды аяқталғандардан құралады. Бір зерттеуде олардың рационының 54% жеміс, ал 22% жәндіктер (кем дегенде 10 түрлі жәндіктерден тұрады) болса, қалғаны жапырақтар, өрмелер, өсу конустары, гүлдер және тұқымдардан тұрады.

Аурулар

Cestode Atriotaenia megastoma адам емес жануарлармен салыстырмалы түрде жақында ғана зерттелді. Бұл паразит – тасқұрттың бір түрі, Перу аймағындағы Saimiri sciureus және Saimiri boliviensis сияқты маймылдардың көптеген түрлерінде табылды. Бұл паразитқа аралық қожайын қажет, ол көбінесе топырақ фаунасында кездеседі. Содан кейін жануар аралық қожайынды топырақтан кездейсоқ жұтып алып, паразитпен зарарланады. Перуде жүргізілген зерттеулер P. oenanthe-нің осы паразит үшін жаңа, түпкілікті қожайын екенін көрсетті. 2004 жылдың ақпан және қазан айларында екі түрлі P. oenanthe маймылының жіңішке ішегінен осы паразиттен алты жағдай анықталды. Бұл маймылдар жергілікті тұрғындармен экспериментке тапсырылған еркек үй жануарлары еді. Бір маймыл қарттықтан, ал екіншісі бауыр циррозынан қайтыс болды. Өлімге жеткенге дейін, олардың анатомиясы мен көбелек мүшелерін зерттеу үшін Atriotaenia megastoma-ның үлгілері алынып, кептіріліп, сақталды. Бұл жаңа сақталған үлгілер осы паразит туралы жаңа және толыққанды түсінік алуға мүмкіндік берді. Нәтижесінде, зерттеу P. oenanthe-нің паразит үшін жаңа, түпкілікті қожайын екенін және бұл түрдің азаюына себеп болуы мүмкін екенін көрсетті.

Қорғау жұмыстары

Түрдің таралуы мен оның негізгі мекендеу орындары анықталғаннан кейін, оны сақтаудың келесі қадамы – түрдің тығыздығын анықтау, осы жануар үшін арнайы қорғалған аумақтар құру және қолданыстағыларды кеңейту. P. oenanthe-нің тығыздығын анықтау үшін үшбұрыш тәсілі қолданылады, онда үш нүкте орнатылып, осы нүктелер құраған аумақта түр бақыланады. Тығыздық осы тәсілмен өлшенгенімен, ағаштардың тығыздығы, биіктігі және бір-бірінен арақашықтығы да қарастырылады, сондай-ақ адамның әсері де бақыланады. Бұл зерттеу Перудегі Охос-де-Агуада жүргізілді. Бұл зерттеу, P. oenanthe-нің тіршілік ету ортасына деген қажеттіліктерін зерттеу және түрлердің шашыраңқы таралуы арасында дәліздер құру мүмкіндігін қарастыру мақсатымен Бағдарламалық басқару тобы (PMT) жүргізген кең ауқымды зерттеудің бір бөлігі болды.