Кіріспе

Сичангу ("Бруле") Сиук тайпасының басшысы (1823–1881) – лакросс ойыншысы.

Таңбалы Құйрық (Синьте Глешка, туған аты Т'ат'анка Напсика, "Жүгіріп Бара Жатайтын Бизон"; шамамен 1823 жылы туған – 5 тамыз 1881 жылы қайтыс болған) – Сичангу Лакота тайпасының басшысы. Жасынан-ақ батырлығымен танымал болған ол, Ют, Пауни және Абсарока (Кроу) тайпаларымен соғысқан, Граттан қырғынында жетекші рөл атқарған. Джон М. Чивингтонның Колорадо еріктілері Санд-Криктегі бейбіт Шайен және Арапахо тайпаларына жасаған шабуылдан кейін (1864 жылдың 29 қарашасы) Колорадо және Платт өзендері бойындағы көтеріліске (Таңбалы Құйрық соғысы) басшылық еткенімен, Қызыл Бұлт соғысына қатысудан бас тартты. Таңбалы Құйрық ағылшын тілін жақсы білген, аудармашысыз "васичу" (ақ адамдармен) тілдесе алатын, бірақ оларға сенбеген. Ол өз еліне ақтардың енуіне қарсы соғысудың бекер екеніне көз жеткізген. Ол бейбітшілік туралы сөйлейтін, тайпасының құқықтарын қорғайтын мемлекеттік қайраткерге айналды. "Васичу" тілі мен жүйесін білу арқылы олардың алдамшылығы мен айла-шарғыларына тойтарыс беру үшін саяси мүмкіндіктерін арттырды. 1870 жылдары ол халқының мүддесін қорғау үшін Вашингтонға бірнеше рет сапар жасады және Сиу тайпасына білім беруге қызығушылық танытты. Оны жақсы білген генерал Ансон Миллс оны "жақсы сыртқы келбетімен, әдепті мінезімен, үкіметке адал, бейбітшілікті жақсы көретін, соғыстан халқына ешқандай жақсылық келмейтінін білетін" адам деп сипаттады. Ол АҚШ армиясының офицерлеріне құрметпен қараған және жақсы юмор сезіміне ие болған. 1881 жылы Сичангу Лакота тайпасының кіші басшысы Кроу Догтың қолынан арқасынан атып өлтірілді, оның себептері әлі де даулы.

Алғашқы жылдар

1823 жылы қазіргі Оңтүстік Дакота штатында Миссури өзенінің батысында орналасқан Уайт-Ривер аймағында дүниеге келген. Ол бастапқыда "Секіріп жүретін бизон" деп аталған. Оның екі әпкесі, Iron Between Horns және Kills Enemy, дәстүрлі Сиу практикасына сәйкес, элиталық ерлерге үйленген үлкен Crazy Horse (кейін "Worm" деп аталды) -қа үйленді. Spotted Tail, әйгілі Crazy Horse-тың қарындасы болғандықтан, сондай-ақ белгілі Touch the Clouds-тың туысы да еді. Жас шағында ол ақ аңшыдан ракун құйрығын сыйлық ретінде алғаннан кейін "Жаңғылған құйрық" деген жауынгерлік есімін алды; ол кейде соғыс бас киіміне ракун құйрығын тағар еді. Алдыңғы 40 жыл ішінде Лакота немесе Тетон Сиу қазіргі Миннесота мен Оңтүстік Дакотаның шығысынан Миссуридің батысына қарай көшіп келді. Олар бірнеше кіші тайпаларға немесе топтарға бөлінді, олардың ішінде Саон (оның ішінде Сихасапа, оның әкесінің кіші тайпасы, Миннеконжу, Итазипчо, Хункпапа, Оохенонпа), Сичангу ("Бруле") және Оглала кірді. Осы кезеңде халық жылқыны пайдалана бастады және бұқаларды аулау үшін кең жайылымдардағы аумақтарын кеңейтті.

Неке және отбасы

Бөртпелі құйрық үйленіп, балалы болды. Ол 1842 жылы бас Mahto Wakuwa ("Жоғатын аю") қарсы болған қақтығыста қаза тапқаннан кейін алғашқы әйеліне ие болды. Мақты әрі батыр шайқасшы болған басшының қазасынан кейін, жиырмаға толмаған жас Бөртпелі құйрықтың абыройы зор өсті деп есептеледі. Форт Ларамидегі әскер офицері Юджин Фитч Уэрдің айтуынша, Бөртпелі құйрықтың "Ах хо аппа" (бидай ұны) атымен танымал, сондай-ақ Хинзинвин (құлаған жапырақ) немесе тіпті Моника аталған қызы, "барлық елде, барлық жерде және барлық халық арасында кездесетін, орны ауысқан адамдардың бірі еді". Ол оның кейбір еуропалық-американдық әдет-ғұрыптарды қабылдағанын және форттағы офицерлердің біріне жасырын ғашық болғаны туралы пікір білдірді. 1866 жылы қайтыс болмас бұрын, Құлаған жапырақ әкесіне өзінің денесін Форт Ларамиге қарап тұрған төбеге жерлеуді уәде беруін өтінді. Посттағы барлық гарнизон Бөртпелі құйрыққа осы өтінішін орындауға көмектесіп, христиан дінінің қызметтері мен Сиу тіліндегі рәсімдерді қамтитын салтанатты жерлеу рәсімін ұйымдастырды. Көп жылдар өткен соң, Бөртпелі құйрық оның сүйегін Оңтүстік Дакотадағы Роузбудт үндістер агенттігіне көшіріп, қайта жерледі.

Граттан мен Эш-Хоулоу шайқастары

1854 жылдың жаз айының соңында, шамамен 4000 Сичангу және Оглала 1851 жылғы келісім шарттарына сәйкес Форт-Ларамиге жақын жерде орналасты. 17 тамызда, жақын маңдағы Орегон жолымен келе жатқан мормонның сиыры адасып, Миниконжу Лакота тайпасының Жоғарғы Маңдай атты жауынгеріне шалынып өлтірілді. Шағын гарнизонның аға офицері лейтенант Хью Флеминг малдың жоғалуына байланысты басшы Мато Ваюхи немесе Шашыраған Аюмен кеңесті. Офицер мұндай мәселелерді 1851 жылғы келісім шарттары бойынша жергілікті үнді агенті, яғни Джон Уитфилд шешуі керек екенін білмеді немесе назарға алмады. Агент бірнеше күн ішінде аннуитеттермен келуі тиіс болған, олармен өтемақы төленуі мүмкін еді. Күннің соңында әңгімелер нәтижесіз аяқталды. 1854 жылдың 19 тамызында АҚШ-тың 6-шы жаяу әскер полкінің екінші лейтенанты Джон Лоуренс Граттан, Вест-Пойнтті жаңадан бітірген және полкте бос орын күтіп тұрған, қарулы отрядпен бірге үнді лагеріне кіріп, Жоғарғы Маңдайды ұстап, қамалға әкелуге тырысты. Әскери беделге ұмтылған Граттан тәжірибесіз болды және Лакоталардың жауынгерлік қабілетін жеңілтек санады. Бұл оның сиу тайпасымен алғашқы (және жалғыз) кездесуі болды. Отряд лагерьге жеткен кезде (барлығы 4800 халқының ішінде 1200-ге жуық жауынгер болды), Граттанның аудармашысы Льюциан Август жол бойы ішіп мас болды, себебі ол кездесуден қорқып қалды. Лакоталар оны ұнатпады, ол да оларды ұнатпады, сонымен қатар ол тек сынған Дакота тілінде сөйлейтін және басқа диалекттерді жақсы білмейтін. Лагерьге кірген кезде ол сиуларды мазақтап, олардың жауынгерлерін әйелдер деп атады және сарбаздар сөйлесу үшін емес, оларды өлтіру үшін келгенін айтты. Ол Жеңімпаз Аю мен Граттанның сөздерін толық немесе дұрыс аудармады. Саудагер Джеймс Бордоның айтуынша, лейтенант Граттан тәуекелді түсіне бастады және жағдайды саудагермен талқылауды тоқтатты. Бордо оған Жеңімпаз Аюмен тікелей сөйлесуге және жағдайды шешуге мүмкіндік беруге кеңес берді, бірақ Граттан түсінбегендей болды және алдымен Жоғарғы Маңдайдың шатырына барып, АҚШ күштеріне берілуді бұйырды. Жоғарғы Маңдай бірінші өлетінін айтты. Содан кейін Граттан Жеңімпаз Аюға барып, сиулар кінәліні тұтқындап, оны ұстап беру керек деді. Бірақ Жеңімпаз Аю бас тартты және келіссөзге кірісіп, сиыр үшін өтемақы ретінде жылқы ұсынды. Жеңімпаз Аю саудагер Бордодан аудармашы ретінде әрекет етуін сұрады, өйткені сиулар оған және оның тілдік қабілетіне сенді. Сиулар шақырған Бордо кездесу орнына келді. Кейін ол жағдайдың бақылаудан шығып кеткенін көрді. Граттан Жеңімпаз Аюды қысымға алғанда, көптеген сиу жауынгерлері сарбаздардың айналасына қосалқы позицияға көшті. Талқылауды аяқтағаннан кейін Граттан өзінің колоннасына қайтып бара жатқанда, бір шаршаған сарбаз оқ атып, сиуды жаралады, ал жауынгерлер жебелерді атып жіберді, ал басшылар бақылауға алуға тырысты. Жеңімпаз Аю қаза тапты және тоғыз күннен кейін Ниобрара өзенінің жанында қайтыс болды. Сичангу Лакота жауынгерлері, сол кезде өз халқының көтеріліп келе жатқан соғыс басшысы болған Пятнистый Хвост бастаған, Граттанды, оның 11 адамын және аудармашыны тез өлтірді. 18 сарбаздан тұратын топ қорғану үшін кейбір жартастарға жетуге тырысып, аяқпен кері шегінді, бірақ олар Оглала Сиуларының көтеріліп келе жатқан соғыс басшысы Қызыл Бұлт бастаған жауынгерлердің шабуылына ұшырап, қаза тапты. Бір сарбаз қаза тапқанда аман қалды, бірақ кейін жарақатынан қайтыс болды. Жеңімпаз Аю ғана Лакота тайпасынан қаза тапты. Сиулар Бордоны сақтап қалды, өйткені ол Сичангу Сиу әйеліне үйленген және тайпалармен достық қарым-қатынаста болған. Ашулы жауынгерлер "түн бойы басқа ақсүйектерге шабуыл жасауға ант берді". Олар келесі күні таңертең Ларами фортына қарсы аттанды, бірақ кері шегінді. Олар сауда бекетін тонады, бірақ Бордоға зиян келтірмеді. АҚШ-тың шабуылынан кейінгі үшінші күні Сичангу және Оглала Солтүстік Плат өзеніндегі лагерьді тастап, өздерінің аңшылық жерлеріне оралды. Төртінші күні әскерилер Бордодан жерлеу рәсімін ұйымдастыруды өтінді және қаза тапқан сарбаздардың ритуалдық түрде қиық-ұсақталғанын анықтады. АҚШ баспасөз бұл оқиғаны "Граттан қырғыны" деп атады және есептерде әдетте АҚШ сарбаздарының оқиғаға себепкер болғанын, яғни келісімде талап етілгендей, мәселені шешуді үнді агентіне қалдырмағанын және Жеңімпаз Аюды артынан атқандарын елемеді. Соғыс департаментіне ұрыс туралы хабар жеткенде, шенеуніктер сиуларды жазалау үшін жазалауды жоспарлай бастады. Соғыс хатшысы Джефферсон Дэвис бұл оқиғаны "алдын ала жоспарланған нәтиже" деп сипаттады. Полковник Уильям С. Харни 1855 жылдың сәуір айында Париждегі қызметінен қайтарылып, Форт-Керниге жіберілді, онда ол 6-шы жаяу әскер, 10-шы жаяу әскер, 4-ші артиллерия және өзінің 2-ші АҚШ Драгун полкінен 600 сарбаздан тұратын отряд құрды. Олар 1855 жылдың 24 тамызында сиуларды тауып, кек алу үшін аттанды. Харни: "Құдайға ант етейін, мен шайқас үшінмін, бейбітшілік үшін емес" деген сөздерін айтты. Үнді агенті Томас С. Твисс армия күшін далаға шығарғанын ескерткендіктен, Плат өзенінің солтүстігіне орналасқан Лакота тайпасының жартысы қорғану үшін Ларами фортына келді. Екінші жартысы, көбінесе Жеңімпаз Аюдың ізбасары Кішкентай Дауыл басқаратын, бос жүрді. Олар өзіндік бейбітшіл деп санайтын, бірақ Харни күшпен келгенін білді. Олар әлі де армия іздеп жүрген жауынгерлерді жасырып алды. Харни оларды 1855 жылдың 3 қыркүйегінде Эш Холло шайқасында (сонымен қатар Блювотер Крик шайқасы) қатысты. АҚШ сарбаздары қазіргі Небраска штатының Гарден округінде Сичангу Сиуларының 86 адамын, олардың жартысы әйелдер мен балалар болды, өлтірді. Нью-Йорк Таймс және басқа газеттер шайқасты қырғын деп сипаттады, өйткені көптеген әйелдер мен балалар өлтірілді. 230 адамнан тұратын ауыл жаяу әскердің шабуылы мен атқыштардың кедергісінің арасында қалды. Сичангу тайпасының бас соғыс басшысы Пятнистый Хвост қарусыз тұрып келіссөздерге қатысқанда, төрт рет жараланды, екі оқ кеудесінен өтті, бірақ ол шайқастың батыры болды, 13 "ұзын пышақты" өлтірді немесе жаралады. Харни 70 тұтқынмен, олардың көп бөлігі әйелдер мен балалар, соның ішінде Пятнистый Хвост анасы, әйелі және үш баласы, сондай-ақ Темір Қабық (Maza Pangeska) әйелімен Ларами фортына оралды. Сичангу әйелдері мен балаларын босату үшін Харни Граттан шайқасының басшыларын ұстап беруді талап етті, содан кейін Пятнистый Хвост, Қызыл Жапырақ (Waba Sha), Ұзын Иек (Iku Hanska) және кейбір күндерден кейін Тұрған Бұлан (Hehaka Najin) және Қызыл Қауырсын (Wiyaka Sha) Темір Қабық және барлық Сичангу тобымен бірге Форт-Пьерге эскортталды.

Табанды құйрықтың соғысы және үнділік көтерілісі: Түпнұсқа

1864 жылғы 8 маусымда АҚШ үкіметінің өкілдері бірнеше тетон басшыларымен кездесті. Оларды майор Джордж Н. О’Брайен Котонвудқа шақырды, ол Оверленд жолындағы жаңа әскери қолбасшы генерал Роберт Б. Митчеллдің атынан сөйлеп, олардан Шайендер мен АҚШ армиясы қақтығысып жатқан Плат өзенінен кетуді сұрады. Бірақ Синте Галешка (Уакинян Чикадан кейін Сичангу тайпасының бас басшысы болатын) және Номкахапа (Екі соққы), Сичангу тайпасы атынан, ал Ова Шича (Жаман жара), Ова Чика (Кіші жара) және Зоола (Уистлер) Оглала тайпасы атынан бұл ұсынысты қабылдамады. Олар Плат өзенінің Тетон тайпасының жері екенін мәлімдеді.

Колорадодағы Тейлдің соғысы мен үнділіктердің көтерілісі

Шейендер мен арапахолардың құм арығында (29 қараша 1864) Джон Чивингтон жасаған қырғыны бұрынғыларының ашуын туғызды және олардың одақтастары тетон, олар желтоқсанда Черри-Криктегі лагерьлерін біріктіріп, васи’чуға қарсы соғыс жариялады. 1865 жылдың қаңтар айында Синте Галешка, Номкахапа, Палани Викакте, Татанка Йотаке және басқа да тетондық басшылар шайендерге қосылып, Жюльсбургтегі (7 қаңтар) құм сағасы қырғынының кек алу үшін, өздерін қауіпсіз жерге қоймағандардың бас киімін алып тастады. Бірнеше аптадан кейін (2 ақпан) қалаға қайта шабуыл жасап, оны тонап, өртеп жіберді. Sand Creek аман қалғандары Смоки-Хилл өзенінің маңында шайен лагеріне қосылды және тетондықтарды, дакоталықтарды және солтүстік арапахоларды васи’чуға қарсы соғысқа қатысуға шақырды. Шейендер, Солтүстік Арапахо, Сичангу Тетон Дакота (Синте Галешка мен Номкахапа бастаған) және оңтүстік Оглала Тетон Дакота (Палани Викакте мен Махто Йотаке бастаған) Черри-Крикке бірге қоныстанды, ал генерал Сиблидің әскерлері Форт-Лионның жанында жиналды: Плат өзенінің бойында бірнеше рейдтерден кейін үндістер Синте Галешка және басқалар бастаған 1000-ға жуық жауынгерден тұратын күш жинады. 1865 жылы 5 (немесе 6) қаңтарда олар Жюльсбургке көшіп бара бастады, 6 қаңтарда түнде қала маңайына жетті. 1 қаңтарда шайендік жауынгерлердің шағын тобы 7-ші Айова еріктілер атты әскерінің ротасымен гарнизондалған Джулсбургтен бір миль қашықтықтағы Форт Ранкиннің (кейін Форт Седжвик деп аталды) қоршауларының сыртында кейбір сарбаздарға шабуыл жасады. Олар капитан Н. Дж. О'Брайен бастаған жасақпен және кейбір азаматтармен (жалпы алғанда 60 адам, соның ішінде 38 сарбаз) қоршаудың жабылуына дейін қоршаудың сыртында болды. О'Брайен мен оның адамдары 14 сарбаз бен 4 бейбіт тұрғындарды жоғалтып, кері шегінуге тырысты. Әскері мен жолаушыларымен толы вагондар қамалға үндістер қоршауға жетуден бұрын кірді. Шейендер және олардың одақтастары Жюльсбургті тонағаннан кейін кешке Черри-Крикке қайтып, 10 қаңтарда лагерьлеріне жеңіске жетіп қалды. Генерал Митчелл дереу қолдағы әскерлерді (500 адам және бірнеше артиллериялық қару) Коттонвуд лагерінде жинады, оларды поездар жолынан кері шақырды және 16 қаңтарда Республика өзенінде, қазірдің өзінде бос қалған Черри-Крикке дейін жүрді. 19 қаңтарда үндістер Уайт-Бут-Крикке көшіп, 26 қаңтарда Оңтүстік Платте өзеніне қайтадан жолға шықты, оны 28 қаңтарда Харлоу ранчосының маңында кесіп өтіп, үлкен рейд жоспарлады (шарлар мен поездар станцияларына Оңтүстік Платте өзенінің бойында рейдтер тізбесін жүргізгеннен кейін, жауынгерлер өзенді өте көп аттар мен сиырларды тонап, олар тек жақсыларын ғана ұстап, басқа қорларды тастап кетуге шешім қабылдады) 2 ақпанда Powder өзеніне қарай жылжып, Солтүстік Шайен және басқа да Оглала Тетон Дакотаға қосылды; Мотато, 80 Шайен тепимен Арканзас өзеніне барды. 16 қаңтарда Митчелл Коттонвуд лагерінен (Жюльсбургтен 100 мильдей қашықтықта) Республикалық бұрыштағы үнді лагерьлерін іздеуге кетті, бірақ 26 қаңтарда қайтып келді, ақ буттағы ауылды таппай, пайдасыз әлсіретілген сарбаздар мен жылқылар болды; Митчелл өз әскерлерін фермаларды және поездық стансаларды қорғау үшін жол бойына таратып жіберді, ақырында генерал Г. М. Додж оны алмастырды, ол полковник Р. Р. Ливингстонға күштерін қайтадан жинап, «жаушыларға» қарсы шығуға бұйрық берді. «Огайо еріктілері», генерал Патрик Э. Коннордың қол астында шайендер мен арапахолар мен олардың одақтастары Тетон-Дакота, Киова және Колародо штатындағы Команчиге қарсы тұру үшін бұйрық алды. Регуляр әскерлердің жетіспеушілігіне байланысты, Азаматтық соғыс майдандарында жұмыс істеді, ал Форт-Бентон, Форт-Линкольн, Форт-Ларами, Форт-Харкер, Форт-Левенворт, Форт-Соплай, Форт-Юнион қоймалары мол жеткізілімдермен, қару-жарақпен және оқ-дәрімен толы болды. Синте Галешка және басқа басшылар Powder River өзеніне көшуге және «жаушы» солтүстік тетондық дивизияларға қосылуға шешім қабылдады, уаси’чу шығыстарымен 1000 отбасы, соның ішінде әйелдер, балалар мен қарттар бар, жол бойына азық-түлікпен қамтамасыз ете алмайтын, ұзақ және ерекше қысқы жолға шығуға қажетті нәрселерді сатып алды: ақ нәсілді жолыққандардың фермалары мен қоймалары барлық қажетті заттарды қамтамасыз етуі керек. 1865 жылдың қаңтар-наурызындағы үндістердің кек алу балансы ақ адамдар үшін адам шығыны жағынан ауыр болды (кем дегенде 24 сарбаз мен 36 бейбіт адам қаза тапты, кем дегенде екі әйел мен бір бала ұрланды) және материалдық залал мен жоғалған қор үшін өте ауыр болды. Арапахо мен Шайен, Сичангу Тетон Дакотасы Синте Галешка мен Номкахапа бастаған, және Оглала Тетон Дакотасы Палани Викакте бастаған, Оңтүстік Платте өзені бойында ақ нәсілді жолыққандарды қорқытып, вагондар, поездар станциялары мен әскери бекеттерге шабуыл жасады, Жюльсбургті қиратты, тұрғындары уақтылы Форт Ранкинге тығылып кетті, және Денверді бірнеше айға оқшаулады. Бір айдан астам уақыт ішінде: 7 қаңтарда Жюльсбургте 15 сарбаз бен 4 бейбіт тұрғынды өлтіру; 14 қаңтарда Бивер-Крик поездар станциясын қирату, Годфри ранчосына шабуыл, Висконсин ранчосын қирату; 15 қаңтарда Моррисонның Америка ранчосын қирату, жеті ақ адамды өлтіру және әйел мен баланың жоғалып, шамасы ұрлануы; 25 қаңтарда Гиттрелл ранчосын өртеу; 27 қаңтарда Лиллиан Спрингс ранчосын өртеу, Вашингтон ранчосына шабуыл жасау, Харлоу ранчосында екі бейбіт тұрғынды өлтіру және әйелді ұрлау, сондай-ақ Буффало Спрингс ранчосы мен Спринг Хилл станциясын қирату; 28-29 қаңтарда Мур ранчосында 100 тонна шаянды өртеу, есектері мен 500 сиырды ұрлау, Валлей станциясының жанындағы атты әскер ротасымен гарнизондалған, және жануарларды қайтаруға жіберілген патрульдің екі сарбазын жаралау; 29 қаңтарда Прайриде 3-ші Колорадо еріктілер атты әскеріне жататын тоғыз сарбазды шайендік жауынгерлердің тобы өлтіру; 1 ақпанда Бивер-Криктегі поездар станциясын қирату; 2 ақпанда Булер ранчосын өртеу, Жюльсбургті өртеу және телеграф желісін бұзу, 22 вагондан тұратын конвойды басып алу; 4 ақпанда Вашингтон ранчосында үш бейбіт тұрғынды өлтіру; 7 ақпанда Лиллиан Спрингс ранчосында төрт бейбіт тұрғынды өлтіру; 9 ақпанда Гиттрелл ранчосында үш бейбіт тұрғынды өлтіру; 11 ақпанда Мур ранчосында бір бейбіт тұрғынды өлтіру және үш вагондан тұратын конвойға шабуыл жасау; 2 наурызда түрлі жерлерде тоғыз бейбіт тұрғынды өлтіру; 16 наурызда Жюльсбургте үш бейбіт тұрғынды өлтіру және қаланы өртеу). 2 ақпанда үндістер Оңтүстік Платтеден Солтүстік Платтеге кетті және 1000-ға жуық жауынгерден (Ташунка Витконы қоса) тұратын топ, Синте Галешка, Номкахапа және Палани Викакте басшылығымен, Жюльсбургке қайтадан келді: олар әскерді ашық жерге шығаруға тырысты, әдеттегідей алдау тобын көрсетті, содан кейін, жердің даусыз иелері болғандарынан кейін, қаланы қайтадан тонап, өртеді, Форт Ранкиннің алдында лагерь құрып, Гиттрелл ранчосының қираған жерінен 9 миль қашықтықта, біреуі кен машиналарымен, екіншісі спирттік сусындармен жүктелген екі үлкен вагонды басып алды. 3 ақпанда шайендер мен арапахолар Жюльсбургтен Лоджпол-Криктегі ауылға қайтуға кетті, бірақ тетондық дакоталар Форт Ранкиннің алдында тойлап, телеграф желісін бұзып, Жюльсбург пен Вашингтон ранчосы арасында 1500 бас малға шабуыл жасады; 4 ақпанда шайендер Муд Спрингс станциясында, Мудди Спринг Крикте, шағын әскери гарнизон болған жерде сиырлар мен 20 жылқыны ұрлады, олар телеграф арқылы Кэмп Митчеллге, 55 миль қашықтықтағы және Форт Ларамиге көмек сұрады; лейтенант Уильям Эллсуорт…

Сенім мен сатқындық

Сәуірде 1865 жылы Синте Галешка өзінің Сичангу тайпасымен бірге Тунг өзенінде Солтүстік Арапахо тайпасымен бірлесіп лагерь құрды, үкімет елшілерімен байланысқа түсті (осы арада 3 наурызда Витал Джерротты жоғары Платтың үнді агенті ретінде ұнамайтын Джон Лоридің орнына қойды), Ларами фортына 60 киіз үймен (14 сәуірде) келді және фортқа жақын орналасты. У. С. Харни мен Дж. Б. Санборн Дакота, Шайен және Арапахо тайпаларына Қара таулар, Роки таулары мен Йеллоустон өзені арасындағы жерді берді және ақ адамдарға сол жер арқылы өтуді тыйым салды; бірақ артиллериялық қарулары бар 500 атты әскердің колоннасы, полковник Томас Мунлайт басқарып, үнді аумағына келгеннен жаңа дағдарыс туды; мамыр айында Мунлайт әскерлері, олар үшін Джим Бриджер барлау жұмысын жүргізіп, Плат өзенінен өтіп, Жел өзеніне жетті, бірақ Бриджердің нұсқауларын орындамағандықтан, олар шексіз қарлы кеңістіктерге және қатал қарлы дауылдарға тап болды, сондықтан Ташунка Витко басқаратын тетон жауынгерлерінің тобы бақылап отырған Плат өзеніне қайта оралды, ал Оглала тайпасы 22 жылқыны ұрлап, бірнеше еркектерді жоғалтты. 1865 жылы 30 мамырда генерал Коннор жаңадан құрылған Жазықтар әскери округінің қолбасшылығына тағайындалды, ол 15 мамырда Джулсбургке келді, генерал Х. Доджбен кеңескеннен кейін, Паудер өзені мен Йеллоустон өзені аймағына экспедицияны дайындауға кірісті: полковник Нельсон Коул басқаратын колонна Колумбустан, Небраскадан келген, Қара таулардың солтүстігінен өтуі керек, тағы бір колонна полковник Сэмюэл Уокер басқаратын, Форт Ларамиден 600 адаммен және 16-шы Канзас еріктілер атты әскерінің жүкті пойызымен, Қара таулардан өтуі керек, ал соңғысы, 7-ші Айова еріктілер атты әскерінің бөлімі, 2-ші Калифорния еріктілер атты әскері, майор Франк Норт және капитан Льютер Норттың "Пауни батальоны", 95 барлаушыдан тұратын ротамен, Омаха мен Виннебаго тайпаларының жүзге жуық барлаушысынан тұратын бөлім, үнді аумағына кіруді күтіп, Форт Ларамиге келді. Жаздың аяғында 1864 жылы тамызда Канзастағы Кішкентай Көк өзенде тұтқындалған Лусинда Эубанкс ханым мен оның ұлын Ите Нонпа (Екі Жүз) құтқарып алды, ол достық Оглала тетон басшысы болды, ол Ваглюхе Сичангу / Оглала ("Ларамидегі жалқаулар") басшысы И Танканың кеңесімен екі тұтқынды әскери биліктің қолынан босату үшін Ларами фортына барды; Ите Нонпаның адамдары жол бойымен И Танканың үнді полициясымен белгіленді, олар жол бойымен тағы да Си Сапа (Қара аяқ) Оглаланы тұтқынға алды, ал Ваглюхе полиция қызметкерлері екі топты да Форт Ларамиге айдап әкетті; форттың қолбасшысы полковник Мунлайт болмағандықтан, жауапты офицер, мас күйінде, екі тетон басшысын асып тастады. Жаздың басында әскери билік Тетон Дакота тайпасын Форт Ларамиге жақын жерде бейбіт лагерьде тұрған жерден Форт Керниге депортациялауға шешім қабылдады және көптеген басшылар мен жауынгерлерді тұтқындауға бұйрық берді; депортацияланған Тетон тайпасы (1500 немесе 2000 адам, соның ішінде Ите Нонпа және Си Сапа, И Танка, Махто Оханко және Вакинян Чика тайпалары, әсіресе әскери кортеждің қыздар мен жас әйелдерге жасаған зорлық-зомбылықтарына қарсы шықты) және оларды жол бойында қадағалап жүрген әскерлер (капитан Уильям Д. Фуц басқаратын 7-ші Айова атқышының 130 сарбазынан тұратын отряд) 11 шілдеде Ат сағасына жетіп, екі қарама-қарсы жағалауда лагерь құрды: Синте Галешка мен Вакинян Чика және Ите Нонпаның ұлдары басқарып, жасырын түрде қару-жарақпен қамтамасыз етілген Сичангу мен Оглала тайпалары фетнәге көтеріліп, Фуц пен күзетші әскерлерге шабуыл жасап, офицерді өлтірді, содан кейін Синте Галешка мен оның жауынгерлері капитан Дж. Уилкокс басқаратын отрядқа қарсы көтерілді, ол Ат сағасын кесіп өтуге тырысты, және отбасыларға Плат өзенін кесіп өтіп, бостандықтарын қайтаруға мүмкіндік берді; тек бірнеше отбасы Айова еріктілерінің қолында қалды және жауынгерлер беріліп, кеткенше адам қалқаны ретінде пайдаланылды; Фуц және тағы төрт сарбаз қаза тауып, жетісі жараланды, ал Чарли Эллистон басқаратын үнді полициясы дезертирлік жасады; әскери есеп бойынша, Лакота жауынгерлері арасындағы шайқаста төрт достық басшылар қаза тапқан болуы керек еді, бірақ шын мәнінде тек бір Тетон қаза тапты, мүгедек тұтқын шайқастан кейін сарбаздар сойып, бас сүйегін алып тастады. Бостандыққа шыққан Лакота Паудер өзеніне барды, онда оларға жылқы, сиыр, киіз үй және барлық қажетті заттар берілді, және олар қысты 1000-нан астам киіз үйден тұратын лагерь құрып өткізді; Мунлайт өз әскерлерімен бірге абайлап және жайлап Ақ Жер өзеніне дейін іздерін сақтады, онда тетон тайпасы атты әскердің аттарын шауып алып, солдаттар өздерінің ...

1865 жылы жазда Powder River-ден Platte River-ге дейін қайтадан соғыс

1865 жылдың жазында генерал Коннор индейлерді Платт өзенінің солтүстігіндегі аумақтан қууға шешім қабылдады, осыған орай әскерін үш колоннаға бөлді: (Коул, Небраскадан Блэк Хиллзге қарай; Уокер, Форт Ларамиден Блэк Хиллзге қарай; Коннор, Бозман жолымен Монтанаға қарай); Коннордың бұйрығы – "12 жастан асқан әрбір еркек индейді өлтіру" (әрі офицерлер мен сарбаздардың индейлік құжаттарды сұрауы күмәнді); шығыстан, Паудер өзені бойымен, Монтанаға қарай алтын іздеушілер колоннасы жақындады, олардың көпшілігі Азамат соғысының қатысушылары, оны полковник Соуэрс ұйымдастырды. Паунидің көмекші жасақтарына әрбір Дакотаны аулауға және жылқыларын өзіне беруге рұқсат берілді, осылайша олар бірнеше "Loafers" Лакоталарды өлтірді, бұл Синте Галешка мен Сичангуларды ашуландырды – олар жақында Пауни әйелдерін тұтқынға алған, әйелдерге жылқылар мен басқа да сыйлықтар берді, және олар қатал және қанды кек алумен қорқытты. Шілдеде Канку Вакантуя ("Ұзын арқа") бастаған 50 Миннеконжу батыры Абсароке ауылына шабуыл жасап жылқы ұрлады; содан кейін сол Канку Вакантуя 50 жауынгермен бірге Бозман жолына шабуыл жасады, армия үшін барлау жүргізіп жатқан Омаха патрулін шабуылдап, үш адамды өлтірді және әскери лагерьдегі жылқыларды ұрлады. Шілдеде ол әскеріне индейлер билейтін жерге кіруге бұйрық берді: бұйрық алғаннан кейін, 16-шы Канзас еріктілер атқыштар полкі бүлік көтерді, ал Уокер бүлікшілерді басу үшін басқа әскерлерді қатарға тұрғызуға мәжбүр болды, осылайша колонна 5 шілдеде Форт Ларамиден шықты; Коннор 2 тамызда 675 адаммен Платт өзенінен өтіп, Паудер өзеніне қарай жылжиды, онда 11 тамызда тоқтады және Коннор лагерін (кейін Форт Риномен ауыстырылды) Құрлы Қатын шатқалының аузынан 25 шақырым жерде құруға кірісті. Тағы бір колонна, азаматтық алтын іздеушілерден, көбінесе қатысушылардан тұрады, оны Джеймс А. Соуэрс басқарды, Монтанаға қарай шығыстан жылжиды; генерал Салли әскерімен 13 шілдеде Форт Райске жетті (полковник Димон атып шығарған салюттерден өзен жағасындағы лагердегі 250 Хункпапа, Сихасапа және Янктонаи үркіп қалды; олар әскердің жаулық ниеті жоқ екеніне қиындықпен көндірілді, бірақ 130 отбасы, оның ішінде Татанка Йоттанка тобы – фортқа қарай бет бұрды, өздерінің ауылдарына қайтып кетті). Он ай бойы (мамыр-желтоқсан) Паудер өзені аймағы ақ адамдарға өтпес болды: 47 әскери қызметкер мен 109 бейбіт тұрғын қаза тапты, ал 16 әйел тұтқынға алынды. 26 шілдеде 1865 жылы шамамен 1000 (немесе басқа мәлімдемелер бойынша 3000) Тетон Лакота, Солтүстік Шайен және Хотамитани ("Ит сарбаздары") Шайендері (Вокуини, Тахмелепашме, Махпиуа Лута, Ташунка Кокипапи бастаған, Шайеннің жартылай қаны бар Джордж Бент және басқа да маңызды басшылар, Синте Галешка сияқты, 1866 жылдың көктемінде Форт Ларамиге бейбіт келіссөздерге келген, шайқасқа қатысқанын жоққа шығарған, Канку Вакантуя, Маза Пангеска, Номкахпа, Палани Викакте, Вахаканка Сапа, Миксасо Ска, Хехака Галешка, Махпиуа Ичатагья, [Жас] Ташункакокипапи, Шунка Блока, Ташунка Витко, Чанку Танка) Платт өзеніндегі Платт стансасына шабуыл жасады, ол майор Мартин Андерсон басқаратын 11-ші Огайо еріктілер атқыштар полкімен гарнизондық қорғалған пост болды; бекіністен тысқары әскерді шығаруға сәтсіз тырысқаннан кейін, жауынгерлер бес вагондық әскери колоннаға және 25 сарбаздан тұратын 11-ші Канзас еріктілер полкінен сержант Амос Кастард басқаратын күзетшілеріне шабуыл жасады, ал аванпостқа бара жатқан 11-ші Канзас еріктілер полкінен 25 сарбаздан тұратын взвод (оның ішінде почта жеткізуін күзетіп жүрген 12 сарбаздан тұратын жасақ, капрал Генри Гримм басқарады) лейтенант Каспар Коллинз (11-ші Огайо еріктілер полкі) басшылығымен құтқаруға жіберілді: аванпосттың гаубицасы таразыны аудармас бұрын, индейлер (жалпы шығындары сегіз қаза тапқан және көптегені жараланған) Кастард жасағын жойды, 23 сарбазды өлтірді, ал екеуі ғана құтылды, және Коллинз бен Гримм жасақтарын басып, офицер мен төрт сарбазды өлтірді және тоғыз сарбазды жаралады; осылайша Лакота Паудер өзеніне қайтып келді.

1876-1877 жылдардағы Ұлы Сиу соғысының прелюдиясы

1874 жылы Джордж Армстронг Кастер Сиу территориясына барлау миссиясын жетектеді, ол жергілікті үндістердің қасиетті жері саналатын Қара төбелерде алтынның табылуын хабарлады. Бұрын әскер шахтерлерді тоқтатуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады; зорлық-зомбылықтың қаупі күшейді. 1875 жылдың мамыр айында Тінті құйрық, Қызыл бұлт және Жалғыз мүйіз бастаған делегациялар Вашингтон қаласына сапар шегіп, президент Грантты қолданыстағы келісімдерді сақтауға және олардың жерлеріне шахтерлердің ағынын тоқтатуға көндіруге тырысты. Үндістер Грантпен, Ішкі істер министрі Деланомен және Үндістер ісі жөніндегі комиссар Смитпен кездесті. Оларға Конгресс тайпаларға жерлері үшін 25 000 доллар төлеу және оларды Үндістан аумағына көшіруді қалайтынын хабарлады. Үндістер мұндай келісімге келіспеді, ал Тінті құйрық бұл ұсынысқа былай деп жауап берді:

«Әке, мен Ұлы Әкемнің айтқандарын мұқият ойлап, сізге жауап беру үшін келдім. Бұрын келгенімде Президент маған елімді берді, мен жақсы жерге тірегімді қададым, және мен сонда қалуымды қалаймын. Мен Келісімді (әлде 1868 жылғы Форт Ларами келісіміне сіңіп отыр) құрметтеймін, бірақ біздің жерімізге келген ақ адамдар оны құрметтемейді. Сіз басқа ел туралы айтасыз, бірақ ол менің елім емес; ол мені қызықтырмайды, мен онымен ісім болмайды. Мен сол жерде тумағанмын. Егер ол жақсы ел болса, онда сіз қазір біздің жеріміздегі ақ адамдарды сол жаққа жіберуіңіз керек және бізді жалғыз қалдырыңыз.»

Басшылар Лоун Триде (Қызыл бұлт пен Тінті құйрықтың агенттіктері арасында) жалпы кеңес ұйымдастырды, ол кез келген жерді беруге қарсы жаулықты бекітті. Бірақ жазда Кастердің 7-ші кавалериясы Қара төбелерге жіберілді, ал үкіметтік комиссия (Сенатор Уильям Б. Эллисон, пастор Сэмюэл Д. Хинман, генерал А. Терри, Ларамидегі саудагер Джон Коллинз) аймақтың берілуі туралы келіссөздер жүргізу үшін жіберілді. Қызыл бұлт келмеді, ал Тінті құйрық Комиссияның ұсынысын қабылдамады. Осы уақытта Отырған бұқа (Татанка Йотанка) Лакота егемендігін қорғау үшін солтүстікте жалпы көтеріліс ұйымдастырып жатқанда, ал Қызыл бұлт (Махпиуа Лута) ашуланып бара жатқанда, Тінті құйрық (Синте Галешка) өздігінен барлау миссиясына шықты, төбелерде алтынның белгілерін тапты, содан кейін басқа басшылармен және үнді агенті Эдвин А. Ховардпен бірге оның жаңалығын көрсету және елдің экономикалық құндылығын бағалау үшін тағы бір барлау миссиясына барды. Содан кейін ол оларға он есе қымбат баға сұрады, бірақ үкімет өкілдері оның күткенінше, одан бас тартты. Қара төбелердегі жорыл басталғанда, Роузбуд (Тінті құйрықтың Сичангу) және Пайн Ридж (Қызыл бұлттың Оглала) резервациялары қатаң әскери бақылауға алынды, қару-жарақ пен жылқылар әскерге тәркіленді, ал екі ұлы басшылар сақтықпен тұтқындалды. Кішкентай Бигхорн шайқасынан және Отырған бұқаның Канадаға кетуінен кейін, көптеген жау топтары Тінті құйрық пен Қызыл бұлтқа қайтып келді немесе қайтаруға мәжбүр болды, себебі Сичангу мен Оглаланың көпшілігі сол жерде қалған еді. Екі ұлы басшы шашырап кеткен топтарды қайтару үшін миссиялар ұйымдастырды, соның ішінде Ташунка Витко (Айран Ат) және кейіннен Пиджи (Галл) топтарын. Тінті құйрық генерал Джордж Крукқа полковник Нельсон Майлске қарағанда он есе көп жауларды қарсы алуға көмектесті. Бұл топтарға тиесілі жылқылар резервация басшыларына берілді, бірақ Тінті құйрық оларды қайтарып берді (1200 жылқы Махпиуа Икахтагьяның (‘Бұлтқа тиюші’) Минеконжу және Махто Хансканың (‘Ұзын Аю’) мен Махто Шаның (‘Қызыл Аю’) Итазипчоларына қайтарылды), өйткені ол (Круктан алғыс ретінде үкіметтік жалақы алған немесе Лакотаның бас басшысы немесе Армияның құрметті майоры болған жалғыз Лакота басшысы болғандықтан) резервациядағы мұқтаж Лакота отбасыларына үкіметтен алған ақшасының барлық сомасын, бір долларлық банкноттармен алған, таратып беруге көндіккен.

1881 жылы қайтыс болды

1881 жылы ол әлі де резервацияларды және Лакота халқының өз жеріндегі өмірін қорғау үшін күресіп жатқанда, сондай-ақ Black Hills соғысынан кейін Лакота резервациясындағы үкіметтік үнді агенттерінің билігіне қарсы тұрғанда, Спэттл Тейлді Кроу Дог даулы себептермен өлтірді. Лютер Стендинг Бер Спэттл Тейлді оған тиесілі емес жерді сатты және мүгедек адамның әйеліне үйленді деп айыптап, Кроу Дог өлтірді деп мәлімдеді (бірақ Спэттл Тейл ешқашан Лакота жерін сатқан жоқ, оның «қарым-қатынасы» және мүгедек адамның әйеліне қатысты ешқандай дәлел жоқ). Бұл әрекеттер көптеген Сиу басшыларын ашуландырған деген болғанымен (ешқандай дәлелсіз), Спэттл Тейл әйелді қайтарудан бас тартты, себебі АҚШ үкіметі оны қолдайды деп мәлімдеді. Бірнеше адам Спэттл Тейлді өлтіруді жоспарлаған, бірақ олар әрекет етуге үлкермес бұрын, оны Кроу Дог өлтірді (оның ескі қарсыласы, Скеттеринг Беардың немере інісі, Спэттл Тейлді бас қолбасшылыққа алмастыруды көздеген, жемқор агент Цицеро Ньюэлл тағайындаған және Сичангудың оған деген құрметінің жетіспеуінен қызметтен алынған бұрынғы үнді полициясының бастығы) 1881 жылғы 5 тамызда. Тарихшы Ди Браунның айтуынша: «Ақтар бұл өлтіруді әйел үшін туған даудың нәтижесі деп есептеді, бірақ Спэттл Тейлдің достары бұл басшылардың билігін жою үшін жасалған қастандық екенін айтты». 1881 жылғы 5 тамызда ұзақ уақыт бойы өршіген араздықтан кейін Кроу Дог Роузбуд үнді резервациясында Спэттл Тейлді атып өлтірді. Кроу Дог тұтқындалып, Дакота аймағындағы Дэдвуд аймақтық сотында сотталды, ол кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылды және асылуға үкім шығарылды. «Ex parte Crow Dog» ісінде АҚШ Жоғарғы Соты үкімді жоққа шығарды, өйткені Дэдвуд сотының резервацияда бір үндіні өлтіру ісі бойынша юрисдикциясы болмады. Кроу Дог босатылып, Роузбудқа қайтарылды. Спэттл Тейл Оңтүстік Дакота штатындағы Роузбудта жерленген. 1971 жылы Оңтүстік Дакотадағы Роузбуд үнді резервациясындағы тайпалық университетке (Sinte Gleska университеті) оның есімі берілді.

Үндістанның заң практикасына әсері

Спэтт Тейлдің өлімі оның өлімінен соң ұзақ жылдар бойы маңызды үнді заң принциптеріне әсер етті. Ex parte Crow Dog ісі үнді тайпаларының өз егемендігін сақтайтынын анықтады. Бұл іс, сондай-ақ 1885 жылдан бастап, үнді қорықтарындағы түрлі қылмыстар үшін, түрлі жағдайларда үнді және үнді еместерді соттау үшін федералдық соттар мен үнді тайпалары соттары арасындағы билік бөлінісін белгілейтін бірқатар федералдық заңдардың жасалуына түрткі болды. Дегенмен, Ex parte Crow Dog толық билік туралы доктринаны да орнатып берді, бұл Конгреске өздері қалаған кез келген заңды (соның ішінде бұрын жасалған шарттарды өзгертетін заңдарды да) қабылдау құқығын берді, тіпті әсер еткен тайпаның немесе тайпалардың қарсылығына қарамастан.