Кіріспе

Жұмыс тобы

Көлік құралдарының реттелу ережелерін үйлестіру жөніндегі әлемдік форум – Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропа экономикалық комиссиясының (БҰҰ ЕЭК) Ішкі көлік комитетінің (ІЖК) жұмыс тобы (WP.29) болып табылады. Оның міндеті – 1958, 1997 және 1998 жылдары қол қойылған дөңгелекті көлік құралдарының конструкциялық техникалық талаптарына, оларды мақұлдауға және мерзімді техникалық тексеруге қатысты көпжақты келісімдерді басқару, сондай-ақ осы үш келісім аясында БҰҰ реттемелерін, БҰҰ-ның жаһандық техникалық реттемелерін және БҰҰ ережелерін әзірлеу және өзгерту болып табылады. Бұл реттемелер көлік құралдарын реттеуге арналған. WP.29 1952 жылдың маусымында «Көлік құралдарының техникалық талаптары жөніндегі сарапшылар тобы» ретінде құрылған, ал қазіргі атауы 2000 жылы қабылданды. WP.29 құрылған кезде Еуропалық ауқымы кеңірек болды. 2000 жылдан бері бұл форумның жаһандық ауқымы мойндалды, себебі Америка Құрама Штаттары мен Канаданы қоспағанда, барлық континенттегі елдер белсенді қатысып, үйлесімсіз стандарттарды әзірледі.

Шу және шиналар (GRBP)
Жарық және жарық сигналдары (GRE)
Ластану және энергия (GRPE)
Автоматтандырылған және байланысты көлік құралдары (GRVA)
Жалпы қауіпсіздік шаралары (GRSG)
Пассивті қауіпсіздік (GRSP)

1958 жылғы келісім

Форум жұмысының негізі "1958 жылғы келісімге" негізделген, ресми атауы "Төңгуірлі көлік құралдарына, жабдықтарға және бөлшектерге арналған бірыңғай техникалық талаптарды қабылдау туралы келісім және осы талаптардың негізінде берілген мақұлдауларды өзара тану шарттары" (E/ECE/TRANS/505/Rev.2, 1995 жылғы 16 қазанда өзгертілген). Бұл қатысушы елдердің (келісімге қатысушы тараптардың) көлік құралдары мен компоненттерін бекіту үшін техникалық талаптар мен хаттамалардың ортақ жиынтығын келісетін құқықтық базаны құрайды. Бұрын олар Еуропа экономикалық комиссиясына сілтеме жасай отырып, "БҰҰЕЕЕ регламенттері" немесе, ресми емес түрде "ЕЭК регламенттері" деп аталып келді. Алайда, қазіргі таңдағы көптеген Еуропадан тыс елдер 1958 жылғы келісімге қатысушы тараптар болғандықтан, регламенттер ресми түрде "БҰҰ регламенттері" деп аталады. Келісімде белгіленген өзара тану принципіне сәйкес, әрбір келісуші тараптың үлгілік мақұлдаулары барлық басқа келісуші тараптар тарапынан танылады.

Қатысушы елдер

1958 жылғы келісімге ресми түрде 30 маусымға дейін қол қою мүмкіндігі болды, және бес ел мұны істеді: Италия (28 наурыз), Нидерланды (30 наурыз), Батыс Германия (19 маусым), Франция (26 маусым) және Венгрия (30 маусым). Швеция мен Бельгия да осыдан кейін жақын арада қосылды. Бастапқыда келісімге тек ЕЭК мүше елдерінің қатысуына рұқсат берілді, бірақ 1995 жылы келісімге ЕЭК мүше еместердің де қатысуына мүмкіндік беру үшін түзетулер енгізілді. Қазіргі қатысушылардың арасында Еуропалық Одақ және оның мүше елдері, сондай-ақ Еуропалық Одаққа кірмейтін Норвегия, Ресей, Украина, Сербия, Беларусь, Қазақстан, Түркия және Әзірбайжан, тіпті Оңтүстік Африка, Австралия, Жаңа Зеландия, Жапония, Оңтүстік Корея, Таиланд және Малайзия сияқты алыс орналасқан аймақтар да бар. 1958 жылғы келісімге қатысушы елдерге ерекше таңбалау нөмірі беріледі, ол елдердің келісімге мүше елдер ретінде тіркелген тізбек бойынша реттік нөміріне сәйкес келеді. 2022 жылғы мәлімет бойынша, келісімге қатысушылар мен олардың ерекше таңбалау нөмірлері:

Dist. Number Ел Қолданысқа енген күні Ескермелер 1 format=dmy 2 format=dmy 3 format=dmy 4 format=dmy 5 format=dmy 6 format=dmy 7 format=dmy 8 format=dmy (бұрынғы Чехословакия) 9 format=dmy 10 format=dmy (бұрынғы Югославия) 11 format=dmy 12 format=dmy 13 format=dmy 14 format=dmy 16 format=dmy 17 format=dmy 18 format=dmy 19 format=dmy 20 format=dmy 21 format=dmy 22 format=dmy 23 format=dmy 24 format=dmy 25 format=dmy 26 format=dmy 27 format=dmy 28 format=dmy 29 format=dmy 30format=dmy 31 format=dmy 32 format=dmy 34 format=dmy 35 format=dmy 36 format=dmy 37 format=dmy 39 format=dmy 40 format=dmy 41 11.04.2023 42 format=dmy 43 format=dmy 45 format=dmy 46 format=dmy 47 format=dmy 48 format=dmy 49 format=dmy 50 format=dmy 51 format=dmy 52 format=dmy 53 format=dmy 54 format=dmy 55 format=dmy 56 format=dmy 57 format=dmy 58 format=dmy 60 format=dmy 62 format=dmy 63 format=dmy 64 format=dmy 65 22.10.2022 66 02.01.2023 67 26.07.2023 68 01.09.2023

Көптеген елдер, тіпті 1958 жылғы келісімге ресми түрде қатыспаса да, БҰҰ регламенттерін мойындайды және оларды өз ұлттық талаптарында қайталайды немесе БҰҰ стандартына сәйкес келетін көліктерді импорттауға, тіркеуге және пайдалануға рұқсат береді, немесе екеуін де істейді. АҚШ және Канада (жарықтандыру регламенттерін қоспағанда) екі маңызды ерекшелік болып табылады; БҰҰ регламенттері көбінесе мойындалмайды және БҰҰ стандартына сәйкес келетін көліктер мен жабдықтарды екі аймақта импорттауға, сатуға немесе пайдалануға рұқсат жоқ, егер олар аймақтың автомобиль қауіпсіздігі заңдарына сәйкес келетіндігі расталмаса немесе жүргізуге қатыспайтын шектеулі мақсаттар үшін (мысалы, автомобиль көрмесінде көрсету).

Типтік бекіту

1958 жылғы келісім үлгіні мақұлдау және өзара тану принциптеріне негізделген. 1958 жылғы келісімге қосылған кез келген ел, осы компонент қай елде өндірілгеніне қарамастан, кез келген өндірушінің реттелген өнім үлгісін сынауға және мақұлдауға құқылы. Әрбір жеке өндірушінің әрбір жеке үлгісі бір жеке тип ретінде есептеледі. Егер қосылған елдің бірі үлгіні мақұлдаса, басқа барлық қосылған елдер осы мақұлдауды мойындауға және осы көлік құралын немесе автомобиль жабдығын импорттауға, сатуға және пайдалануға заңды деп санауға міндетті. БҰҰ ережесіне сәйкес мақұлданған өнімдер шеңбер ішінде «Е» әрпімен және идентификациялық нөмірмен белгіленеді. Бұл нөмір өнімді мақұлдаған елді көрсетеді, ал оны қоршаған басқа әріптер мен сандар тиісінше ереженің нақты нұсқасын және үлгіні мақұлдау нөмірін көрсетеді. Барлық елдердің үлгіні мақұлдаулары заңды түрде тең болғанымен, әртүрлі ұлттық үлгіні мақұлдау органдары регламенттер мен хаттамаларды қолданудағы қатаңдық деңгейі бойынша нақты және көзге көрінетін айырмашылықтар бар. Кейбір елдердің үлгіні мақұлдау үшін өздерінің ұлттық стандарттары бар, олар БҰҰ ережелерінде қарастырылғаннан қатаң болуы мүмкін. Автокөлік бөлшектері саласында, мысалы, неміс (E1) үлгісін мақұлдау, нашар сапа немесе орынсыз мақұлдаудан қорғанудың кепілі ретінде қарастырылады.

БҰҰ ережелері

2015 жылға қарай 1958 жылғы келісімге 135 БҰҰ ережесі қосылған; көптеген ережелер көліктің бір ғана бөлігіне немесе технологиясына арналған. Төменде жолаушылар автомобильдеріне қолданылатын ережелердің ішінара тізімі келтірілген (көліктің ауыр түрлеріне, мотоциклдерге және т.б. басқа ережелер қолдануы мүмкін).

Сұр нарық (1976-1988 жылдар)

Әлемдік қауіпсіздік және шығарындылар нормаларына сәйкес жасалған көліктер 1976-1988 жылдар аралығында американдықтарға жеке импорт ретінде қолжетімді болды. Бұл "сұр нарық" арқылы жасалды. "Шұғыл заманның" көптеген ең жақсы, танымал автомобильдері сол кезде осылай импортталды. Қазіргі таңдағыда АҚШ-қа жеке импорт ретінде көлік импорттау мүмкін емес, тек төрт ерекшелік бар, бірақ олардың ешқайсысы американдықтарға АҚШ-та ресми түрде сатылмаған жаңа көліктерді сатып алуға рұқсат бермейді. Тіпті белгілі миллиардер Билл Гейтс пен оның Porsche 959 көлігі де осыдан өте алмады.

Өзін-өзі куәландыру

БҰҰ үлгісіндегі типтік бекіту жүйесіне қарағанда, АҚШ және Канада автокөлік қауіпсіздігі ережелері өзін-өзі сертификаттау принципі бойынша жұмыс істейді, онда көлік құралының немесе автокөлік жабдығының өндірушісі немесе импортері – яғни, мәлімдейді және уәде береді – көлік құралы немесе жабдық барлық қолданыстағы федералдық немесе Канада автокөлік қауіпсіздігі, бампер және ұрлыққа қарсы стандарттарына сәйкес келеді. Көлік құралын немесе жабдықты импорттау, сату немесе пайдалану үшін мемлекеттік орган немесе аккредиттелген сынақ орталығынан алдын ала тексеру талап етілмейді. Егер сертификаттаудың жалған немесе бұрыс екендігіне күмән туса – яғни, көлік құралы немесе жабдық шындығында талаптарға сәйкес келмейтін болса – билік органдары сынақтар жүргізе алады және егер сәйкессіздік анықталса, кері шақыру және/немесе басқа да түзету және/немесе жазалау шараларын бұйыра алады. Көлік және жабдық өндірушілері мұндай санкцияларға шағымдануға құқылы, бірақ бұл өте қиын процесс. Жол қауіпсіздігіне елеулі әсер етпейтін сәйкессіздіктер анықталған жағдайда, бұрыннан өндірілген көлік құралдары үшін кері шақыру (түзету және хабарлама) талаптарын орындамау туралы петиция беруге болады.

Регламенттік айырмашылықтар

Тарихи тұрғыдан алғанда, БҰҰ мен АҚШ ережелерінің арасындағы ең көзге түсетін айырмашылықтың бірі фаралардың дизайны мен өнімділігі болды. Мұнда көрсетілген Citroën DS 1940-1983 жылдар аралығындағы фаралардың үлкен айырмашылықтарын көрсетеді, ол кезде АҚШ ережелері көптеген Еуропа елдерінде тыйым салынған, жабық типтегі фараларды талап етті. Осыған ұқсас тәсіл АҚШ-тағы міндетті жақтан нұсқаулық шамдарында да байқалады.

1998 жылғы келісім

"Дөңгелекті көлік құралдарына, жабдықтарға және бөлшектерге арналған жаһандық техникалық регламенттерді орнату туралы келісім", немесе 1998 жылғы келісім, кейінгі келісім болып табылады. Көлік құралдарының регламенттерін үйлестіру миссиясын орындағаннан кейін, БҰҰ ЕЭК 1958 жылғы келісімге қол қоймаған елдердің оның қызметіне толық қатысуына кедергі келтіретін негізгі мәселелерді (типтік бекітудің әкімшілік ережелері, өзін-өзі сертификаттауға қарсы және типтік бекітулердің өзара тануы) шешті. 1998 жылғы келісім типтік бекітуге арналған әкімшілік рәсімдерсіз және типтік бекітулердің өзара тану принципінсіз жаһандық техникалық регламенттер деп аталатын мета-регламенттерді жасау үшін құрылды. 1998 жылғы келісімде Уағдаласушы Тараптар Біріккен Ұлттар Ұйымының жаһандық техникалық регламенттерін (БҰҰ ЖТР) консенсус негізінде дауыс беру арқылы БҰҰ-ның жаһандық тізіліміне енгізеді деп белгіленген. БҰҰ ЖТР-лерде жаһандық деңгейде үйлестірілген өнімділік талаптары мен сынақ процедуралары бар. Әрбір БҰҰ ЖТР өзінің дамуы туралы толық ақпаратты қамтиды. Мәтінде техникалық негіздеме, пайдаланылған зерттеулер, шығындар мен пайдаға қатысты мәселелер және қарастырылған деректерге сілтемелер келтірілген. Уағдаласушы Тараптар БҰҰ ЖТР-лерді ұлттық заңнамаға енгізу кезінде ұлттық деңгейде қалыптасқан қағида жасау процестерін қолданады. 1998 жылғы келісімде қазіргі таңдағыда 33 Уағдаласушы Тарап және БҰҰ-ның жаһандық тізіліміне енгізілген 14 БҰҰ ЖТР бар. Өндірушілер мен жеткізушілер БҰҰ ЖТР-лерді тікелей пайдалана алмайды, себебі олар елдерге қызмет ету үшін арналған және ұлттық немесе аймақтық заңнамаға енгізілуі қажет.

2013 жылғы Трансатлантикалық сауда және инвестициялық серіктестік (ұсынылған)

Трансатлантикалық сауда және инвестициялық әріптестік (TTIP) келіссөздері аясында автомобильдерді реттеу саласындағы стандарттардың өзгешеліктері қарастырылуда. ТТИП келіссөзшілері нормативтік ерекшеліктерді қысқарту жолдарын іздеп, осы арқылы шығындарды азайтуға және көлік құралдары саудасын дамытуға мүмкіндік беруді көздеп отыр.