Кіріспе

Органикалық химиядағы химиялық реакция

Джонсон-Корей-Чайковский реакциясы (кейде Корей-Чайковский реакциясы немесе CCR деп аталады) – органикалық химияда эпоксидтер, азиридиндер және циклопропандар синтезі үшін қолданылатын химиялық реакция. Оны 1961 жылы А. Уильям Джонсон ашқан, ал Е. Дж. Кори және Майкл Чайковский оны одан әрі дамытқан. Реакция кетондарға, альдегидтерге, иминдерге немесе энондарға күкірт илидінің қосылуын қамтиды, нәтижесінде сәйкес 3 мүшелі цикл түзіледі. Реакция диастереоселективті болып табылады және бастапқы стереохимияға қарамастан, өнімде транс-субституцияға басымдық береді. Осы әдіс арқылы эпоксидтерді синтездеу олефиндердің дәстүрлі эпоксидтеу реакцияларына маңызды ретросинтетикалық балама болып табылады. Реакция көбінесе метилендік топты беру арқылы эпоксидтеу үшін қолданылады және осы мақсатта бірнеше маңызды толық синтездерде пайдаланылды (эпоксидтер синтезі туралы төменде қараңыз). Реакцияның тарихы, механизмі, қолданылу аясы және энантиоселективті түрлері туралы толық мәліметтер төменде келтірілген. Бірнеше шолулар жарияланған.

Тарих

Джонсонның алғашқы жариялануы 9 диметилсульфоний флуоренилидтің субституцияланған бензальдегид туындыларымен реакциясына қатысты. Виттиг реакциясына ұқсас әрекет сәтсіз аяқталды, бірақ оның орнына бензальфлуорен оксиді алынды, сонда "күкірт илиді мен бензальдегидтер арасындағы реакция фосфор және мырыш илидтеріндегідей бензальфлуорендерді бермеді" деп көрсетілді. Кейін Корей және Чайковскийдің (диметилоксосульфаниумил)метанид, (CH3)2SOCH2 және (диметилсульфаниумил)метанид, (CH3)2SCH2 (Корей-Чайковский реагенттері деп белгілі) тиімді метилендік топты беруге қабілетті реагенттер ретіндегі әзірлемелері осы реакцияны органикалық химияның негізгі реакцияларының бірі ретінде орнықтырды.

Механизм

Джонсон-Корей-Чайковский реакциясының механизмі карбонил немесе имин тобына йлидтің нуклеофилді қосылуынан тұрады. Теріс заряд гетероатомға ауысады, ал сульфоний катионы жақсы кететін топ болғандықтан, ол шығарылып, цикл құрылады. Бұған ұқсас Виттиг реакциясында, фосфор-оттегінің күштірек қос байланысының түзілуі оксиранның пайда болуына кедері келтіреді, және оның орнына 4 мүшелі циклдік аралық арқылы олефинация жүзеге асырылады. Бұл реакция бірнеше маңызды толық синтезде қолданылды, оның ішінде химиотерапиялық препарат таксолды өндіретін Данишевский Таксол толық синтезі және пестицид стрихнинді өндіретін Куне Стрихнин толық синтезі.

Азиридиндер синтезі

Иминдерден азиридиндерді синтездеу – Джонсон-Кори-Чайковский реакциясының тағы бір маңызды қолданысы болып табылады және оксазиридиндерден амин тобын беруге балама ұсынады. Бұл реакция кеңінен қолданылмаса да, карбонилдік аналогына ұқсас субстраттар спектрі мен функционалдық топтарға төзімділігіне ие. Төменде көрсетілген мысалдар типік болып табылады; соңғы мысалда азиридин реакция ортасында (in situ) түзіліп, нуклеофилдік шабуыл арқылы ашылып, сәйкес аминге айналады.

Энантиолэктивті өзгерістер

Джонсон-Кори-Чайковский реакциясының энантиоселективті (яғни энантиомерлік артықшылықты қамтамасыз ететін, "ee" деп белгіленетін) түрінің әзірленуі академиялық зерттеулердің маңызды бағыты болып қалады. Хиральді сульфидтерді стехиометриялық мөлшерде қолдану, тиісті каталитикалық әдістерге қарағанда тиімдірек болды, бірақ барлық жағдайларда субстраттардың қолданылу аясы әлі де шектеулі. Каталитикалық әдістер негізінен энантиоселективті мақсаттар үшін жасалған; әдеттегі органосульфидтік реагенттер тым қымбат емес, ал рацемиялық реакцияларды ельидтің эквимолярлық мөлшерімен қолдану шығындарды айтарлықтай арттырмайды. Ал хиральді сульфидтерді дайындау қымбатқа түседі, осыдан каталитикалық энантиоселективті әдістерді жетілдіруге күш салынуда.

Стойхиометриялық реагенттер

Төменде стехиометриялық түрде қолданылатын ең табысты реагенттер көрсетілген. Біріншісі – β-адренергиялық дихлороизопротеренол (DCI) қосылысын синтездеуде қолданылған, бірақ реагенттің тек бір энантиомерінің қолжетімділігімен шектелген бициклдік оксатиан. Аксиалды диастереомердің синтезі 1,3 аномерлік эффект арқылы түсіндіріледі, бұл экваторлық жалғыз электрон жұбының нуклеофилдігін азайтады. Йлидтің конформациясы трансаннулярлық кернеумен шектеледі, ал альдегидке жақындау стерикалық әсерлесулерге байланысты йлидтің бір жағына ғана мүмкін болады. Басқа маңызды реагент – Бристоль университетінің Вәриндер Аггарвал әзірлеген камфорадан туындаған реагент. Екі энантиомер де оңай синтезделеді, бірақ оксатиан реагентімен салыстырғанда шығымдылығы төмен. Йлидтің конформациясы көпірлік сутектермен өзара әрекеттесу арқылы анықталады, ал альдегидке жақындау камфора фрагментімен тоқтатылады. Реакцияда йлидтің түзілуін ынталандыру үшін фосфазен негізі қолданылады.

Катализаторлық реагенттер

Каталитикалық реагенттер аз табысқа жетті, көпшілігі төмен өнімділікке, нашар энантиоселективтілікке немесе екеуіне де ұшырады. Субстраттардың қолданылу аясымен де мәселелер бар, олардың көпшілігі метилендік трансфер және алифалық альдегидтермен жұмыс істеуде шектеулерге ие. Бұл қиындық, ялидті тиімді жасайтын нуклеофильді сульфидтің қажеттілігінен туындайды, ол эпоксидтің түзілуі үшін жақсы кететін топ ретінде де әрекет ете алады. Осы талаптардың негізгі факторлары бір-бірімен қайшы болғандықтан, катализатордың қасиеттерін реттеу қиынға соқты. Төменде (E)-стильбен оксидін синтездеуде қолданылғандағы өнімділігі мен энантиомерлік артықшылығымен бірге ең табысты катализаторлардың бірнешеуі көрсетілген. Аггарвал жоғарыда аталған сульфидті және rhodium карбеноидын in situ жасайтын жаңа алкилдеу әдісін қолдана отырып, балама әдіс әзірледі. Бұл әдіс те субстраттардың қолданылу аясымен шектеледі, карбеноидтың бәсекелестік тұтынуына байланысты негізгі топтарға ие электрофилдер үшін тиімсіз.