Феһрбеллин шайқасы: Бранденбург-Пруссияның әскери күшінің нығаюы
Battle of Fehrbellin
Фехрбеллин шайқасы (1675) – Швеция мен Бранденбург-Пруссия арасындағы маңызды шайқас. Фридрих Вильгельмнің әскері жеңіске жетіп, Пруссияның беделін арттырды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фербелин шайқасы 1675 жылдың 18 маусымында (Юлиан күнтізбесі бойынша 28 маусым, Григориан күнтізбесі бойынша) швед және Бранденбург-Пруссия әскерлері арасында болды. Граф Вальдемар фон Врангель (Рикс-адмирал Карл Густав Врангельдің өгей бауыры) бастаған шведтер Помераниядағы иеліктерінен Бранденбургтің бір бөлігін басып алып, жаулап алған, бірақ Фехрбелин қаласының жанында Ұлы Сайлаушы Фредерик Вильгельмнің фельдмаршалы Георг фон Дерффлингер басқарған әскерлері оларды кері тартты. Варшава шайқасымен (1656 жыл) бірге Фербелин Фредерик Вильгельмнің және Бранденбург-Пруссия армиясының беделін орнатуда шешуші роль атқарды.
The Battle of Fehrbellin was fought on June 18, 1675 (Julian calendar date, June 28th, Gregorian), between Swedish and Brandenburg Prussian troops. The Swedes, under Count Waldemar von Wrangel (stepbrother of Riksamiral Carl Gustaf Wrangel), had invaded and occupied parts of Brandenburg from their possessions in Pomerania, but were repelled by the forces of Frederick William, the Great Elector, under his Feldmarschall Georg von Derfflinger near the town of Fehrbellin. Along with the Battle of Warsaw (1656), Fehrbellin was crucial in establishing the prestige of Frederick William and Brandenburg Prussia's army.
Кіріспе
Соғыстан бұрын шведтер мен Бранденбург Польша Корольдігіне қарсы түрлі соғыстарда одақтас болған. Бірақ, Франко-голланд соғысы кезінде курфюрст Фридрих Вильгельм император Леопольд I-мен бірге Франция королі Людовик XIV-нің әскеріне қарсы Альзасқа жасалған одақтас жорыққа қосылғанда, француздар континентте оқшауланған Швецияны, оның әскері алыс болғанда Бранденбургке шабуыл жасауға көндірді. Фридрих Вильгельм 1674 жылғы желтоқсанда Эрштайнде орналасқанда, өзінің княздығының үлкен бөлігіне шабуыл жасалып, басып алынғанын естігенде, ол дереу әскерін коалициядан шығарды, бірақ Франкониядағы Марктбрейтте қыстауға мәжбүр болды. 1675 жылғы 26 мамырда ол екі апта ішінде Магдебургке жетті. Бұл әскери іс-қимыл тарихтағы ең ұлы жорыштардың бірі саналды. Ол мұны жасау үшін өзінің жабдықтау шараптарын тастап, жаяу әскердің көп бөлігін қалдырып, әскеріне жергілікті тұрғындардан азық-түлік сатып алуға рұқсат берді, бірақ тонауға тыйым салды. Шведтер оның осылайша ерте келгенін күтпеген еді. Бранденбургке оралғаннан кейін Фридрих Вильгельм швед әскерлерінің Хавелберг пен Бранденбург қалалары арасындағы батпақты Хавеланд аймағын басып алып, шашырап кеткенін байқады және Деррфлингерге оларды ортасынан бөлу үшін Ратенов қаласын алуға бұйрық берді. Курфюрст өзіне адал жергілікті шенеунікті 14 маусымдағы түнгі шабуыл басталғанға дейін швед офицерлерін мас ету үшін үлкен және әсем банкет ұйымдастыруға пара берді. Бұл алдамшылық, курфюрстің жылдам ілгерілеуімен бірге шведтерге оның келгенін сездіртпеді. Фельдмаршал Дерфлингер 7000 атты әскерімен және 1000 мушкетерімен Ратеновқа шабуыл жасады, оның жақындауы ауыр жаңбырдың арқасында баяулады, бірақ жасырылды. Дерфлингер швед офицерінің киімдерін киіп, Бранденбургтік күзетшілерді өзінің соңынан Бранденбургтік патруль қуалып келеді деп сендіріп, қала қақпаларын ашуға көндірді. Қақпалар ашылғаннан кейін, ол 1000 драгуннан тұратын шабуыл жасады, ал қалған әскер де көп ұзамай соңынан ерді. Ол кезде ол 69 жаста болды. Дерфлингер швед гарнизонын Ратеновтен ығыстырғаннан кейін, Врангель әскерлерін Хавелбергке қарай қайтарды. Жазғы жаңбырдың салдарынан пайда болған батпақтар оның ілгерілеуіне үлкен кедергі келтірді. 17 маусымда Бранденбург әскерлері Науэнге жетті. Осы уақытта Фридрих Вильгельмнің полковнигі Йоахим Хеннингс пен жергілікті тұрғындардың басшылығымен алдын ала жасақтары аймақтың шығу жолдарын жапты. Брансвик әскерлерімен күш біріктіру үшін Эльба өзенін кесіп өтуді жоспарлаған шведтер Фербеллиндегі соңғы бекіністеріне қайта шегінді.
Prior to the battle the Swedes and Brandenburg had been allies in various wars against the Kingdom of Poland. However, when Elector Frederick William during the Franco Dutch War had joined an allied expedition with Emperor Leopold I to Alsace against the forces of King Louis XIV of France, the French persuaded Sweden, which had been increasingly isolated on the continent, to attack Brandenburg while her army was away. When Frederick William, encamping at Erstein, heard of the attack and occupation of a large part of his principality in December 1674, he immediately drew his army out of the coalition but had to take winter quarters at Marktbreit in Franconia. Leaving on 26 May 1675, he marched to Magdeburg in only two weeks. This feat was considered one of the great marches in military history. He did it by abandoning his supply wagons and leaving large parts of the infantry behind, having his army buy supplies from the locals, but forbidding pillaging. The Swedes did not expect him to arrive that early. Once he returned to Brandenburg, Frederick William realized that the Swedish forces, occupying the swampy Havelland region between Havelberg and the town of Brandenburg, were dispersed and ordered Derrflinger to take the central town of Rathenow in order to split them roughly down the middle. The elector bribed a local official loyal to him to hold a large and elaborate banquet for the Swedish officers of the fortress in order to get them drunk before the assault began in the night of June 14. This ruse, combined with the speed of the Elector's advance made the Swedes unaware of his arrival. Field Marshal Derfflinger then personally led an attack on Rathenow with 7,000 cavalry and 1,000 musketeers, his approach slowed but hidden by heavy rain. Derfflinger impersonated a Swedish officer and convinced the guards to open the gates of the town by claiming that a Brandenburg patrol was after him. Once the gates were opened for him, he led a charge of 1,000 dragoons against the city and the rest of the army soon followed. He was 69 years old at the time. Once Derfflinger had forced the Swedish garrison from Rathenow, Wrangel pulled back his troops toward Havelberg. His progress was greatly impeded by marshes that the summer rains had turned treacherous. On June 17, the Brandenburgian troops reached Nauen. Meanwhile, Frederick William's advance parties, under the command of Colonel Joachim Hennings and guided by locals, blocked the exits of the area. The Swedes, who had planned to cross the Elbe river in order to join forces with Brunswick troops, were forced back to their last position at Fehrbellin.
Шайқас
Швед командирі Врангель Рейн өзенінің үстіндегі Фехрбеллин қаласының жанындағы қираған көпірмен шектесіп қалды. Екі жақтағы өткісіз батпақтар Врангельге жақын маңдағы Хакенберг ауылының оңтүстігінде шайқасудан басқа амал қалдырмады, ал оның инженерлері көпірді жөндеуге кірісті. Барлығы 6000–7000 Бранденбург сарбазы 13 зеңбірекпен, 7000 швед 28 зеңбірекке қарсы тұрды. Врангель айналасындағы биіктерді қорғауды ұмытты, ал Фредерик Вильгельм мен Дерффлингер оның сол жағындағы төменгі төбелерге зеңбірек орналастырды, шведтердің қанаттарында тек батпақтар мен өзен болды. Бұл зеңбіректер 18-і күні сағат 12-де атыс ашты және шведтердің оң қанатында ауыр шығынға себеп болды. Қазір қауіптің бар екенін білген Врангель бірнеше рет төбелерді басып алуға тырысты, бірақ әр жолы Бранденбург атқыштары тоқтатты. Бұл бірнеше сағатқа созылды, содан кейін Фредерик Вильгельм шведтердің оң қанатына басты шабуыл жасады, нәтижесінде олардың атқыштары қашқа жол тартты. Гессен-Гомбург князі Фредерик II басқарған Бранденбург атқыштары бұрылып, қорғаны жоқ швед жаяу әскерін, генерал-майор Хенрик фон Дельвиг бригадасын талқандады. Дегенмен, шведтер Фехрбеллин көпірін жөндеуге үлкерді, және Врангель қараңғы түскенге дейін әскерінің көп бөлігін көпірден өткізе алды. Фредерик Вильгельм офицерлерінің қаланы бомбалау туралы барлық ұсыныстарын қабылдамады. Бранденбург әскерлері шамамен 500 сарбазын жоғалтты. Врангель әскерлері Бранденбург әскерлерінен сәл көп шығынға ұшырады, бірақ нақты саны белгісіз. Дельвиг басқарған швед жаяу әскері 300–400 сарбазын жоғалтты, ал қосымша 200 шығын көбінесе атқыштарға тиесілі болды. Барлығы алғанда, шведтер шайқаста 500–600 сарбазын қаза тапты, жараланды және тұтқынға алынды. Врангель алдағы күндері Бранденбург әскерлерінің қуғыны мен жергілікті шаруалардың ашуынан одан да көп сарбазын жоғалтты, олардың кейбіреулері Оттыз жылдық соғыс кезінде шведтердің жасаған зұлпымдарын есінде сақтаған еді. Дельвиг бригадасының 1200 сарбазының барлығы 20-дан басқасы қаза тапты немесе тұтқынға алынды. Виттшток маңында ғана шаруалардың шабуылынан 300-ге жуық швед және олардың офицерлері қаза тапты. Шайқастағы шығындардан басқа, шабуылдар, дезертирлік және аштық салдарынан 2 шілдеге дейін Марк аймағында швед сарбаздары қалмады.
The Swedish commander, Wrangel, found himself hemmed in by a destroyed bridge over the Rhin river by the town of Fehrbellin. Impassable marshes on both flanks left Wrangel little choice but to give battle south of the nearby village of Hakenberg while his engineers repaired the span. A total of 6,000–7,000 Brandenburgers with 13 cannons faced 7,000 Swedes with 28 guns. Wrangel omitted to secure the surrounding heights, and Frederick William and Derfflinger, by placing their guns on a series of low hills to his left while the Swedes had only swamps to their flanks and a river behind them, gained a decisive tactical advantage. These guns opened fire around noon on the 18th and caused heavy casualties on the Swedish right flank. Wrangel, now fully aware of the threat, attempted several times to wrest control of the hills but was stopped each time by the Brandenburgian cavalry. This continued for some hours until Frederick William had his main attack press the right flank of the Swedes, eventually causing their cavalry to flee. The Brandenburgian cavalry, led by Prince Frederick II of Hesse Homburg, then turned and routed the now unprotected Swedish infantry, a brigade of Generalmajor Henrik von Delwig. The Swedish right however had held up long enough though for the Fehrbellin bridge to be repaired and Wrangel was able to get a large portion of his army across before darkness fell. Frederick William rejected all his officers' suggestions to shell the town. The Brandenburg troops lost about 500 men. Wrangel's forces lost slightly more than the Brandenburgers but it is unclear exactly how many. The Swedish infantry under Delwig lost 300–400 men alone, with 200 additional losses mostly attributed to the cavalry. All in all, the Swedes had lost about 500–600 killed, wounded and captured in the battle Wrangel lost many more in the coming days' retreat due to the pursuit of Brandenburg troops and the wrath of local peasants, some of whom still remembered the Swedes' atrocities during the Thirty Years' War. Of the 1,200 Delwig brigade, all but 20 were killed or captured. Near Wittstock alone, some 300 Swedes and their officers were slain by peasant raiders. On top of the battle losses, raiding parties, desertion, and starvation meant that, by July 2, there were no more Swedish soldiers in the Mark.
Тарихи маңызы
Соғыс күні шведтердің күштерін біріктіріп, жылжудан басқа ешқандай шайқасқа түсу ниеті болмады, дәл осыны олар іске асырды. Ал бранденбургтықтар мұны болдырмауға тырысты, бірақ оларға бұл сәтті болмады. Дегенмен, бұл шайқас тарихи маңызы бар оқиғаға айналды. Ежелгі заманнан бері қалыптасқан әскери дәстүр бойынша, шайқас аяғында майданды бақылауда ұстаған тарап жеңіске жеткен деп есептеледі. Бұл құрмет, әрине, бранденбургтықтарға тиесілі болды, олар осы туралы әлемге кеңінен жариялады. Бранденбургтың жеңісінен кейін, Киелі Рим империясы мен Дания өздерінің міндеттемелерін орындап, Швецияға соғыс жариялады. Фридрих Вильгельмнің әскерлері швед Помераниясына басып кірген кезде, шведтер 1679 жылғы Сен-Жермен-ан-Лей бейбіт шартына қол қойғанға дейін маркграфтыққа қайтадан енген жоқ. Бұл сайлаушы үшін үлкен көңіл көшіру болды, себебі шарт, көбінесе, соғысқа дейінгі жағдайды қалпына келтірді. Фербеллиндегі жеңіс зор психологиялық әсер етті: бұрын жеңілмейтін деп есептелген шведтер жеңіліске ұшырады, ал Бранденбург швед және француз саясатына қарсы жалғыз күш ретінде танылды. Жеңіс 56 жастағы Принц-сайлаушыға күш берді, ол шайқаста белсенді қатысты, оның драгундық әскерлері оны қоршаудан шығаруға көмектескен көрінеді. Фридрих Вильгельм осыдан кейін «Ұлы сайлаушы» деп аталды, ал ол және Дерффлингер басқарған армия болашақ Пруссия армиясының ядросына айналды, бұл елдің Еуропадағы ірі держава ретінде дамуы үшін өте маңызды болды. 19 ғасырда Гогенцоллерн әулетінің билігі кезінде жандана бастаған неміс ұлтшылдығының арқасында 18 маусым Германияда 1914 жылға дейін тойланатын мереке болды. Швецияда бұл сәтсіздік 1680 жылғы Риксдагтағы Тай кеңесінің аристократтарына қарсы басты айыптамалардың бірі болды, онда Карл XI-нің абсолюттік билігі жарияланды.
At the day of battle, the Swedes had no intention to deliver battle beyond joining their forces and moving off, exactly what they accomplished, while the Brandenburgers intended to prevent this, which failed. Regardless the battle became a watershed moment. By established military tradition since classical antiquity, the side that controlled the battlefield at the end was the victor. That honour clearly lay with the Brandenburgers, who proceeded to announce it to the world in no uncertain terms. Upon the Brandenburgian victory, the Holy Roman Empire and Denmark finally met their obligations and declared war on Sweden. While Frederick William's forces invaded Swedish Pomerania, the Swedes did not enter the margraviate again until the 1679 Peace of Saint Germain en Laye, which—to the elector's great disappointment—largely restored the status quo ante bellum. The victory at Fehrbellin had an enormous psychological impact: the Swedes, long considered unbeatable, had been bested and Brandenburg alone had prevailed against Swedish and French power politics. The victory boosted the Prince Elector, age 56 at the time, who took an active role in the fighting, apparently having to be cut out of an encirclement by his dragoons. Frederick William henceforth was known as the "Great Elector", and the army that he and Derfflinger had led to victory eventually became the core of the future Prussian Army vital for the country's development as a European great power. Glorified in the course of rising German nationalism under the rule of the House of Hohenzollern in the 19th century, June 18 was a holiday that would be celebrated in Germany up until 1914. In Sweden, the fiasco was one of the main accusation counts against the Privy Council aristocrats at the Riksdag of 1680, where the absolutism of Charles XI was declared.
Қабылдау
Фербелин шайқасы Генрих фон Клейсттің 1809-1810 жылдары жазылған "Гомбург князі" драмасының оқиғасы болып табылады. Дегенмен, кейін Пруссия патшасы Ұлы Фридрих тарапынан танымал болған ханзаданың бағынбаушылығы туралы әңгіме аңыз болуы мүмкін. Хакенберг төбесінде, Берлиндегі Жеңіс бағанасына ұқсас Виктория мүсіні орналасқан бақылау мұнарасы шайқасты еске салады. Ол 1875 жылдан бастап, тәж мұрагері Фредерик III-тің бастамасымен салынды және 1879 жылдың 2 қыркүйегінде (Седан күні) ашылды. Шайқастың құрметіне прус әскери дирижері Ричард Анрион (de) "Fehrbelliner Reitermarsch" шығармасын жазды. Бүгінде ол бірнеше заманауи Бундесвер бөлімшелерінің маршы болып табылады.
The Battle of Fehrbellin is the setting of Heinrich von Kleist's drama The Prince of Homburg written in 1809 10. However, the story of the prince's insubordination, later popularised by the Prussian king Frederick the Great, may be a legend. An observation tower on the Hakenberg hill with a Victoria statue on top similar to the Berlin Victory Column commemorates the battle. It was erected from 1875 on the initiative of Crown Prince Frederick III and inaugurated on September 2 (Sedantag), 1879. In honor of the battle, Prussian bandmaster Richard Henrion (de) wrote Fehrbelliner Reitermarsch. Today it is the march of several modern Bundeswehr units.