Кіріспе

Фербелин шайқасы 1675 жылдың 18 маусымында (Юлиан күнтізбесі бойынша 28 маусым, Григориан күнтізбесі бойынша) швед және Бранденбург-Пруссия әскерлері арасында болды. Граф Вальдемар фон Врангель (Рикс-адмирал Карл Густав Врангельдің өгей бауыры) бастаған шведтер Помераниядағы иеліктерінен Бранденбургтің бір бөлігін басып алып, жаулап алған, бірақ Фехрбелин қаласының жанында Ұлы Сайлаушы Фредерик Вильгельмнің фельдмаршалы Георг фон Дерффлингер басқарған әскерлері оларды кері тартты. Варшава шайқасымен (1656 жыл) бірге Фербелин Фредерик Вильгельмнің және Бранденбург-Пруссия армиясының беделін орнатуда шешуші роль атқарды.

Кіріспе

Соғыстан бұрын шведтер мен Бранденбург Польша Корольдігіне қарсы түрлі соғыстарда одақтас болған. Бірақ, Франко-голланд соғысы кезінде курфюрст Фридрих Вильгельм император Леопольд I-мен бірге Франция королі Людовик XIV-нің әскеріне қарсы Альзасқа жасалған одақтас жорыққа қосылғанда, француздар континентте оқшауланған Швецияны, оның әскері алыс болғанда Бранденбургке шабуыл жасауға көндірді. Фридрих Вильгельм 1674 жылғы желтоқсанда Эрштайнде орналасқанда, өзінің княздығының үлкен бөлігіне шабуыл жасалып, басып алынғанын естігенде, ол дереу әскерін коалициядан шығарды, бірақ Франкониядағы Марктбрейтте қыстауға мәжбүр болды. 1675 жылғы 26 мамырда ол екі апта ішінде Магдебургке жетті. Бұл әскери іс-қимыл тарихтағы ең ұлы жорыштардың бірі саналды. Ол мұны жасау үшін өзінің жабдықтау шараптарын тастап, жаяу әскердің көп бөлігін қалдырып, әскеріне жергілікті тұрғындардан азық-түлік сатып алуға рұқсат берді, бірақ тонауға тыйым салды. Шведтер оның осылайша ерте келгенін күтпеген еді. Бранденбургке оралғаннан кейін Фридрих Вильгельм швед әскерлерінің Хавелберг пен Бранденбург қалалары арасындағы батпақты Хавеланд аймағын басып алып, шашырап кеткенін байқады және Деррфлингерге оларды ортасынан бөлу үшін Ратенов қаласын алуға бұйрық берді. Курфюрст өзіне адал жергілікті шенеунікті 14 маусымдағы түнгі шабуыл басталғанға дейін швед офицерлерін мас ету үшін үлкен және әсем банкет ұйымдастыруға пара берді. Бұл алдамшылық, курфюрстің жылдам ілгерілеуімен бірге шведтерге оның келгенін сездіртпеді. Фельдмаршал Дерфлингер 7000 атты әскерімен және 1000 мушкетерімен Ратеновқа шабуыл жасады, оның жақындауы ауыр жаңбырдың арқасында баяулады, бірақ жасырылды. Дерфлингер швед офицерінің киімдерін киіп, Бранденбургтік күзетшілерді өзінің соңынан Бранденбургтік патруль қуалып келеді деп сендіріп, қала қақпаларын ашуға көндірді. Қақпалар ашылғаннан кейін, ол 1000 драгуннан тұратын шабуыл жасады, ал қалған әскер де көп ұзамай соңынан ерді. Ол кезде ол 69 жаста болды. Дерфлингер швед гарнизонын Ратеновтен ығыстырғаннан кейін, Врангель әскерлерін Хавелбергке қарай қайтарды. Жазғы жаңбырдың салдарынан пайда болған батпақтар оның ілгерілеуіне үлкен кедергі келтірді. 17 маусымда Бранденбург әскерлері Науэнге жетті. Осы уақытта Фридрих Вильгельмнің полковнигі Йоахим Хеннингс пен жергілікті тұрғындардың басшылығымен алдын ала жасақтары аймақтың шығу жолдарын жапты. Брансвик әскерлерімен күш біріктіру үшін Эльба өзенін кесіп өтуді жоспарлаған шведтер Фербеллиндегі соңғы бекіністеріне қайта шегінді.

Шайқас

Швед командирі Врангель Рейн өзенінің үстіндегі Фехрбеллин қаласының жанындағы қираған көпірмен шектесіп қалды. Екі жақтағы өткісіз батпақтар Врангельге жақын маңдағы Хакенберг ауылының оңтүстігінде шайқасудан басқа амал қалдырмады, ал оның инженерлері көпірді жөндеуге кірісті. Барлығы 6000–7000 Бранденбург сарбазы 13 зеңбірекпен, 7000 швед 28 зеңбірекке қарсы тұрды. Врангель айналасындағы биіктерді қорғауды ұмытты, ал Фредерик Вильгельм мен Дерффлингер оның сол жағындағы төменгі төбелерге зеңбірек орналастырды, шведтердің қанаттарында тек батпақтар мен өзен болды. Бұл зеңбіректер 18-і күні сағат 12-де атыс ашты және шведтердің оң қанатында ауыр шығынға себеп болды. Қазір қауіптің бар екенін білген Врангель бірнеше рет төбелерді басып алуға тырысты, бірақ әр жолы Бранденбург атқыштары тоқтатты. Бұл бірнеше сағатқа созылды, содан кейін Фредерик Вильгельм шведтердің оң қанатына басты шабуыл жасады, нәтижесінде олардың атқыштары қашқа жол тартты. Гессен-Гомбург князі Фредерик II басқарған Бранденбург атқыштары бұрылып, қорғаны жоқ швед жаяу әскерін, генерал-майор Хенрик фон Дельвиг бригадасын талқандады. Дегенмен, шведтер Фехрбеллин көпірін жөндеуге үлкерді, және Врангель қараңғы түскенге дейін әскерінің көп бөлігін көпірден өткізе алды. Фредерик Вильгельм офицерлерінің қаланы бомбалау туралы барлық ұсыныстарын қабылдамады. Бранденбург әскерлері шамамен 500 сарбазын жоғалтты. Врангель әскерлері Бранденбург әскерлерінен сәл көп шығынға ұшырады, бірақ нақты саны белгісіз. Дельвиг басқарған швед жаяу әскері 300–400 сарбазын жоғалтты, ал қосымша 200 шығын көбінесе атқыштарға тиесілі болды. Барлығы алғанда, шведтер шайқаста 500–600 сарбазын қаза тапты, жараланды және тұтқынға алынды. Врангель алдағы күндері Бранденбург әскерлерінің қуғыны мен жергілікті шаруалардың ашуынан одан да көп сарбазын жоғалтты, олардың кейбіреулері Оттыз жылдық соғыс кезінде шведтердің жасаған зұлпымдарын есінде сақтаған еді. Дельвиг бригадасының 1200 сарбазының барлығы 20-дан басқасы қаза тапты немесе тұтқынға алынды. Виттшток маңында ғана шаруалардың шабуылынан 300-ге жуық швед және олардың офицерлері қаза тапты. Шайқастағы шығындардан басқа, шабуылдар, дезертирлік және аштық салдарынан 2 шілдеге дейін Марк аймағында швед сарбаздары қалмады.

Тарихи маңызы

Соғыс күні шведтердің күштерін біріктіріп, жылжудан басқа ешқандай шайқасқа түсу ниеті болмады, дәл осыны олар іске асырды. Ал бранденбургтықтар мұны болдырмауға тырысты, бірақ оларға бұл сәтті болмады. Дегенмен, бұл шайқас тарихи маңызы бар оқиғаға айналды. Ежелгі заманнан бері қалыптасқан әскери дәстүр бойынша, шайқас аяғында майданды бақылауда ұстаған тарап жеңіске жеткен деп есептеледі. Бұл құрмет, әрине, бранденбургтықтарға тиесілі болды, олар осы туралы әлемге кеңінен жариялады. Бранденбургтың жеңісінен кейін, Киелі Рим империясы мен Дания өздерінің міндеттемелерін орындап, Швецияға соғыс жариялады. Фридрих Вильгельмнің әскерлері швед Помераниясына басып кірген кезде, шведтер 1679 жылғы Сен-Жермен-ан-Лей бейбіт шартына қол қойғанға дейін маркграфтыққа қайтадан енген жоқ. Бұл сайлаушы үшін үлкен көңіл көшіру болды, себебі шарт, көбінесе, соғысқа дейінгі жағдайды қалпына келтірді. Фербеллиндегі жеңіс зор психологиялық әсер етті: бұрын жеңілмейтін деп есептелген шведтер жеңіліске ұшырады, ал Бранденбург швед және француз саясатына қарсы жалғыз күш ретінде танылды. Жеңіс 56 жастағы Принц-сайлаушыға күш берді, ол шайқаста белсенді қатысты, оның драгундық әскерлері оны қоршаудан шығаруға көмектескен көрінеді. Фридрих Вильгельм осыдан кейін «Ұлы сайлаушы» деп аталды, ал ол және Дерффлингер басқарған армия болашақ Пруссия армиясының ядросына айналды, бұл елдің Еуропадағы ірі держава ретінде дамуы үшін өте маңызды болды. 19 ғасырда Гогенцоллерн әулетінің билігі кезінде жандана бастаған неміс ұлтшылдығының арқасында 18 маусым Германияда 1914 жылға дейін тойланатын мереке болды. Швецияда бұл сәтсіздік 1680 жылғы Риксдагтағы Тай кеңесінің аристократтарына қарсы басты айыптамалардың бірі болды, онда Карл XI-нің абсолюттік билігі жарияланды.

Қабылдау

Фербелин шайқасы Генрих фон Клейсттің 1809-1810 жылдары жазылған "Гомбург князі" драмасының оқиғасы болып табылады. Дегенмен, кейін Пруссия патшасы Ұлы Фридрих тарапынан танымал болған ханзаданың бағынбаушылығы туралы әңгіме аңыз болуы мүмкін. Хакенберг төбесінде, Берлиндегі Жеңіс бағанасына ұқсас Виктория мүсіні орналасқан бақылау мұнарасы шайқасты еске салады. Ол 1875 жылдан бастап, тәж мұрагері Фредерик III-тің бастамасымен салынды және 1879 жылдың 2 қыркүйегінде (Седан күні) ашылды. Шайқастың құрметіне прус әскери дирижері Ричард Анрион (de) "Fehrbelliner Reitermarsch" шығармасын жазды. Бүгінде ол бірнеше заманауи Бундесвер бөлімшелерінің маршы болып табылады.