Кіріспе

Раби аралы () – Фиджидің солтүстігіндегі жанартау аралы. Ол Вануа Леву тобындағы Тавеуниден (5 шақырым батысқа қарай) шалқап жатыр. Ауданы 66,3 шаршы километрді құрайды, ең жоғары нүктесі 463 метрге жетеді және жағалау сызығының ұзындығы 46,2 километр. Рабиде шамамен 5000 адам тұрады, олардың арасында Океан аралының түпкілікті жер иелері – банабандар бар. Рабиде бұрын тұрған Фиджи қауымдастығы аралды британ үкіметі сатып алғаннан кейін Тавеуниге көшірілді. Аралдың алғашқы тұрғындары оған байланыстарын сақтап, ұлттық жарыстарда Раби деген атты пайдаланады.

География

Рабиде төрт негізгі елді мекен бар, олардың барлығы Банабадағы (сол кезде Океан аралы деп аталған) төрт ауылдың ұрпақтарымен аталып, сол ұрпақтар қоныстанған. Бұл ауылдар Екінші дүниежүзілік соғыста жапон басқыншыларының шабуылынан қираған. Табвева ауылы, бұрын фиджиліктерде Нуку немесе Кай Нуку деп аталған, Рабидің әкімшілік орталығы болып табылады. Аралдың солтүстігінде орналасқан Табвевада әкімшілік ғимараттар, кемежай, пошта бөлімі, сот үйі, аурухана және аралдағы жалғыз қонақ үй орналасқан. Табвевадан оңтүстікке қарай 14 километр жерде Табианг (бұрынғы Сиосио) орналасқан, ол Рабидегі жалғыз мектеп пен әуежайға ие. Басқа да ірі елді мекендерге Табвева мен Табианг арасындағы Ума (бұрынғы Винуку) және Табвевадан шамамен 22 километр қашықтықтағы Буаконикай (бұрынғы Отекеа) жатады. Раби Фиджи аралдарының сегізінші үлкен аралы болып есептеледі және антимеридиан осы аралдан өтеді.

Тарих

1855 жылы Тонга әскері Тавеунидегі Туи Какаудың өтініші бойынша Рамби (Раби) аралындағы Фиджи көтерілісшілерін жеңді. Бірнеше жылдан кейін Туи Какау аралды еуропалықтарға сатты. 1941 жылы британ үкіметі Рабиді австралиялық Lever Brothers фирмасынан 25 000 фунт стерлингке сатып алды, ол Гилберт аралдарындағы Оушен аралының банабандарына жаңа мекенжай ретінде қызмет етуі тиіс болды, олардың туған аралы фосфат кенішінен зардап шеккен еді. Олардың қоныс аударуына уақыт болмай, Екінші дүниежүзілік соғыс басталды, және көшіру 1945 жылдың желтоқсанында ғана жүзеге асты (Стенли 1993: 179). Раби Фиджиде келісімшарт бойынша жұмыс істейтін үнді жұмысшыларын жұмысқа алған алғашқы орын болды. 1879 жылы Фиджиге "Леонидас" кемесімен алғашқы үндістер келгенде, көптеген еуропалық плантаторлар оларды жұмысқа алудан бас тартты, себебі бұл қосымша шығынға әкелді. Бір плантатор, капитан Дж. Хилл, үкімет саясатын қолдады және 106 келісімшарт бойынша жұмысшыны далалық жұмысшы ретінде жұмысқа алуға келісті. Банабандардың Рабиге қоныс аударуына дейін арал Lever's Pacific Plantations Pty Ltd компаниясына тиесілі болды және копра плантациясы ретінде пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, британ үкіметі Банабандарды Оушен аралынан көшіру мақсатында Оушен аралынан алынған фосфаттан түскен роялтилермен аралды сатып алды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Гилберт аралдары мен Фиджидегі британдық отаршыл билеушілер Банабаның фосфат кенішінен келген қирату салдарынан Оушен аралының көптеген тұрғындарын Раби аралына қоныс аударуға шешім қабылдады. Кейбіреулері содан бері Банабаға оралды; 2021 жылғы мәліметтер бойынша Банаба халқы шамамен 300 адамды құрады. Банабандардың көпшілігі Рабиде немесе Фиджинің басқа жерлерінде қалды. Банабандар Фиджиге үш үлкен толқынмен келді, алғашқы топ 703 адамнан, оның ішінде 318 баладан тұратын, 1945 жылдың 15 желтоқсанында BPC кемесі "Трионамен" келді. Олармен бірге тағы 300 Гилберт аралдарынан келген адамдар болды. Банабандар әртүрлі аралдардағы жапондық тұтқындық лагерьлерінен жиналды және жапондықтар олардың үйлерін қиратты деген жалған сылтаумен Банабаға қайту мүмкіндігі берілмеді. Оларға Рабиде үйлер күтіп тұр деп айтылғанмен, оларға тек шатырлар мен екі айға жететін азық-түлік берілді. Бұл циклонды маусымның ортасы еді, және олар жылдар бойы жапондық тұтқындықта болғандықтан әлі де әлсіз еді. Банабандардың 40 ең үлкен жастағы азаматы қайтыс болды. Оларға 1975-1977 жылдар аралығында екінші толқын қосылды, ал 1979 жылы фосфат кеніші тоқтатылғаннан кейін 1981-1983 жылдар аралығында соңғы толқын келді. Банабандардың өздерінің туған жерлерінде мүмкіндіктердің жетіспеуін мойындаған Раби кеңесі 1981 жылдан кейін қалған халыққа Рабиге көшуге көмектесті. 2005 жылдың 15 желтоқсанында, алғашқы банабандардың келгеніне 60 жыл толуына орай, 500-ден астам Раби аралдарының тұрғындарына азаматтық берілді. Бұл рәсімді Ішкі істер министрі Джозефа Восанибола және министрлер кабинетінің мүшесі Рату Наикама Лалабалаву басқарды, ол сонымен қатар Cakaudrove және Tovata аймандарының Туи Какау, яғни Бас басшысы еді, Раби осы аймаулардың құрамына кіреді. Бұрын азаматтығы жоқ банабандар көші-қонның екінші және үшінші толқындарынан келді, олар техникалық тұрғыдан заңсыз болғанмен, Фиджи үкіметі гуманитарлық негізде оған төзімділік танытты. Фиджи кабинеті 2005 жылдың басында Раби және Киоа аралдарының тұрғындарына азаматтық беру туралы шешім қабылдады, бұл екі аралдың халқының он жылдық натурализация іздеуін аяқтады, бұл арал тұрғындарына Фиджи үкіметінен провинциялық және ауылдық дамуға көмек алуға құқық берді. Восанибола Раби аралдарының барлық тұрғындары азаматтыққа ие болмаса да, олардың Фиджиге қосқан үлесі зор екенін және үкімет азаматтыққа өтініш беру үшін 1 миллион долларлық төлемді алып тастауды шешкенін айтты. Банабандар Фиджи және Кирибатидің қос азаматтығына ие болуға құқылы, бұл құқық Фиджинің 2009 жылғы Азаматтық Заңында бекітілген.

Саясат

Рабидің саяси ерекшелігі бар. Раби Какаудров провинциясының бір бөлігі болғанымен, жергілікті мәселелерді шешетін өз кеңесіне ие, бірақ 2006 жылғы 15 қаңтардағы Министрлер кабинетінің шешіміне сәйкес, бұл кеңес Киоадан келген өкілдерімен біріктіріледі. Фиджи азаматтары болса да, Раби аралдарының тұрғындары әлі де Кирибати паспортын сақтайды, Банабаның заңды жер иелері болып табылады, Кирибати Парламентіне бір өкіл жібереді (ал екіншісі Банабада сайланады), сондай-ақ Раби кеңесі олардың Банабадағы бастапқы отанына муниципалды басқаруды жүзеге асырады. Олар Фиджидің Өкілдер палатасында да өкілдік еткен, олар «Жалпы сайлаушылар» санатына жатқан (туған жері де, үнді тегі де жоқ Фиджи азаматтарын қамтитын жалпылама санат). Раби аралы Солтүстік-Шығыс жалпы коммуналдық сайлау округінің құрамына кіреді, ол жалпы сайлаушыларға арналған үш округтің бірі, сонымен қатар Лау-Тавеуни-Ротума ашық сайлау округінің бөлігі болып табылады, ол жалпы сайлау құқығымен сайланатын 25 орынның бірі. 2005 жылғы 19 желтоқсанда Кирибати Парламентіне Рабилер кеңесінің өкілі Тейтираке Кароро, Раби кеңесінің Банаба аралын қайта өңдеу құқығын Фиджи үкіметіне беруді қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл Раби аралдарының тұрғындарының Кирибати Парламентінің фосфаттан түскен 786 миллион австралиялық долларының бір бөлігін егде жастағы Раби аралдарының тұрғындарына беруден бас тартуына байланысты болды. Кароро Банабаның Кирибати үкіметіне емес, Рабиде тұратын ұрпақтарына тиесілі екенін айтты. «Біз Кирибатиде тұрмасақ та, бұл траст қор бізге де тиесілі», - деп мәлімдеді ол. Ол Кирибати үкіметінің арал тұрғындарына төлем жасаудан бас тартуын айыптады. Кеңес хатшысы Молли Амон, алайда, Раби кеңесінің Фиджи үкіметіне кен өндіру құқығын беру мәселесі бойынша әлі консенсусқа келмегенін хабарлады. 23 желтоқсанда Кирибатидің Фиджидегі Жоғарғы комиссары Ретета Римон, Раби аралдарының тұрғындарының Кирибати үкіметінің жәрдемақысына құқығы бар екенін, бірақ тек Кирибатиге оралған жағдайда ғана мүмкін екенін түсіндірді. Ол Раби басшылар кеңесі мен Кирибати үкіметі арасында келіссөздер жүргізуге шақырды.

Экономика және мәдениет

Гилберттік тілі Раби аралында күнделікті қарым-қатынас тілі болып табылады. Арал тұрғындары банабалықтардың көптеген салт-дәстүрлерін сақтап келеді. 2006 жылғы мәліметтер бойынша, Рабиде шамамен 4000 банабалық, ал Савусаву, Нади және Сувада 1000-ға жуық адам тұрады, онда жұмыс және білім алу мүмкіндіктері бар. Рабидегі инфрақұрылым мен қызметтер шектеулі: тек екі қарапайым телефон желісі жұмыс істейді және медициналық көмек қарапайым деңгейде. Рабиде кемежай жоқ. Электр энергиясы 4 ауылды қуаттандыру үшін дизельдік генераторлар арқылы беріледі, генераторлар әр кешке бірнеше сағат ғана жұмыс істейді. 2000 жылғы төңкерістен кейін ол уақытша министр болып тағайындалды. Тебуке Ротан және Ротан Тито Банабадағы фосфатты өндірудің және аралдың жойылған жағдайының талаптары бойынша британдық фосфат комиссарларымен және британ үкіметімен күрескен маңызды банабалық көшбасшылары және шіркеу қызметкерлері болды. Ней Макин Корри Текиниматаң мектеп мұғалімі және Раби Кеңесіне сайланған алғашқы банабалық әйел мүшесі. Ол Дженифер Шеннанмен бірге «Жарым-жартылай Тынық мұхит аралдары: Банаба халқының өздері туралы айтқан әңгімелері» атты кітаптың редакторы болды, ол Банабалықтардың Раби аралына қонған күнінің 60 жылдығын белгіледі. Ол Банабалықтардың тұңғыш рет тағайындалған Бейбітшілік судьясы. 2006 жылы Qarase үкіметінің құрамында болды, кейін 2006 жылғы төңкеріс кезінде таратылған көпұлтты министрлікте қызмет етті. Қазір ол Премьер-министр кеңсесіндегі жоғары әкімшілік қызметкері, солтүстік және Ротума аймақтарындағы көптеген мектептер мен ауылдық жобаларды үйлестіреді, сондай-ақ солтүстіктегі белгілі үкіметтік шенеунік.