Кіріспе

"Иіс жолы"; 香道; Кодо – жапондық құрбандық иіссуларын бағалау өнері, және осы иіссуларды белгілі бір қағидалармен ұстанып қолдануды қамтиды. Кодо иіссу процесінің барлық аспектілерін қамтиды, құрал-жабдықтардан бастап, иіссуді салыстыру ойындары – кумико (組香) және генджико (源氏香) сияқты шараларға дейін. Кодо гүлдерді безендіру өнері – икебанамен және шай ішу мен шай рәсіміне арналған чадомен бірге үш классикалық жапондық өнердің бірі саналады.

Этимология

香 kō сөзі қытайлық Кангси түбірлі 186 әріппен жазылады, ол тоғыз штрихтан тұрады (бірақ оны 18 штрихқа дейін кеңейтуге болады). Бұл сөз "хош иіс" дегенді білдірсе де, осы контексте "эфир" деп те аударылуы мүмкін. 道 dō сөзі (қытайша tao/dao сияқты бір таңбамен жазылған) сөзбе-сөз (көше) және бейнелі мағынада (өмірлік тәжірибе ағыны) "жол" дегенді білдіреді. 道 жұрнағы жалпы алғанда, кең мағынада, қозғалыстың барлық күш-жігерін, дәстүрін, тәжірибесін және этикасын білдіреді. Мұндай сөздерді ағылшын тіліне аударғанда, түпнұсқа мағынаның тар саласына ғана назар аударылуы мүмкін. Контекстегі жиі қолданылатын аударма – "жора-жол", ол дайындық пен иіс сезу процесін қамтиды, бірақ нақты бір мысал емес. Кейбір жағдайларда ол ағылшын тіліндегі -ism жұрнағына ұқсас қызмет етеді, мысалы, шай (chadō / sadō 茶道) жағдайында, садоның философиясы мен этикасын баяндауға жасалған алғашқы қадамдарда "чайизм" көрінеді. Керісінше, ағылшын тіліндегі "the way of X" тіркесі тиімдірек болып шықты.

Материал

Көдода хош иісті ағаштан жасалған кішкентай бөлік мика табасында (Gin yo) қыздырылады, оны күлмен қоршалған көмір төменнен қыздырады. Бұлардың бәрі кішкентай керамикалық шайырдан жасалған, ыдысқа ұқсайтын ыдыста сақталады. Ағаш немесе хош иісті таяқтарды жағу әдеттегідей емес, себебі ол түтін шығарады; тек астындағы жылу арқылы ағаштан хош иісті майлар ғана шығарылуы керек. Алоэ ағашы, сондай-ақ агар ағашы (沈香 jinkō) деп те аталады, Оңтүстік-Шығыс Азияның Вьетнам сияқты аймақтарында өндіріледі. Ағаштар хош иісті шайыр бөліп шығарады, ол уақыт өте келе кобокуға (香木) айналады. Көбінесе майлы және иісі жақсы кобокудың бір түрі – киара (伽羅). Тағы бір маңызды материал – сандал ағашы (白檀 byakudan), ол негізінен Үндістан, Индонезия, Оңтүстік Қытай немесе Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа аймақтарынан алынады. Сандал ағашының кодо үшін жарамды саналатын ерекше иісін шығаруына шамамен 60 жыл уақыт керек. Басқа материалдар: қандақ қабығы (桂皮 keihi), чебуликалық миробалан (诃子 kashi), тырнақ (丁子 choji), имбирь лилиясы (sanna), лаванда, лакрица (甘草属 kanzō), пачули (廣藿香 kakkō), шикізат (匙葉甘鬆 kansho), ромашка, раубарба (大黄 daioh), шафран (紅花 benibana), жұлдыз анис (大茴香 dai uikyo) және басқа да шөптер. Сондай-ақ, қабық иісі (貝香 kaikō) және басқа да жануарлардан алынған хош иісті материалдар қолданылады. Агар ағашы сияқты шикізаттың табиғи қорларының азаюына байланысты олар өте сирек кездеседі. Бұл шикізаттың бағасын өте қымбатқа айналдырды. Мысалы, төмен сапалы киараның бағасы бір грамға шамамен 20 000 иенді құрайды. Жоғары сапалы киараның бір грамы 40 000 иеннен асып, алтынның салмағынан бірнеше есе қымбат (2012 жылдың соңындағы мәлімет бойынша). Оны тек бір рет жылытып, ресми рәсімде ғана қолдануға болады, бірақ оны жүздеген жылдар бойы сақтауға болады. Егер хош иісті ағаштың бөлігінің тарихы болса, бағасы одан да жоғары болуы мүмкін. Ең жоғары бағаланған ағаш – Ранджатай (蘭奢待), кем дегенде 10 ғасырға дейін соқталады және Лаос немесе Вьетнамнан алынған киара ағашы болып табылады, оны императорлар мен әскери сардарлар хош иісі үшін пайдаланған. Оның құрамында тым көп шайыр бар, сондықтан оны бірнеше рет қолдануға болады. Ағаш Nara қаласындағы Shōsōin қазынасында сақталады, ол Императорлық үйдің басқаруында. Шикізатты алудың жоғары құны мен қиындығы – көдоның гүл өсіру және шай ішу рәсімдері сияқты кеңінен танылмауының себебінің бірі. Жапониядағы ең көне дәстүрлі хош иісті заттар шығаратын компаниялардың бірі – Баидо, ол 1657 жылы құрылған және тамыры Муромачи дәуіріне дейін жетеді. Басқа дәстүрлі және әлі де жұмыс істеп тұрған компаниялардың қатарында Кюкиодо (1663, Киото) және 1705 жылы құрылған Шойедо бар. Nippon Kodo да ладан материалдарын жеткізуші ірі компания.

Монко

Дәмдеуіштің барлық дайындық аспектілерімен ләззат алу өнері монкō (聞香) деп аталады, ол "дәмдеуіштің иісін тыңдау" дегенді білдіреді (бірақ 聞 кандзисі қытай тілінде "мұрынмен иіскеу" дегенді де білдіреді). Мақсаты – материалдың хош иісі дене мен жанға сіңіп, оның мәнін тұтастай түрде "тыңдау", оны жай ғана иіскеуге келтірмей, толық сезіну. Монкō жапон өнерінде бейнеленген, оның ең танымал суретін суретші Шинсуи Ито (1898–1972) салған. Қатысушылар бір-біріне жақын отырып, түтету ыдысынан дәмдеуіштің иісін кезекпен иіскеп, оны топ ішінде айналдырады. Қатысушылар дәмдеуіш туралы пікірлер айтады, байқаулар жасайды және оның құрамын болжайтын ойындар ойнайды. Генджико – осындай ойынның бірі, онда қатысушылар дайындалған бес ыдыстың қайсысында әртүрлі иіс, ал қайсысында бірдей иіс бар екенін анықтауға тиіс. Ойыншылардың шешімдері (және дұрыс жауаптары) kō no zu (香の図) символымен жазылады. Генджико ойынына арналған kō no zu – Genjikō no zu (源氏香の図) деп аталады. Олардың геометриялық өрнектері моны (Генджико мон деп аталады) ретінде де қолданылады, кимоно, жапон лак бұйымдары және жапон керамикасы сияқты басқа да көптеген салаларда безендіру үшін пайдаланылады.