Кіріспе

Жапондық шай рәсімі (The Way of Tea; 茶道; sadō/chadō немесе (茶の湯)) – жапондық мәдени қызмет, оған (抹茶), ұнтақталған жасыл шайды рәсімдік дайындау және ұсыну кіреді, ал оның процедурасы (点前) деп аталады. «Шай ісі» деген ағылшын терминін Окакура Какудзо жапондық шай рәсімімен байланысты ерекше көзқарасты сипаттау үшін қолданған. 1500 жылдары Сэн но Рикю жапондық шай мәдениетін революциялап, қазіргі жапондық шай рәсімін жетілдіріп, оны өнер деңгейіне көтерді. Ол шайхананың, шай бағының, ыдыстардың және шай рәсімінің ережелерін өз түсінігімен қайта қарастырды, әлдеқайда кішкентай шайхананы енгізді; чашицу, және шай рәсімі үшін арнайы жасалған, қарапайым, бұрыс пішіндес керамикалық ыдыстарды пайдаланды, сондай-ақ ваби-саби эстетикалық сезіміне негізделген шай рәсімін жетілдірді. Сэн но Рикюдің шөберелері Омотесенке, Урасенке және Мушакодзисенке мектептерін құрды, ал шай рәсімі феодалдық мырзаларға, даймё мен самурайларға ғана емес, сонымен қатар халыққа да тарады, нәтижесінде бүгінге дейін сақталған түрлі шай рәсімі мектептері пайда болды. Дзен буддизмі жапондық шай мәдениетінің дамуына маңызды ықпал етті. Шинто да жапондық шай рәсіміне үлкен әсер етті. Мысалы, шай рәсіміне кіріспес бұрын қол мен ауызды тазарту амалы Шинтоның тазарту рәсімінен; мизоги алынған. Чашицу архитектуралық стилі және шай бағы мен әлемдік өмір арасындағы шекара қызметін атқаратын қақпа, Шинто ғибадатханасының архитектурасымен және қақпасымен; тории ықпалдасқан. Көбінесе емес, жапондық шай дайындауда жапырақты шай, негізінен сенча қолданылады, бұл амал «сенча жолы» деп аталады; 煎茶道; senchadō. Шай жиналыстары бейресми шай жиналысы («чай жиналысы»; 茶会; chakai) немесе ресми шай жиналысы («чай шарасы»; 茶事; chaji) болып жіктеледі. Чакай – бұл қарапайым қонақжайлылық, оған тәттілер; вагаши, жұқа шай және, мүмкін, жеңіл тағамдар кіреді. Чажи – бұл әлдеқайда ресми жиналыс, әдетте толыққанды кайсеки тағамдары, содан кейін тәттілер, қою шай және жұқа шайдан тұрады. Чажи төрт сағатқа дейін созуы мүмкін.

Тарих

Жапонияда шайға қатысты алғашқы жазбалар 9 ғасырда кездеседі. Бұл мәліметтер «Нихон Коки» кітабындағы буддалық монах Эйчюдің (永忠) Қытайдан Жапонияға шай әкелуі туралы айтылады. Кітапта Эйчю 815 жылы Карасакиде (қазіргі Шига префектурасы) саяхатта болған император Сагаға сенча (ыстық суға қайнатылған шай жапырақтарынан жасалған сусын) дайындап, ұсынғандығы жазылған. 816 жылы императордың жарлығымен Жапонияның Кинки аймағында шай плантациялары құрыла бастады. Бірақ, одан кейін Жапонияда шайға деген қызығушылық азайды. Қытайда шай туралы әңгімелер мың жылдан бері айтылып келген. Эйчю заманында Қытайда танымал болған шай түрі – «торт шай» немесе «кірпіш шай»; 団茶; даньча – Пуэр шайы сияқты ығыстырылған шай. Бұл шайды диірменде ұнтақтап, содан кейін түрлі шөптер мен хош иіс заттары қосылып дайындалған. Алғашқыда емдік мақсатта, кейін ләззат алу үшін шай ішу әдеті Қытайдың барлық аймақтарында кеңінен таралған. 9 ғасырдың басында қытай жазушысы Лу Ю «Шай туралы трактат» атты еңбегін жазды, онда шайдың өсірілуі мен дайындалуына тоқталып айтқан. Лу Юдың өміріне буддизм, әсіресе Дзэн-Чан мектебі зор әсер еткен. Оның идеялары жапон шайының дамуына үлкен үлес қосты. 12 ғасырдың соңында (点茶) дайындау әдісі пайда болды, онда ұнтақталған мачха ыдысқа салынып, үстіне ыстық су құйылып, шай мен су бірге көпіршік пайдағанша араластырылды. Бұл әдісті Қытайдан келген буддалық монах Эйсай Жапонияға әкелді. Ол сонымен қатар шай тұқымдарын да алып келді, олардан Жапониядағы ең сапалы шай өндірілді. Бұл ұнтақталған жасыл шай алғаш рет буддалық монастырьларда діни рәсімдерде қолданылды. 13 ғасырда Камакура сёгунаты билік құрған кезде шай және оған байланысты сәнділік жауынгерлер арасында мәртебе белгісіне айналды. Сонда «шайды татып көру» (闘茶; точа) кештері ұйымдастырылды, онда қатысушылар ең сапалы шайды атай білгені үшін құнды сыйлықтар жеңіп алатын. Бұл шай Кётода Эйсай әкелген тұқымдардан өсірілген. Жапон тарихындағы келесі маңызды кезең – Муромачи кезеңі, ол Китаяма мәдениетінің (北山文化) өркендеуімен байланысты. Бұл мәдениет Ашикага Ёшимицудың мәдени ортасы және Киотоның солтүстік төбелеріндегі вилласы (Кинкаку-дзи) айналасында қалыптасты. Кейін осы кезеңде Ашикага Ёшимасаның мәдени ортасы және Киотоның шығыс төбелеріндегі зейнеткерлік вилласы (Гинкаку-дзи) айналасында Хигасияма мәдениеті дамыды. Бұл кезең (шамамен 1336-1573 жылдар) бүгінгі таңда белгілі жапондық дәстүрлі мәдениеттің қалыптасуына ықпал етті. Жапон шайының қолданылуы «өзгерту практикасы» ретінде дамыды және өзінің эстетикасын, әсіресе ваби-саби қағидаларын қалыптастыра бастады. Ваби – адам өмірінің ішкі, рухани жағын көрсетеді. Оның бастапқы мағынасы – тыныш, сәулеттілік, немесе қарапайым талғам. Ол «кішіпейілділік, ұстамдылық, қарапайымдық, табиғатқа жақындық, тереңдік, кемшіліксіздік және асимметриямен сипатталатын» және «жарнамасыз, әшекейсіз заттар мен кеңістікті атап көрсетеді, сондай-ақ материалдарға уақыт пен күтімнің нәтижесінде беретін жұмсақ сұлулықты құрметтейді». Ал саби – өмірдің сыртқы, материалдық жағын көрсетеді. Алғашында бұл сөз «тозған», «ысыраптанған» немесе «ескірген» деген мағынаны білдірген. Әсіресе ақсүйектер арасында, бослықты түсіну рухани оянудың ең тиімді жолы деп есептелді, ал кемшіліктерді қабылдау – өзінің әлі толыққанды емескелігін бағалаудың және саториға (ағартуға) жететін алғашқы қадам деп саналды. Омотенаши ұғымы, яғни қонақжайлылыққа ерекше мән берілді. Мурата Жуко шаною тарихында шайды рухани практика ретінде дамытқан алғашқы адамдардың бірі ретінде танымал. Ол 15 ғасырда дзенді жаңғыртқан Иккю монахтан дзенді оқыды, бұл оның чаною түсінігіне әсер еткен деп саналады. 16 ғасырда шай ішу Жапонияның барлық топтары арасында кеңінен таралды. Сен но Рикю және оның «Оңтүстік жазбасы» еңбегі, шамасы, шай тарихындағы ең танымал және құрметті тұлға. Ол өз ұстазы Такено Джооның «ичи го ичи е» (әр кездесуді бағалау керек, өйткені оны ешқашан қайта жаңғыртуға болмайды) философиясын ұстанды. Оның ілімі сәулет, бау-бақша, өнер және «шай жолының» толық дамуындағы көптеген жаңа формаларды жетілдірді. Ол алға қойған принциптер – үйлесім (和), құрмет (敬), тазалық (清) және тыныштық (寂) – бүгінгі күнге дейін шайдың негізгі құндылықтары болып табылады. Сен но Рикю регент Тоётоми Хидэёшидің жетекші шай шебері болды, ол шай тәсілін қалыптастыру мен таратуда, сондай-ақ өзінің саяси билігін нығайту құралы ретінде оған зор қолдау көрсетті. Хидэёшидің талғамдарына шай шебері әсер етті, бірақ ол өзінің билігін нығайту үшін Алтын шай бөлмесін салу және 1587 жылы үлкен Китано шай кешін өткізу сияқты өз идеяларын да қолданды. Саясат пен шайдың өзара байланысы ең жоғары деңгейге жетті. Алайда, бұл регенттің шай шеберінің үнемі жарнамалап жүрген қарапайым және шағын әдемілігіне қарсы келіп, оны өзінің билігі мен мәртебесіне қауіп деп санады. Осыдан олардың бұрынғы жақын қарым-қатынасы нашарлай бастады. 1590 жылы Рикюдің жетекші шәкірттерінің бірі, Яманоуэ Содзи, регенттің бұйрығымен қатыгездікпен өлімге кесілді. Бір жылдан кейін регент оның шай шеберіне ритуалдық өліміне (сеппуку) бұйрық берді. Саясат пен шайдың байланысы бұрын да, кейін де осы деңгейде болған емес. Рикюдің өлімінен кейін, оның дәстүрін жалғастыру үшін үш мектеп пайда болды. Шай жолы ел бойынша таралды және кейіннен сарайдан және самурайлар сыныбынан қала тұрғындарына дейін кеңейді. Жапон шай рәсімінің көптеген мектептері шадо тарихында дамып, бүгінгі күнге дейін қызмет етіп келеді.

Орындар

Жапон шай рәсімдері әдетте арнайы салынған кеңістіктерде немесе шай рәсімі үшін арналған бөлмелерде өткізіледі. Татами төселген арнайы бөлме – идеалды орын саналады, бірақ шай дайындауға және ұсынуға қажетті құрал-жабдықтарды қоюға және үй иесі отырған қонақтардың алдында шай дайындауға болатын кез келген жер шай ішу орны ретінде қолданылуы мүмкін. Мысалы, шай жиналысын ашық ауада пикник түрінде өткізуге болады, бұл (野点) деп аталады. Мұндай шаралар үшін қызыл шатыр (野点傘) қолданылады. Уаби стиліндегі шайға арналған арнайы бөлме – шашицу деп аталады, оның едені 4,5 татами көлемде болуы тиіс. Арнайы салынған шашицу әдетте төмен шатыры, еденге кіріктірілген ошақ, орамаларды ілу және әр түрлі декоративтік заттарды қоюға арналған нишасы (алков), сондай-ақ үй иесі мен қонақтар үшін жеке кіреберістерге ие. Бұған қоса, дайындалу аймағы – мидзуя да қоса беріледі. 4,5 татамидық бөлме стандартты саналады, бірақ кішкентай және үлкен бөлмелер де қолданылады. Уаби стиліндегі шай бөлмелерінде құрылыс материалдары мен әрлеу өте қарапайым және ауылдық болып келеді. Шашицу – шай ішуге арналған жеке тұрған ғимараттарды да білдіреді. Ағылшын тілінде "шай үйлері" деп аталатын мұндай құрылыстарда әртүрлі өлшемдегі және стильдегі бірнеше шай бөлмелері, киім ауыстыру және күту бөлмелері, сондай-ақ басқа да жайлылықтар болуы мүмкін, ал оларды шай бағы – рожи қоршап тұрады.

Маусымдар

Маусымдық өзгерістер мен жыл мезгілдерінің ауысуы шай ішу және шай рәсімінің маңызды бөлігі саналады. Дәстүр бойынша, шай шеберлері жылды екі негізгі маусымға бөледі: қыс айларын (дәстүр бойынша қарашадан сәуірге дейін) қамтитын суға батқан ошақ (炉) маусымы, және жылы айларды (дәстүр бойынша мамырдан қазанға дейін) қамтитын жағылғыш (風炉) маусымы. Әр маусымда орындалатын рәсімдер, қолданылатын ыдыстар және жабдықтар өзгеріп отырады. Идеалды жағдайда, 4,5 татами төсенішті бөлмедегі орналасу да маусымға қарай өзгереді. Суға батқан ошақ маусымында шай шебері шайхананың ортасындағы суға батқан ошақты ашады. Су осы ошақ арқылы қыздырылады. Қыс айларында бөлмедегі жылудың жалғыз көзі – осы суға батқан ошақ. Жағылғыш маусымында су көтерілген жағылғышта қыздырылады. Ошақты немесе жағылғышты қашан қолдану керектігі ауа райына байланысты болады. Егер жағылғыш қонақтарға жеткілікті жылу бермейтін, бірақ ошақ тым ыстық болса, шай шебері ошақты қақпақпен жауып, оның үстіне жағылғышты қоюға болады. Ошақтың немесе жағылғыштың орналасуы маусымдар арасындағы ең басты өзгеріс болса да, құрбандықтар, ыдыс-аяқ, киім сияқты көптеген басқа да өзгерістер бар. Қыс айларында Neriko деп аталатын, дөңгелек пішіндес хош иіс жасайтын құрылыс қолданылады. Жазда Jin немесе Byakudan, ал көктемнің соңында немесе күздің басында Kokukobei немесе Umegako қолданылады. Қыста шайды ыстық сақтау үшін цилиндр пішіндес ыдыстан, ал жазда ыстықты шығару үшін жалпақ ыдыстан ішеді. Шай ыдысының дизайны маусымға қарай өзгеріп отырады. Жаз айларында қатысушылар бір қабатты кимоно киеді, себебі ауа тым ыстық. Ал жаз айларынан басқа уақытта екі қабатты кимоно киіп, жылы болуға тырысады.

Іс-шаралар

Процедуралар мектептен мектепке, жыл мезгіліне, күннің уақытына, орынға және басқа да факторларға қарай өзгереді. Түскі шайға жиналған қонақтар ең көп дегенде бес қонақпен бірге келеді. Төменде салқын ауа райында арнайы салынған шай үйінде өткізілетін түскі чаджи туралы жалпы сипаттама берілген. Қонақтар белгіленген уақыттан сәл ертерек келіп, ішкі күту бөлмесіне кіреді, онда олар керексіз заттарды, мысалы, пальтоларды сақтайды және таза таби шұлықтарын киеді. Күту бөлмесінде, әсіресе, татами едені мен альковы (токонома) болады, онда маусымға, чаджи тақырыбына немесе басқа да тиісті тақырыпқа сілтеме жасай алатын ілулі шиыршықтар көрсетіледі. Қонақтарға ыстық су, комбу шай, қуырылған арпа шай немесе сакурайу ұсынылады. Барлық қонақтар келіп, дайындықтарын аяқтағаннан кейін, олар роджидегі сыртқы күту орындығына барады, онда қонақ үй иесі шақырғанша болады. Үй иесі мен қонақ арасында үнсіз иіліп, қонақтар цикубайға (тастан жасалған бассейн) барады, онда олар қол жуу және ауызды сумен шаю арқылы тазаланады, содан кейін роджи арқылы шай үйіне қарай жалғасады. Олар аяқ киімдерін шешіп, кішкентай "жырқырап кіретін" есіктен (нижири гучи) шай бөлмесіне кіреді және токономаға қойылған бұйымдарды және бөлмеде дайын тұрған кез-келген шай жабдықтарын қарауға кіріседі, содан кейін сеиза стилі бойынша татамиге отырады. Соңғы қонақ өз орнын алған соң, олар есікті дыбыспен жауып, қонақүйге кіретін қонақты ескертеді. Шажы салқын айларда суды қыздыру үшін пайдаланылатын көмір отты жағып басталады. Осыдан кейін қонақтарға бірнеше дастарқанмен тамақ ұсынылады, содан кейін арнайы қағаздан (懐紙) желетін шағын тәтті (вагаши) беріледі, оны әрбір қонақ жиі сәндік әмиянға салып немесе кимононың көкірегіне тығып қояды. Тамақтан кейін қонақтар күту орнына қайта оралады. Үй иесі қонақтарды қайта шақырғанша, олар үзілісті шай бөлмесін сыпырып, орамалды алып тастап, оны гүлдермен алмастырады, шай бөлмесінің жалюзиін ашады және шайды ұсынуға дайындық жасайды. Қонақтар қоңыраудың немесе гонгтың белгіленіп, белгіленген тәртіпте шай бөлмесіне шақырылғаннан кейін, қайтадан тазаланып, шай бөлмесіне қойылған заттарды қарайды. Содан кейін үй иесі кіреді, әр ыдысты, соның ішінде шай тостағаны, шайқау және шай қасығын қонақтардың қатысуымен нақты тәртіппен және белгіленген қозғалыстарды қолдана отырып, рәсімдік түрде тазартады және оларды орындалатын нақты тематикалық рәсімге сәйкес дәл орналастырады. Ыдыс-аяқ дайындалған соң, қонақ қалың шай дайындайды. Үй иесі мен қонақ арасында сәлемдесулер өткізіледі. Содан кейін қонақ екінші қонаққа иіліп, қожайынына құрмет көрсету үшін табақты көтереді. Қонақ ішкеннен аулақ болу үшін ыдысты айналдырып, бір сорпасын ішеді де, қонаққа ризашылығын білдіреді. Бірнеше рет ішкен соң, қонақ ыдыстың шетін сүртіп, екінші қонаққа береді. Бұл процедура барлық қонақтар бір ыдыстан шай ішетінше қайталанады; әр қонақ ыдысты қонаққа қайтарғанға дейін тамашалауға мүмкіндік алады, содан кейін жабдықты тазартып, шай бөлмесінен кетеді. Содан соң үй иесі отты қайтадан жағып, көбірек көмір қосқысы келеді. Бұл жиналыстың ресми емес бөлігінен жай бөлігіне ауысуды білдіреді, және үй иесі шай бөлмесіне оралып, темекі шегу жиынтығын (タバコ盆) және көбірек кондитерлік өнімдерді, әдетте [[Higashi (тамақ), жұқа шаймен бірге, және мүмкін қонақтардың жайлылығы үшін жаздықтар. Содан кейін қонақ әр қонаққа жеке бір ыдыс жұқа шай дайындап береді. Жиналыстың алғашқы бөліктерінде әңгіме бірінші қонақ пен үй иесі арасында алмасқан бірнеше ресми пікірлермен шектелсе, әдеттегі бөлікте, ұқсас ырым-жырыммен алмасқаннан кейін, қонақтар жай әңгімелесуге қатыса алады. Қонақтар шай ішетін болса, үй иесі ыдыстарды тазалап, жинап қояды. Құрметті қонақ қонақтарға ыдыстарды қарап шығуға рұқсат етуін сұрайды, ал әр қонақ кезекпен әр затты, соның ішінде шай кадисі мен шай қасығын қарайды. (Бұл тексеру қонақүй иесіне деген құрмет пен құрметті білдіреді.) Бұл заттарға өте мұқият және құрметпен қарайды, өйткені олар баға жетпес, орнын толтырмайтын, қолмен жасалған антиквариаттар болуы мүмкін, ал қонақтар оларды ұстап тұру үшін арнайы брокаттан жасалған мата қолданады. Содан соң қонақ үй иесі ыдыстарды жинап алады да, қонақтар үйден кетеді. Қақпадан келген қонақтар сәлем беріп, жиналыс аяқталды. Шараның түріне, қонақтардың санына, тамақ пен шайдың түріне байланысты, шай ішу төрт сағатқа дейін созылуы мүмкін.

Түрлері

Чаддодағы әрбір әрекет – қазанды қолдану, шай кесегін қарау, шайды кесеге салу сияқты нәрселер – өте нақты тәртіппен орындалады және оны процедура немесе техника деп санауға болады. Чаддода орындалатын процедуралардың барлығы бірге темае деп аталады. Шажи барысында осы процедураларды орындау "темае жасау" деп айтылады. Темаеның көптеген стилі бар, олар мектепке, жағдайға, маусымға, орынға, қолданылатын құрал-жабдыққа және тағы басқа да сан алуан факторларға байланысты өзгереді. Төменде ең көп кездесетін темае түрлерінің қысқаша тізімі келтірілген.

Гүлдер

Шабана (сөзбе-сөз "шай гүлдері") – шайханаларда қолданылатын қарапайым гүл безендіру стилі. Шабананың тамыры икебанада, яғни жапон гүлдерін безендірудің көне стилінде. Ол "гүлдерді лақтыру" деп аталатын икебананың "еркін форма" стилінен пайда болды; 投げ入れ; nageirebana, оны ертедегі шай шеберлері қолданған. Шабананы, деректерге байланысты, Сэн но Рикю жасаған немесе қолдаған дейді. Ол шабанаға қараушыға сол гүлдер табиғатта өсіп тұрғандағы сезімді сыйлауы керек екенін үйреткен. Табиғи емес немесе маусымдық емес материалдар, сондай-ақ әшекей бұйымдар мен басқа да құралдар қолданылмайды. Шабана гүлдері қойылған ыдыстар жалпы түрде (花入れ) деп аталады. Шабана безендірілімдері әдетте аздаған заттардан тұрады және толтырғыш материал мүлдем болмайды. Жазда, Жапонияда көптеген гүлдейтін шөптер маусымы болғандықтан, мұндай гүлдейтін шөптерді кең ауызды, себет сияқты ыдысқа қоюға болады. Икебанадан (көбінесе жазық, кең ыдыстар қолданылады) айырмашылығы, шабанада биік, тар ханаир жиі қолданылады. Шайханалардағы гүлдерге арналған ыдыстар көбінесе бамбук, металл немесе керамика сияқты табиғи материалдардан жасалады, бірақ икебанадағыдай (басқа гүл безендіру) шыныдан сирек жасалады, себебі икебана қысқа шыны вазаларды қолданады. Шабана безендірілімдері соншалықты қарапайым, көбінесе бір ғана гүл қолданылады; бұл гүл міндетті түрде қонақтарға қарай бұрылады немесе оларға бет тіктейді.

Тамақ

(懐石) немесе (茶懐石) – ресми шай ішу рәсімінде берілетін тамақ. Cha kaiseki-де тек жаңа, маусымдық ингредиенттер қолданылады, олар дәмді жақсарту мақсатында дайындалады. Ингредиенттер мен тағам түрлерін таңдауда ерекше көңіл бөлінеді, ал дайын тағамдар тағамның сыртқы түрі мен маусымдық тақырыбын күшейтетін ыдыстарға мұқият салынады. Тағамдар күрделі етіп безендіріледі және жиі тамақтың дәмін жақсарту үшін жеуге жарамды жапырақтар мен гүлдермен әшекейленеді. Ыдыстар мен әшекейлер тамақ сияқты кейсеки тәжірибесінің маңызды бөлігі болып табылады; кейбіреулер тамақты көрудің эстетикалық ләззаты оны жеуден де маңызды деп санайды. Тағамдар шағын порциялармен, жеке ыдыстарда беріледі. Әрбір қонаққа лакталған кішкентай табақ беріледі; ерекше құрметті қонақтарға төменгі, лакталған үстел немесе бірнеше кішкентай үстелдер берілуі мүмкін. Cha kaiseki Жапониядағы дәстүрлі тағамға негізделгендіктен, етті тағамдар сирек кездеседі.

Киім-кешек

Көптеген қимыл-қозғалыстар мен шай рәсімдерінің элементтері кимоно киюден қалыптасқан. Мысалы, кейбір қимылдар салбыраған жеңдерді қиындық тудырмау үшін немесе олардың ластануын болдырмау үшін жасалған. Басқа қимылдар кимоно мен хакаманы түзеуге мүмкіндік береді. Шай рәсімінің кейбір аспектілері – мысалы, жібек фукуса маталарын қолдану – кимоно мен оби (белбеу) немесе белбеудің орнына қойылмайынша орындалмайды, себебі мата рәсім барысында обиге бүктеліп, салынады. Кейбір заттар, мысалы, кайши, кішкентай маталар (小袱紗) және жанкүйерлер, кимононың жағасы, жеңдері және олармен бірге тағылатын оби рәсім бойында қолдану үшін қажет; әйтпесе, бұл заттарды денеге жақын сақтау үшін басқа орын табу керек. Осы себепті, көптеген шай рәсімдері кимономен өткізіледі, және студенттер батыс киімдерін киіп жаттығуға болатын болса да, шай рәсімін оқыған студенттердің кейде кимоно киюі қажет. Салтанатты шараларда, шай рәсімін өткізуші әрқашан кимоно киеді, ал қонақтар үшін ресми кимоно немесе батыс стиліндегі ресми киім кию керек. Киім стиліне қарамастан, шай ішу жиынында киілетін киім көбінесе қарапайым және консервативті болады, көзге түспеу үшін. Әйелдер әдетте [[Кимоно#Иромуджи – түсі біркелкі, суреті жоқ кимоно киеді, оны [[Оби (белбеу)#нагоя обимен және сәйкес танмоно матасымен үйлестіреді; шел, шибори өрнектері және әдетте жарқын түсті оби киілмейді. [[Кимоно#Эдо комон кимоносын да киюге болады, себебі олардың өрнектері кішкентай болғандықтан көзге түспейді. Ерлер тек кимоно кие алады, немесе (кәдімгі жағдайларда) кимоно мен хакаманы (кимоно үстіне киілетін ұзын, бөлінген немесе бөлінбеген юбка) бірге киеді. Осы құқыққа ие болғандар хакаманың орнына кимономен (十徳) немесе дзюттоку жакетін кие алады. Әйелдер маусым мен шараға қарай кимононың әртүрлі стилдерін киеді; әйелдер әдетте шай ішу кезінде хакама кимейді және дзюттоку кию құқығын алмайды. Қыс айларында ерлер де, әйелдер де жылы астарлы кимоно киеді, ал жазда астарсыз кимоно киеді. Салтанатты шараларда (紋付着物) (жеңдері мен арқасында үштен бесқана отбасылық елтаңбасы бар кимоно) киіледі. Ерлер де, әйелдер де ақ түсті таби (саусақтары бөлінген шұлық) киеді.

Мектептер

Жапонияда шай рәсімін үйренгісі келетіндер әдетте "шора" (шеңбер) қосылады, бұл белгілі бір іс-әрекетке тұрақты түрде қатысу үшін жиналатын топты білдіретін жалпы термин. Көптеген орта және жоғары мектептерде, колледждерде және университеттерде шай үйірмелері бар. Сабақтар қоғамдық орталықтарда, арнайы шай мектептерінде немесе жеке үйлерде өтуі мүмкін. Шай мектептері әртүрлі уақытта оқитын көптеген оқушыларды оқытады; мысалы, әйелдер тобы, ересек оқушылар тобы және жас оқушылар тобы болуы мүмкін. Оқушылар әдетте айлық төлем төлейді, ол оқу ақысын, мектептің (немесе ұстаздың) ыдыстарын және басқа да жабдықтарын, шайдың өзін және әр сабақта ұсынылатын және желетін тәттілерді қамтиды. Оқушылар өздерінің фукуса, жапсырғыш, кайши қағазы және кобукусасымен, сондай-ақ осы заттарды сақтауға арналған әмианымен жабдықталуы керек. Кейбір топтар мен шай рәсімін орындаушылар батыс киімдерін киюі мүмкін, бірақ шай рәсімінің көптеген жағдайларында – әсіресе ұстаз дәстүрде жоғары дәрежеде болса – кимоно кию, әсіресе әйелдер үшін қажет деп есептеледі. Кейбір жағдайларда, жоғары білім алған оқушыларға ресми кимонодағы әдеттегі отбасылық елтаңбаның орнына мектептің белгісін киюге рұқсат берілуі мүмкін. Бұл рұқсат әдетте студентке "чай есімі" (чамэй) берілуімен бірге беріледі. Жаңа оқушылар әдетте тәжірибелі оқушыларды бақылап, үйрене бастайды. Жаңа оқушыларды көбінесе тәжірибелі оқушылар оқытады, ал ең тәжірибелі оқушыларды ұстаз ғана оқытады. Жаңа оқушылар алдымен жылжымалы есіктерді дұрыс ашу және жабу, татамиде қалай жүру, шайханаға қалай кіру және шығу, қалай иілу және кімге, қашан иілу керектігін, түрлі жабдықтарды қалай жуу, сақтау және күту керектігін, фукусаны қалай бүктеу керектігін, шай жабдықтарын қалай тазалау керектігін және чакинды қалай жуу және бүктеу керектігін үйренеді. Осы қадамдарды меңгергеннен кейін студенттерге шай рәсімінде қонақ ретінде қалай мінез-құлық тану керектігі: дұрыс сөздерді айту, ыдыстарды қалай ұстау, шай ішу және тәтті жеу, қағаз бен тәтті таяқшаларды қалай пайдалану және басқа да көптеген егжей-тегжейліліктер үйретіледі. Негізгілерді меңгергеннен кейін студенттерге шай дайындау үшін ұнтақ шайды қалай дайындау, шай құтысын қалай толтыру және соңында шай мен суды қалай өлшеп, дұрыс консистенцияға жеткізу керектігі туралы нұсқау беріледі. Осы қадамдарды меңгергеннен кейін студенттер ең қарапайым "темаэ" (тәртіп) практикасын бастайды, әдетте Обон темасынан басталады. Бірінші ұсынысты толық меңгергеннен кейін ғана студенттер келесіге көшеді. Оқу бақылау және тәжірибе арқылы жүзеге асырылады; студенттер көбінесе жазбалар жасамайды, және көптеген ұстаздар жазбалар жасауды ұнатпайды. Әр тәртіпті меңгергеннен кейін кейбір мектептер мен ұстаздар студенттерге ресми салтанатта сертификаттар тартады. Мектепке сәйкес, бұл сертификат студенттің белгілі бір тәртіпті меңгергенін растауы мүмкін немесе студентке белгілі бір тәртіпті зерттеуді бастауға рұқсат беруі мүмкін. Мұндай сертификаттарды алу көбінесе қымбатқа түседі; студент сертификатты дайындау үшін төлеуден және оны табыс ету кезінде жиналатын шараға қатысудан ғана емес, сонымен қатар ұстазға ақшалай сыйлық беру арқылы алғыс айтуы керек. Сертификаттарды алу құны студенттің деңгейі жоғарылаған сайын артады. Әдетте, әр сабақ негізгі ұстаздың бүкіл топқа қысқаша нұсқау беруімен аяқталады, әдетте токономаның (көбінесе ілінген орамалмен (көбінесе каллиграфиямен), гүлдермен және кейде басқа да заттармен безенілген орамал ниші) және сол күні ұсынылған тәттілер туралы. Осыған байланысты тақырыптарға хош иісті заттар мен кимонолар, немесе жабдықтар мен ұсыныстардың маусымдық өзгерістері туралы пікірлер кіреді.