Кіріспе

Дәстүрлі жапондық гүлдерді орналастыру – гүлдерді орналастырудың жапондық өнері. Ол икебана деп те белгілі. Икебананың бастауы ежелгі жапондық дәстүрге, мәңгі жасыл ағаштарды тігіп, оларды құдайларды шақыру үшін гүлдермен безендіруге (ёрисиро - 依代) дейін жетеді. Кейін гүлдерді дәстүрлі жапон үйінің токономасын (шегіншік) әшекейлеу үшін қолданды. Икебана – үш классикалық жапондық өнердің бірі, оның қатарында ходо (түркіні бағалау) және чадо (шай және шай рәсімі) өнері де бар.

Этимология

Икебана термині жапон тілінен шыққан және мүмкін аудармалары — және .

Тарих

Өсімдіктерді қарау және төрт маусым бойы гүлдерді бағалау Жапонияда ерте заманнан аристократия арқылы қалыптасты. [[Хэйан дәуіріндегі (794–1185) «Манъёсю» және «Кокин Вакасю» сияқты вака (өлең) поэзия антологиялары гүлдер тақырыбына арналған көптеген өлеңдерді қамтыды. Кейіннен, басқа буддалық құрбандықтармен қатар, Камакура (1185–1333) және Нанбоку-чо (1336–1392) кезеңдерінде мицу гусокуды орналастыру кең таралды. Муромачи дәуірінен (1336–1573) бастап шоин-зукури сәулет стилінің дамуымен какемоно (суреттер) және ыдыстар ошиитада – токонома алковының алға құрылысы мен екі деңгейлі сөрелер – чигайданада өнер нысандары ретінде қойылды. Бұл кеңістіктерде вазалардағы гүл композициялары да орналастырылды, олар интерьердің безендірілуіне әсер етті, ол уақыт өте келе қарапайым және талғамды болды. Буддалық тәңірге арналған үш рәсімдік заттардан тұратын мицугусоку жиынтығына шамдар, құрбандық табағы және вазадағы гүлдер кірді. Вазадағы гүлдер ең ерте стильде – татебана немесе синген, және шин (мотоки) мен шитакусадан құралды. Жақындағы тарихи зерттеулер татебана практикасы буддалық және синтоисттік ёриширо сенімдері сияқты наным жүйелерінің үйлесімінен пайда болғанын көрсетеді. Олар бірігіп, икебананың түпнұсқа, таза жапондық бастауын құрайды. Гүлдерді безендіру өнері көптеген мектептермен бірге 15 ғасырдың соңында, азаматтық соғыс кезеңінен кейін дамыды. Сегізінші сёгун Ашикага Ёсимаса (1436–1490) өнердің меценаты және ча но ю – шәй рәсімі мен икебананың, гүлдермен аранжировканың ең жақтаушысы болды. Ёсимаса кейіннен өнерге уақытын арнау үшін лауазымынан бас тартты және икебана ережелерін қалыптастыруға үлес қосатын ұғымдарды жасады; ең маңыздысы, барлық салтанатты шараларда ұсынылатын және құдайлар алдында қойылатын гүлдер еркін ұсынылмауы керек, бірақ уақыт пен ойды білдіруі керек. Такамадо ханшайымы – құрметті президент.

Практикалаушылар

Икебананың ізбасарлары мен шеберлері, сондай-ақ кадо деп аталатындар (華道家) деп аталады. Кадо шеберіне (先生) деп аталады. Белгілі жапон шеберлеріне Джуничи Какизаки, Мокичи Окада және Юки Цуджи жатады. 2015 жылдың наурыз айында Шизуока префектурасының Шимидзу қаласында өткен TEDx іс шарасында Цуджи икебана мен сұлулық арасындағы байланысты кеңінен түсіндірді. 2011 жылғы жер сілкінісі мен цунамиден кейін Жапония қирағаннан соң, танымал икебана шебері Тоширо Кавасе "Бір күн, бір гүл" атты жоба аясында күн сайын өз композицияларының суреттерін онлайн жариялай бастады. Тағы бір шебер – голливудтық актриса Марсия Гей Харден, ол бала кезінде Жапонияда тұрғанда икебанамен айналыса бастады және өзінің туындыларымен икебана туралы кітап жариялады. Оның анасы, Беверли Харден, Согетсу мектебінің шебері болған. Кейіннен ол Ikebana International Washington, DC бөлімінің президенті де болды.

Теория

Гүлдерді безендіру өнері Буддизммен бірге Қытайдан Жапонияға келгендіктен, ол табиғи түрде буддистік философиямен сіңірілген. Өмірді сақтауға буддалықтың ұмтылысы икебананың көптеген тәжірибелерінің түбінде жатыр және гүлдерді орналастыру ережелерінің көпшілігін қалыптастырды, сондай-ақ гүлдердің өмірін ұзартуға көмектесетін гүл вазаларының пішіндерін де анықтады. Вазаны гүлдерді ұстайтын қарапайым ыдыстан артық нәрсе ретінде қарастыру да маңызды. Су беті әрқашан ашық болып тұрады, гүлдер тобының өсіп шығатын жер бетімен қатар. Бұл гүлдердің табиғи жағдайда мүмкіндігінше толыққанды өсуін бейнелеу әсерін жасауға көмектеседі.

Стильдер

Бастапқыда икебана өте қарапайым болды, тек бірнеше гүл сабақтары мен мәңгі жасыл бұтақтардан құралды. Икебананың алғашқы түрі (供華) деп аталды. Үлгілер мен стильдер дамыды, ал 15 ғасырдың соңына қарай икебана стильдері императорлық отбасы мен оның қызметшілері ғана емес, қарапайым халықтың да бағалауына ие болды. Сол кезде стильдер өзгеріп, практиканы белгілі нұсқаулармен өнерге айналдырды. Бұл өнер туралы кітаптар жазылды, олардың ең көнесі – «Седеншо», ол 1443-1536 жылдарды қамтиды. Икебана дәстүрлі мерекелердің маңызды бөлігіне айналды және кейде көрмелер ұйымдастырылды. Алғашқы стильдер биік, тік орталық сабақпен және оған қоса екі қысқа сабақпен сипатталды. Момояма дәуірінде (1560-1600 жж.) көптеген сәнді сарайлар салынды, ақсүйектер мен патшалық кеңесшілер сарайларды безендіру үшін үлкен, әсем рикка гүл композицияларын жасады, олар орынды әшекейлеу саналды. Момояма дәуірінде көптеген әдемі икебана композициялары сарайларды безендіру үшін, сондай-ақ тойлар мен мерекелер үшін қолданылды. ; стилі – буддалық көзқараспен табиғаттағы ландшафттардың сұлулығын бейнелеу үшін жасалған. Бұл стильдің негізгі элементі – табиғаттың құрамдас бөліктерін көрсететін тоғыз тармақ. Рикка стильдерінің бірі – шарап ішу рәсімі. Бұл стиль Момояма стиліне қарама-қарсы және қарапайымдылықты баса көрсетеді. Шабана икебананың стилі емес, ол жеке стиль болып саналады. Шабананың қарапайымдылығы өз кезегінде нагиребана немесе стильді құруға көмектесті. Бұл – құрылымдық шектеусіз дизайн, ол сеика немесе шока стилінің дамуына әкелді. Ол үш бұтақты, үшбұрышты, асимметриялық композиция құрайтын сабақтардың тығыз шоғырымен сипатталады және классикалық стиль саналады. Ол сондай-ақ «нагире» деген қысқаша атаумен де белгілі. Бұл стиль өсімдіктің сұлулығы мен ерекшелігін көрсетуге арналған қарапайым стиль. Нагире стилін жапондық нишаға бейімдеу ресми шока стилінің пайда болуына әкелді. Гүлдер суибанға немесе кеңірек ыдысқа, компотқа немесе себетке орналастырылады және кензанға немесе металл тікұштарға бекітіледі. Стильде гүлдерді орналастырудың шығармашылық дизайнына баса назар аударылады, гүлдік емес материалдарды қоса алғанда, кез келген материалды пайдалануға рұқсат етіледі. 20 ғасырда модернизмнің пайда болуымен икебананың үш мектебі «еркін стиль» деп белгілі стильге уступил. Киотолық икебана шебері Хаято Нишияма «адамдардың назарын бір гүлге аударуға және оның сұлулығын көруге көмектесу үшін» бір гүлден жасалған композицияларды ұнататынын айтады.

Кемелер

Гүлдерді безендіруде қолданылатын ыдыстардың түрлері көптеген. Олар дәстүрлі түрде әдемі формасы, материалы және дизайнымен ғана емес, сонымен қатар қолданылуына сәйкес жасалған, сондықтан гүлді әрқашан тиісті ыдысқа, тіпті сол гүл түріне арналған арнайы ыдысқа қоюға болады. Жапондықтар вазаның пішінінен гүлдердің өмірін ең жақсырақ ұзартуға мүмкіндік беретін нәрсені іздейді. Осы себепті вазалардың аузы кең ашық болады, себебі Батыс гүлдерін безендіруден айырмашылығы, олар гүлдерді ұстап тұру үшін вазаның өзіне емес, ваза мойнынан кіретін оттектің де өсімдік үшін судан тікелей түсетін оттектей қажет деп санайды; осылайша, судағы оттек мойны тар вазалардағыдан гөрі ұзақ сақталады. Шёджо мангасы «Zig Zag» Такааки Асакура («Тайю» – күн есімімен танымал) және оның гүлдерге деген құмарлығы туралы айтады. «Girls und Panzer» анимесіндегі басты кейіпкерлердің бірі Изузу Хананың басты тақырыбы мен хоббиі – икебана. Ол осы құмарлығын танктермен үйлестіреді. Анимеде көрсетілген Касама керамикалық пешінде танк пішіндес шектеулі арнайы ваза жасалды. 1957 жылы кинорежиссер және Икебананың Согетсу рю мектебінің бас шебері Хироси Тешигахара өзінің мектебін сипаттайтын «Икебана» фильмін түсірді. 2017 жылы шыққан «Гүл мен қылыш» фильмі 16 ғасырдағы Сенгоку дәуірінде икебананың даму тарихын баяндайды. Режиссері Тетсуо Шинохара, Тадаси Оницуканың романы негізінде түсірілген. Икенобо мектебінің шеберлері мен олардың көмекшілері фильмге әртүрлі рикка, шока және сона но моно композицияларын жасауға қатысты.