Оңтүстік Америка археологы Фридрих Макс Уле

Кіріспе

Фридрих Макс Уле (25 наурыз 1856 – 11 мамыр 1944) – неміс археологы, ХХ ғасырдың басында Перу, Чили, Эквадор және Боливиядағы жұмыстары Оңтүстік Америка археологиясының дамуына зор ықпал етті.

Өмірбаян

Уле 1856 жылдың 25 наурызында Германияның Дрезден қаласында (сол кезде Саксония Корольдігі) дүниеге келді. 1880 жылы Лейпциг университетінен докторлық диссертациясын қорғады. Ол Пенсильвания штатының Филадельфия қаласынан Шарлотта Гроссқа үйленді және бірнеше жыл Пенсильвания университетінде жұмыс істеді. Филолог мамандығы бойынша білім алған Уле Дрезден мұражайында куратор болып жұмыс істеген кезде Перуға қызығушылық танытты. 1888 жылы Перу археологиясының тарихына арналған мақала жариялаған жақын досы Альфонс Штубель оған зерттеулерін осы аймаққа шолуға кеңес берді. 1892 жылы ол алғаш рет Оңтүстік Америкаға сапар шегіп, Аргентина мен Боливияда Берлиндегі Германия Корольдік мұражайы үшін зерттеу жұмыстарын бастады. Сол жылы фотограф және инженер Б. фон Грумбковпен бірлесіп «Ежелгі Перу таулы аймағындағы Тиауанако қираған орындары» атты еңбегін жариялады. Бұл еңбек Боливиядағы Тиуанакудің ежелгі орны туралы алғашқы ғылыми еңбек саналады. Уле 1896 жылы Оңтүстік Америкаға қайта оралды, оны Филадельфиядағы Америкалық зерттеу қоғамы және Пенсильвания университетінің археология және антропология мұражайы қолдады. Ол Уильям Рэндолф Херсттің анасы Фиби Херсттің де демеушілігін алды. Ол Перудің жағалауындағы Пачакамак, Мочика және Чиму орындарында қазба жұмыстарын жүргізді. Оның Пачакамактағы жұмысы туралы есебі жоғары бағаланды және Оңтүстік Америка археологиясын зерттеу үшін негізгі мәтін ретінде пайдаланылады. Ол осы жағалаудағы керамика, тоқыма және басқа да заттарда Тиуанаку тас мүсіндерінің бейнелерін анықтады. Бұл саяхатында ол Анд таулы аймағының 3000 жылдық тарихын қамтитын 9000-ға жуық артефактіні тапты. Оларға Наска қыш ыдыстары, қабықшалар, тоқыма, металдар, ағаштан және басқа өсімдік материалдарынан жасалған заттар, сондай-ақ құйрық, сүйек және былғары сияқты жануар материалдарынан жасалған заттар кірді. Ол осы артефактілерді мерзімдеуге ерекше назар аударды және негізінен тоқыма дизайнына негізделген жүйе құрды. Мочика аңғарынан табылған артефактілер инка керамикасының тізбектелігіне сәйкес мерзімделді. Бұл ерте мерзімдеуді кейіннен американдық археолог Альфред Кробер дамытты және Инкаға дейінгі Перудың хронологиясын түсінуде маңызды рөл атқарады. Кейін Уле Боливия, Эквадор және Чилидің таулы аймақтарында жұмыс істеді. 1917 жылы ол Чинчорро мумияларын ғылыми тұрғыдан алғаш сипаттады. Макс Уле көптеген палеонтологиялық қазба жұмыстарына қатысты. 1926 жылы Макс Уле және палеонтолог Франц Шпилман Эквадордың Кито қаласынан шамамен 12 км қашықтықта мастодонттың жартылай толық қаңқасын, оған байланысты обсидиан және сүйек құралдарын, сондай-ақ 150-ге жуық қыш ыдыстарын қазып шығарды. Уле сонымен қатар Калифорния штатының Сан-Франциско шығанағындағы Эмеривилл қабырғасы үйіндісін қазу арқылы Солтүстік Америка археологиясына да үлкен үлес қосты. Перудің Арекипа қаласындағы неміс-перулік Макс Уле мектебі оның құрметіне аталды.

Uhle was born in Dresden, Germany[then Kingdom of Saxony] on 25 March 1856 and received his Ph. D. in 1880 from the University of Leipzig. He married Charlotte Grosse from Philadelphia, Pennsylvania, where he worked at the University of Pennsylvania for several years. Trained as a philologist, Uhle became interested in Peru while a curator at Dresden Museum. In 1888, a close friend, Alphons Stübel, who had recently published an article on the history of Peruvian archaeology, suggested Uhle concentrate his studies on that region. He first traveled to South America in 1892 to initiate research in Argentina and Bolivia for the Konigliches Museum fur Völkerkunde in Berlin, Germany. In that same year he published "The Ruins of Tiahuanaco in the Highlands of Ancient Peru," with photographer and engineer B. von Grumbkow. This extensive work is considered the first in depth scientific account of the ancient site of Tiwanaku, Bolivia. Uhle returned to South America in 1896, now sponsored by the American Exploration Society in Philadelphia and the University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology. He also enjoyed the patronage of Mrs. Phoebe Hearst, the mother of William Randolph Hearst. He undertook excavations at Pachacamac, near the coast of Peru, and on Mochica and Chimu sites. His site report of work at Pachacamac was highly praised and is still used as a basic text for studying South American archaeology. He recognized versions of Tiwanaku stone sculpture imagery on ceramics, textiles, and other artifacts in these coastal sites. On this trip, he recovered approximately 9,000 artifacts spanning over 3,000 years of Andean pre history. These included Nazca pottery, shells, textiles, metals, objects made of wood and other plant material, and objects constructed of animal materials such as feathers, bone, and leather. He concentrated on the dating of these artifacts, and established a system primarily based on textile design. Artifacts found in the Mocha Valley were dated based on the sequential position of Inca ceramic styles. This early dating was later advanced by American archaeologist Alfred Kroeber and is one of the key points in understanding the chronology of pre Inca Peru. Uhle later worked in the highlands of Bolivia, Ecuador, and Chile. In 1917 he was the first to scientifically describe the Chinchorro mummies. Max Ulhe also participated in numerous paleontological excavations. In 1926, Max Uhle and paleontologist, Franz Spillmann, excavated, about 12 km east of Quito, Ecuador, an almost complete mastodon skeleton, together with associated obsidian and bone tools and about 150 potsherds. Uhle also made a notable contribution to North American archaeology in excavations of the Emeryville shell mound in San Francisco Bay, California. The German Peruvian Max Uhle School in Arequipa, Peru was named after him.