Кіріспе

Ағылшын мезоамерикан археологы (1898–1975) басқа Эрик Томпсон аталғандар

Сэр Джон Эрик Сидни Томпсон (31 желтоқсан 1898 – 9 қыркүйек 1975) – көрнекті ағылшын мезоамерикан археологы, этнотарихшы және эпиграф. АҚШ-та жұмыс істеген кезінде ол 1960 жылдардың соңына дейін майя тануды, әсіресе майя жазуын зерттеуді басып озды.

Ерте өмір

Томпсон 1898 жылдың 31 желтоқсанында белгілі хирург және Англия Корольдік хирургтар колледжінің мүшесі Джордж Томпсонның отбасында дүниеге келді. Томпсон Лондондағы Харли көшесіндегі отбасылық үйде өсті. 14 жасында ол жеке білім алу үшін Винчестер колледжіне жіберілді. 1915 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін көп ұзамай, Томпсон "Нил Уинслоу" деген атпен, кәмелетке толмаған кезінде Британ армиясына қосылды. Бір жыл қызметтен кейін ол жараланып, үйге қайтып, алдымен Хаддерсфилдте, содан кейін Сифордта жазылды. Ол соғыс аяқталғанға дейін Колдстрим гвардиясында қызметін жалғастырды және офицер шенімен қызметтен босады. Соғыстан кейін Томпсон Аргентинаға барып, отбасылық мал фермасында гаучо болып жұмыс істеді. 1920 жылдардың басында Англияға оралған соң, ол Аргентинадағы тәжірибесі туралы алғашқы мақаласын Саутворк епархиялық газетінде жариялады: "Каубойдың тәжірибесі: Аргентинадағы малға таңба басу".

Білім

Томпсон бастапқыда медициналық немесе саяси карьераны қарастырды. Бірақ, кейін ол Кембридж университетіндегі Фицвильям Хауста А.С. Хаддонның жетекшілігімен антропологияны оқуға шешім қабылдады. 1925 жылы бітірген соң Томпсон Чичен-Ицадағы Карнеги институтының жобасын басқаратын Сильван Г. Морлиге жұмыс сұрап хат жазды, далалық жұмысқа мүмкіндік барын сұрады. Морли Томпсонды қабылдады, себебі Томпсон бұрын өзінен-өзі Майя иероглифтеріндегі күндерді оқуға үйренген еді, бұл Морлидің жоғары бағалаған қабілеті болды, өйткені Морли де Майя иероглифтеріне қызығушылық танытқан.

Ерте мансап

1926 жылы Томпсон Чичен-Ицада жұмыс істеу үшін Морлидің басшылығымен Мексиканың Юкатан аймағына келді. Мұнда ол Жауынгерлер ғибадатханасының фриздерін зерттеуге кірісті. Томпсон өзінің "Мая археологы" (1936) автобиографиясында фриздерді "тастар орналасқаннан кейін кесілгендіктен қиын болған алып пазл" деп сипаттады, бұл оның алғашқы далалық тәжірибесін дәл бейнеледі. Келесі жылы Томпсон Чикагодағы Табиғи тарих мұражайында көмекші куратор болып жұмысқа орналасты. Ол 1935 жылға дейін сол жерде жұмыс істеді, содан кейін Вашингтондағы Карнеги институтына ауысты. 1926 жылы, Филд мұражайында жұмыс істеген кезде Томпсон Томас А. Джойс пен Британдық мұражайдың жетекшілігімен Британдық Гондурастағы Лубаантонға экспедицияға қатысты. Лүбаантондағы далалық жұмыс Томпсонды Джойске сәулеттік стратиграфияның ерте "мегалиттік" және "ішке және сыртқа" стилі туралы пікірімен келіспеуге итермеледі. Томпсон "ішке және сыртқа" құрылыстарының себебі тамырлардың әсері екенін айтты. Доктор А. В. Киддердің көмегімен Томпсон (1943) "Оңтүстік майя аймағының сынақ зерттеуі" еңбегін жазды, онда Каминальюй, Мирафлорес және Копан сияқты жерлер сипатталған. Томпсонның мақаласында майялар соңында "бейбіт" халық болды деп болжанды, себебі оларда қорғаныс құрылыстары болған жоқ. Ол сонымен қатар салт-дәстүрлі орталықтардың кеңінен тасталуын атап өтті. Ол өнер мен сәулет өнерінің құлдырауын "балканизация" деп атады, бұл саяси ыдырау кезеңі деп санайды. Сондай-ақ, ол ацтектердің, "көп соғыс жасайтын" қоғамның, оның ойынша діни билеушілерді құлатуға тікелей қатысқандығы туралы ұзақ уақыттан бері қалыптасқан сенім үшін жауапты. Томпсон Америка Құрама Штаттарының барлық оқулықтарында оқулықтар мен зерттеулерді жариялаған тәжірибелі автор болды. Өзінің "Солтүстік майя аймағының зерттеуі" атты мақаласында (1945) Томпсон зерттеушілердің археологиялық зерттеулерде тарихи негіздемелерді қалай қолдану керектігін сипаттайды. Сонымен қатар ол Солтүстік Майя аймағындағы табылған жерлерін егжей-тегжейлі баяндап, керамиканың қандай түрлерін қолданғандығы туралы ұсыныстар жасайды. Ол майялардың дамуындағы кезеңдерді анықтады: қалыптасу кезеңі, бастапқы серия, өтпелі кезең, мексикалық кезең және мексикалық сіңіру кезеңі, бұл сала үшін көптеген жағдайларда үлгі болды. Оның теориясына сәйкес, қалыптасу кезеңі 325 жылдан бұрын басталған және Чиканел стиліне сәйкес монохромды қыш бұйымдарымен, сондай-ақ алып пирамидалармен сипатталған. Алайда, ол майялардың осы кезеңдегі тарихта ешқандай ою-өрнектелген стелалары болмағанын сендірді. Қазіргі уақытта Классикалық кезең Томпсонның бастапқы болжамынан ертерек болған деп есептеледі. Бастапқы серия кезеңі майя керамика стильдеріндегі классикалық кезең деп аталады. Ол оларды екіге бөліп қарастырды. 325-625 жылдар аралығындағы бірінші жартысы негізінен базальды флангалы табақтармен және негізінен орталықтандырылған аймақтарда иероглифтік стелалар мен линтельдермен сипатталады. 625-900 жылдар аралығындағы екінші жартысы Z-тің жақсы апельсин бұйымдары мен шифер бұйымдарын көрсетеді. Сонымен қатар, Пуук, Ченес және Рио Бек өздеріне тән стильдерді дамыта бастады. 900-987 жылдар аралығында Майяшы қыш құмыраның анықталатын түрлері жоқ деп санайды, ол Чичен-Ицаның құлдырауы, Пуук / Ченес / Рио Бектің тасталуы және мексикалық ықпалдың қалай күшейіп келе жатқанын айтты. Томпсонның айтуынша, Мексика дәуірі мезоамерикалық саясаттардың арасындағы қақтығысқа байланысты майя өркениетінің және керамикалық стильдердің құлдырауына әкелді. Ол бұл дәуірде иероглифтік мәтіндердің жойылып, майя құдайларының орнына мексикалық космологияға табынушылықтың артқанын көрсетті. Архитектуралық стильдер Тула мен Майя ерекшеліктерінің қоспасы болды. Ол сондай-ақ мексикалық сіңіру кезеңінің 1204-1540 жылдар аралығында көптеген ірі қалалардың тасталуымен сипатталғанын және көркемдік инновациялар тек төмен деңгейде жасалғанын мәлімдеді. Томпсон мезоамерикалық зерттеулерге айтарлықтай көлемде зерттеулер жүргізгенмен, оның кейбір түсіндірмелері қате немесе жаңа зерттеулерге сәйкес келмейтін болып шықты. Ол археологиялық қауымдастық арасында ерекше көзқарас танытты. Археолог Еремия Эпштейн Томпсонның майялардың су тасымалын сипаттауында қателік жасағанын айтты. Ол өзінің талдауын мотуль мая сөзінің испан тіліндегі қате аудармаларына негіздеген болуы мүмкін. "Буб" - бұл 16-ғасырдағы испанша түсіндірме, бірақ ол испандық кемелерді, майя кемелерін емес сипаттауы мүмкін. Су тасымалының алғашқы мезоамерикалық суреттерінде немесе мәтіндерінде желкендер көрсетілмейді, керісінше, каноэлер ежелгі майялар үшін су тасымалының негізгі түрі болған деп саналады. Шындығында, желкендердің бейнеленген жалғыз жері Тикалдегі граффитиде, бірақ одан әрі зерттеулер бұл сурет желкендерді бейнелемейтінін көрсетеді, себебі теңіз жануарларының немесе су көздерінің қосымша дәлелдері жоқ (191). Сонымен қатар, майя мәтіндерінде желкендер туралы тарихи сілтемелер жоқ; олар майялар үшін өте пайдалы болмаған болуы мүмкін, керісінше, көбінесе каноэ туралы мәліметтер келтіріледі. Томпсон желкендерге жаңарудан кейінгі контексті қарастырмаған сияқты. Басқа автор Мэттью Уотсон Томпсонды мезоамерикалық зерттеулердегі маңызды тұлға ретінде бейнелейді, бірақ Бруно Латурмен бірлесіп, автор атақты майяшыны, сондай-ақ Мерл Грин Робертсон мен Линда Шеле "механикалық объективтілік" және "жаттығу арқылы дамыған шешім қабылдау" деп белгілі белгілі техникаларды қолданғанын айтады, бұл майя өнер дәстүрлерінің әртүрлілігін модернистік мәтіндерге дейін төмендетіп көрсетеді. Бұл тәсіл контекстке негізделген археологиялық эмпиризмді елемеуге және Томпсонның ежелгі майялардың өмірі туралы көптеген бұрыс пікірлеріне әкеледі. Сонымен қатар, археолог Трейси Ардрен Томпсонның бірнеше космологиялық ұғымдарды біріктіру қатесін жасағанын айтады. Ол әйгілі Майя Ай Құдайы Ик Челді дұрыс түсінбеді, зерттеуін қайтадан қате аударылған испандық мәтіндерге негіздеді. Ол қазіргі майялар сияқты Ай Құдайы Күн Құдайының әйелі деп сенді. Ардреннің мақаласы "Томпсон кіші жастағы жинаққа қатысты әртүрлі глифтік фразаларды немесе атауларды бір құдайдың әртүрлі атаулары ретінде түсіндірді, ол бұл құдайдың айға байланысты екенін бұрын болжаған" делінген. Ардрен біртұтас, біріктіруші әйел тұлғасының түсінігі Батыс философиялық қозғалыстары мен андроцентрлік көзқарастың әсері екенін мойындайды. Басқа сыншылармен бірге Маршалл Дж. Беккер (1979) Томпсонның Классикалық майялардың орналасу үлгілері мен әлеуметтік құрылымы туралы болжамдарын және оның одан кейінгі теорияларға тигізген әсерін қарастырады. Оның мақаласында Ганн сияқты Томпсонның жұмысын сынаған ғалымдар сипатталған. Ганн мен Томпсон кейіннен бірлесіп жазған мәтінде "Томпсон майялардың шағын ауылдық шаруашылықтарда өмір сүргенін, ал діни орталықтарда адамдар тұрмағанын жиі айтатын, ал Ганн керісінше айтты. Алайда, бұл қарама-қайшылық тек Томпсонның танымал еңбектерінде ғана көрінді". Сонымен қатар, Беккер қазіргі зерттеулерді интегративті деп сипаттайды, бұл зерттеулерге майялардың қала құрылысы/құрылысы туралы жаңа мәліметтерді қолдайтын археологиялық дәлелдермен байланыстыруға мүмкіндік береді. Беккер Томпсонның зерттеуі толық емес және дұрыс емес екенін, бірақ қазіргі зерттеулер басқа ғылымдармен бірлесіп, бұрыс мәлімдемелерді түзетуге тырысады деген қорытындыға келді. Мақалада ондаған жылдар бойы майя археологиясын баурап алған екі негізгі теориялық ұғымдар арасындағы айырмашылық көрсетілген: Томпсонның "жұбылық-шаруалық" гипотезасы және Боргейидің әлеуметтік жіктелу концепциясы. Беккер Томпсонның бұрыс түсіндірмелерін, оның ағылшын мұрасы мен әлеуметтік-саяси бағдарының нәтижесі деп санайды, ол кейіннен зерттеулеріне көшірді. Боргейидің гипотезасы майялардың ...

Кәсіби өмірден кейінгі өмір

Томпсон үш түрлі елде төрт құрметті докторлық дәрежесін алды, сонымен қатар Испанияның Изабелла Католика орденімен, Мексиканың Ацтек бүркіті орденімен 1965 жылы және Гватемаланың Кетзал орденімен, 1975 жылы Ұлыбритания королевасымен бірге Майя жерлеріне жасаған соңғы сапарында марапатталды. Томпсон 1975 жылы Елизавета II патшайымынан рыцарьдық орден алды, бұл оның 76 жасқа толғаннан кейін бірнеше күн өткен соң болды. Ол тоғыз айдан кейін 1975 жылы 9 қыркүйекте Кембриджде қайтыс болды және Англияның Эссекс графтығындағы Ашдон қаласында жерленді.