Кіріспе

Лау аралдарындағы жанартау аралы, Фиджи.

Тотоя – Фиджидің Лау архипелагының Моала топшамасындағы жанартау аралы. Оның ауданы 28 км² құрайды, бұл оны Ясасайя Моала тобының ең кіші аралы етеді. Оның теңіз деңгейінен максималды биіктігі жоғары. Басты экономикалық қызмет – кокос плантациялары. Тотоя Лау тобының провинциялық басқаруына бағынады.

География

Аттың ілгегі тәрізді арал биік рифпен жақсы қорғалған. Айналасындағы риф арқылы бірнеше қайық өтетін жолдар бар. Бұл жолдар аралды қоршап тұрған терең шығанаққа алып келеді. Оның серфингі әлемге әйгілі, бірақ аралға жетудің қиындығы көптеген адамдарды тоқтатады. Аралда жақсы орналасқан кемелге, 4 бастауыш мектеп бар, оның ішінде Вануаватуда өз мектебі, пошта/дүкен және Кетей мен Дравуавалуда радиотелефон станциялары орналасқан. Фиджи Телеком ұсынатын спутниктік телефон арқылы қолжетімді, бірақ ұялы байланыс жоқ. Аралда 4 ауыл бар: Тову – астана және Turaga na Roko Sau-дың ордасы, Кетей – Tui Ketei-дің ордасы, дәстүрлі түрде Рамало, патша сайлаушы деп белгілі, үшінші ауыл – Дравуалу – Tui Dravuwalu-дың ордасы, дәстүрлі түрде Накоровайвай деп аталады, ал төртінші ауыл – Уду – Tui Udu-дың ордасы, дәстүрлі түрде Муайкокалау деп танылады. Вануавату аралы Тотоя аралынан гөрі Лейкеба және Наяу аралдарына жақын болғанымен, округтегі бесінші ауыл ретінде тіркелген және Tui Vanua-ның ордасы болып табылады. Вануавату тарихи және дәстүрлі түрде Turaga Na Roko Sau-дың, Тотояның Жоғарғы басшысының және жалпы Yasayasa Moala тобының жеке меншігі болған. Отаршылдық кезеңде провинциялар әкімшілік бөлімдерге бөлінгенде, отаршылдық үкімет тағайындаған басшы немесе ‘Були’ басшылығымен арал Тотояның басқаруына қарасты ауданға енді. Дәстүр бойынша Тотоя ауданының Жоғарғы басшысы Роко Сау Вануавату аралы мен оның халқына билік етеді. Алайда, Вануавату Tui Vanua-ның ордасы, ол тікелей Роко Сауға бағынады. Вануаватуда Matakitotoya лауазымы да бар, бұл Роко Сауды халқымен және Вануавату жерімен байланыстыратын және одан бөлінуге жол бермейтін өкілдік қызметі. Басшылық ауыл Тову (Давалека) 1800 жылдары аралдың қарсы бетіндегі (Навули) бұрынғы орнынан Рамало және басқа арал басшыларының дәстүрлі өтініші бойынша, Роко Сауға, аралдың бас басшысына дәстүрлі міндеттемелерді оңайлату үшін көшірілді. Арал теңіз ресурстарына өте бай, сондықтан теңізде керемет демалыс күндерін өткеруге болады. Танымал деликатес – лайро немесе құрлық крабы, ол жыл бойы мол. Үлкен теңіз қабығы, әртүрлі теңіз балдырлары және кез келген балықты балық аулау, найзамен балық аулау, тормен балық аулау, суға шолу жасау немесе дәстүрлі тәсілдермен ұстауға болады. Моала мен Матукудың үлкен топтарымен салыстырғанда Тотоядағы топырақ құнарлы емес, тек шағын ауқымды шаруашылыққа ғана жарамды. Кассава, тәтті картоп және ямс аралда жақсы өседі, ал дало жақсы өспейді және тек сулы, жақсы суарылатын жерлерде аз мөлшерде ішкі тұтыну үшін өсіріледі. Аралда жабайы табиғат та бар, оның ішінде жарғақтар, құстар, жыртқыш жануарлар, соның ішінде жыландар, сондай-ақ қалалық орталықтардан әкелінген үй жануарлары – иттер мен мысықтар бар.

Тарих және мәдениет

Тотойяның маңызды бөлігі – "Давета Табу" қасиетті жолы. Дәстүр бойынша, егер біреу осы жолдан өтуді қаласа, ол дәстүрлі тәртіпке сәйкес, толық үнсіздік сақтап, ең бастысы, дәстүрлі түрде отыруы керек (әдемі қиылып отыру, мырзалар тізелерін иіп, аяқтарын тізе астына жинап, ал ханымдар тізелерін бүгіп, бүйірлеріне тіреп отыру керек). Бас иеді, дәстүрлі жерлеу рәсіміне тән барлық қимыл-қозғалыстар жасалады. Аңыз бойынша, бұл Рока Саудың тоңғалық ханшайымынан туған нәрестесіне құрмет көрсету үшін жасалған, ол теңізде көмілген. Бұл тәртіпті баланың әкесі енгізген. Аңызға сенесің, егер тыйымға немқұрайлы қараса немесе толық және дұрыс орындамаса, теңіздің күшті ашуы оянады, бұл бұрын да дәлелденген. Көптеген теңізшілер, тіпті ең тәжірибелі капитан мен шкиперлердің өзі, Turaga Roko Sau (осы жолды өмірге қауіпсіздік тудырмастан пайдалануға құқығы бар жалғыз адам) кемеде болған жағдайда да, осы жолдан өтуден бас тартады, бұл 2011 жылы Lady Sandy кемесімен жасалған сапарда анық көрінді. Лейкеба мен Тотойяның байланысын көрсететін бір эпизод – христиан дінінің келуі. Сол кездегі Тога Туи Наяу өзінің әйелі мен жаршысын Товудың Коро макауасы Давалекаға жіберді. Давалекада Бете немесе Бас діни қызметкер өзінің рәсімін орындап жатқанда, Яродағы қайық жолынан келе жатқан каноэні көреді; ол: "Мен тоқтап тұрам, себебі ақ киімде келген адам жарқырап тұр және менден әлдеқайда күшті" деп жариялады. Ол киімдерін шешіп, ауыл тұрғындарымен бірге жағаға түсіп, Лейкебадан келген топты қарсы алды.