Кіріспе

Темір жол көлігі қызметкері, бобслейдегі тежегіш

Тежегіш – бұл бастапқыда пойыздың тежелуіне көмектесу үшін жеке вагондарға тежегіштерді қолданатын темір жол көлігі қызметкері. Пойыздың барлық вагондарына бірдей қолданылатын, жүргізуші басқара алатын тежегіштердің енгізілуі осы мамандықты қажетсіз етті. Алайда, бұл атау қолданылып келеді, мысалы, АҚШ-та тежегіштер рельстерде де, пойыздарда да түрлі функцияларды орындайды.

Германия

Германияда тежегіштер пойыздың бірнеше, тіпті барлық вагондарында тежегіш кабиналарын иеленеді және локомотив жүргізушісінің сигналы бойынша вагон тежегіштерін басқаратын. Бұл, әсіресе қыс мезгілінде, жылытылмаған кабиналарда тоңу қаупі болғандықтан, қауіпті және жайсыз қызмет еді. 1920 жылдары ауа тежегіштері енгізіліп, оларды локомотив жүргізушісі басқара бастағаннан кейін бұл лауазым жойылды.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда "брекеман" көбінесе күзетші деп аталатын лауазымның тағы бір атауы болды, бастапқыда қосқыш жыртылған жағдайда пойызды тормоздық вагондан тоқтату міндеті оған жүктелген. Теміржол желілері кеңейген сайын, күзетші төмен беткейлерде тежегіштерді қолданатын. Ұзын пойыздарда бұл жұмысқа жүргізушіге (шаммен сигнал беру арқылы) пойыздың артқы бөлігінің қалған пойызбен бірге қозғала бастағанын немесе тоқтағанын хабарлау кіретін. Пойыздар кейде кері бағытта жүруі керек болғандықтан, күзетші мұндай жағдайларда артқы шамның қызыл емес, ақ түспен жанатынын қадағалауға міндетті болды. 1968 жылы дизельді және электрлі пойыздардың кеңінен таралуымен, онда күзетші локомотивтің артқы кабинасында отыра алатын, сондай-ақ толыққанды тежегіш жүйесі бар, жеке тежегіш вагоны қажет етпейтін пойыздардың көбеюіне байланысты, тежегіш вагонға қойылатын заңдық талап алынып тасталды.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында тежегіш – пойыздың тежегіш жүйесіне көмектесетін теміржол пойзының экипажының мүшесі. Оның міндеттеріне пойызды баяулату немесе тоқтату қажет болғанда тежегішке көмектесу, пойыз тоқтаған жағдайда, келе жатқан пойыздардан қорғау үшін сигнал беру, вагондар арасындағы байланыстың дұрыс орнатылуын қадағалау, стрелкаларды ауыстыру және маневр жасау кезінде пойыз машинисіне сигнал беру кіреді. Сирек жағдайларда, мысалы, ұзын, тік құлпырадан түсетін болса, тежегіш бірнеше вагондарға жауапты болуы және пойыз қозғалып тұрғанда тежегішті вагондардың үстінен басқаруы мүмкін. 20 ғасырдың басында АҚШ-тың кейбір жергілікті еңбек заңдарында әрбір пойызда жеткілікті мөлшерде тежегіш болуы тиіс екені, сондай-ақ бір тежегіш екі вагондан аспауы керектігі көрсетілген. Тежегіштер пойыз жүріп тұрғанда оқпанның қызып кетуіне (оқпан арқалықтарының қауіпті түрде қызуы) немесе вагондардың зақымдануына, сондай-ақ тегін жолға тырысатын адамдарға және жүктердің ығысуына немесе түсіп қалуына назар аударулары керек еді. Тежегіштің жұмысы тарихи тұрғыдан өте қауіпті болды, көптеген тежегіштер пойыздан құлап, жол бойындағы нысандарға соқтығысып, вагондардың астында қалған немесе қағылған. Теміржол көлігі технологиясының жетілуімен тежегіштің міндеттері азайды және жаңа технологияларға сәйкес өзгертілді, бұл тежегіштің жұмысын теміржолдың алғашқы жылдарына қарағанда әлдеқайда қауіпсіз етті. Жеке басқарылатын тежегіштер қашықтан басқарылатын пневматикалық тежегіштермен алмастырылды, бұл тежегіштің қозғалып тұрған пойыздың үстінде тежегіштерді орнату қажеттігін жойды. Буксалар мен тісті байланыстар автоматты байланыстармен алмастырылды, ал қол сигналдары екі тарапты радиобайланыспен толықтырылды. Бүгінде тежегіш жұмысы көбінесе кондуктордың көмекшісі, көмекші немесе үшінші адам деп аталады. Олар кондукторға оның міндеттерін орындауда көмектеседі. Кейбір теміржолдарда тежегіш компанияның жеңіл көлігін (пикап) жүргізеді, бұл оларға стрелкаларды ауыстыру үшін пойыздың алдында жүруге немесе индустрияларды тексеруге және вагондардың орналасқан жерін анықтауға мүмкіндік береді. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ-та 24 380 «теміржол тежегіш, сигнал және стрелка операторлары» жұмыс істеді, олардың 93% теміржол көлігі саласында, ал қалғаны қолдау көрсетуші компанияларда жұмыс істеді. 2018 жылға қарай олардың жалпы саны 14 270-ке дейін азайды, ең көп жұмыс орындары Техас, Иллинойс, Джорджия, Миссури және Нью-Йорк штаттарында тіркелді.

Бүгінгі міндеттері

Солтүстік Америкада жүк және аулалық бригадалар кондуктордан, машинисттен және тежегіштен тұрады, әдетте тежегіш қолмен басқарылатын стрелкаларды аударуға және вагондарды қосып-ажырату кезінде көмектесуге жұмыстырылады. Тежегіш кейде пойыз жұмысында кондуктордың көмекшісі ретінде қарастырылады. Солтүстік Америкадағы жолаушылар тасымалында тежегіш (поезд қызметкері немесе кондуктордың көмекшісі деп аталады) ақы жинайды, белгілі бір платформа қажеттіліктері үшін есіктерді "стрелкалар арқылы" аша алады, хабарламалар жасайды және қажет болған жағдайда кондукторға көмектесу үшін пойыздың есіктерін ашып-жабуды басқарады. Жолаушылар пойызының қызметкері 1-ден 2 жылға дейін жұмыс істегеннен кейін кондуктор болып танысуы керек. Поезддің соңғы бөлігіндегі қызметкер барлық есіктер қауіпсіз жабылып қалғанын кондукторға хабарлап, вагондағы өз есігіне мініп, жабады.

Суретті темір жолдар

Сценариялық теміржолдар, әсіресе бүйірлік сүргілі дөңгелекті тау-кен жолдары түрінде, пойыздар механикалық түрде жолға бекітілмейтіндіктен, пойызбен бірге жол бойында жүріп, оны жолдың белгілі бір жерлерінде, әсіресе қисықтарда баяулату үшін тежегіш қажет. Тежегіштің міндеті – пойызды қажет болған жағдайда баяулату және саяхаттың соңында станцияға тоқтату. Қазір мұндай көңіл көтерулердің қалғандары санаулы: Луна Парктегі Сценариялық теміржол, Мельбурн, Австралия, және Ұлы Ярмут Плезер Бичтегі "Роллер Костер", Ұлыбритания – ең ірі мысалдардың екеуі.