Кіріспе

Конгресс бақылауы – АҚШ Конгресінің атқарушы билікке, оның ішінде көптеген АҚШ федералдық агенттіктерге жүзеге асыратын бақылауы. Конгресс қадағалауы федералдық агенттіктерді, бағдарламаларды, іс-шараларды және саясатты іске асыруды қарап шығуды, бақылауды және қадағалауды қамтиды. Конгресс бұл билікті көбінесе конгресс комитеттері жүйесі арқылы іске асырады. Бақылау Конгресс қызметінің алуан түрлі салаларында да жүзеге асырылады. Оған тұрақты комитеттердің өкілеттік беруі, қаржыландыруы, тергеу және заңнамалық тыңдаулары; арнайы комитеттердің мақсатты тергеулері; сондай-ақ Конгресс агенттіктер мен қызметкерлері жүргізетін шолулар мен зерттеулер кіреді. Конгрестің бақылау өкілеттігі Конституцияда, мемлекеттік заңдарда және Палата мен Сенат ережелерінде көзделген "жасырын" биліктерінен туындайды. Бұл американдық тежеу және тепе-теңдік жүйесінің негізгі бөлігі болып табылады.

Конституциялық негіздеме

Қадағалау – АҚШ Конституциясына сәйкес, тізімделген емес, білікті билік болып табылады. Үкіметтің жарғысы Конгреске атқарушы органды тексеру, атқарушы органда сақталатын құжаттар мен материалдарға қол жеткізу, сондай-ақ атқарушы органды құжаттар немесе куәлік беру үшін сотқа шақыру жолдау өкілеттігін тікелей бермейді. 1787 жылғы Конституциялық конвенцияда немесе одан кейін Конституцияны ратификациялауды қолдаған «Федералист» мақалаларында атқарушылық қызметті қадағалау, қарау немесе тергеу билігі туралы аз талқыланды. Бұл талқылаудың болмауының себебі – қадағалау және оған ілесіп жүретін билік, қоғамдық заңдарды қабылдайтын өкілдік ассамблеялардың туа біткен құқығы ретінде қарастырылды. Қадағалау, сонымен қатар, Конституциядағы Конгрестің көптеген және әртүрлі тікелей өкілеттіктерінен де туындайды. Бұл заң шығарушы биліктің, басқа да өкілеттіктер мен міндеттерімен қатар, қаражатты бөлу, заңдар қабылдау, әскерлерді жинау және күтіп ұстау, әскери-теңіз күштерін қамтамасыз ету, соғыс жариялау, президентті, вице-президентті және басқа да азаматтық лауазым иелерін импичмент жасау және қызметтен шеттету құқығында көрінеді. Конгресс атқарушы билік не істеп жатқанын, бағдарламалар қалай, кіммен және қандай құнмен іске асырылып жатқанын, сондай-ақ лауазымды тұлғалар заңды сақтап, заң шығарушылардың ниетін орындап жатыр ма, білмей, бұл өкілеттіктерді ақылға қонымды және жауапты түрде пайдалана алмайды. АҚШ Жоғарғы Соты азаматтық бостандықтарды конституциялық түрде қорғауды ескере отырып, Конгрестің қадағалау өкілеттіктерін бірнеше рет растады. Мысалы, 1927 жылы сот Әділет министрлігінің қызметін тергеу кезінде Конгресс «заң шығаруға болатын немесе тергеу нәтижесінде алынған ақпаратпен күшті көмектесетін» мәселені қарастыруға құқылы екенін анықтады.

Агенттіктерді Конгресс бақылауы

Егер Конгресс қандай да бір агенттік өзінің бастапқы міндеттемесінен тайып кетті деп санса, Конгресс бірнеше тәсілмен жауап бере алады. Конгресс агенттік шешімдерін күштен шығаратын немесе агенттіктің құзыреттілігін тарылтатын заң қабылдауы мүмкін. Конгресс қаржыландыру құқығын пайдаланып агенттіктің қаржысын шектеуге болады. Конгресс агенттіктің реттеу өкілеттігін де тарылта алады. Мысалы, 1980 жылдары Конгресс АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің реттеу еркіндігін, егжей-тегжейлі мазмұндық критерийлерді қолданып, EPA-ның ереже жасауын шектеу арқылы тарылтты.

Негізгі қағидалар

Заң шығарушы биліктің атқарушы билікті бақылау мүмкіндігі демократиялық принциптермен және практикалық мақсаттармен негізделген. Британдық утилитаризм философы Джон Стюарт Милл бақылаудың мағыналы өкілді органның негізгі ерекшелігі екенін қатыстыра айтты: "Өкілдік жиналыстың дұрыс міндеті – үкіметті қадағалау және бақылау". Алғашқы ғалым ретінде Вудро Вильсон қадағалауды заң шығарумен параласқан, ол әдетте заң шығарушы биліктің ең жоғары функциясы деп есептелген. Ол былай деп жазды: "Заң шығарудан гөрі, әкімшілік жұмысты қадағалау да тым маңызды". Бақылаудың философиялық негізі – Конституцияның заң шығарушы, атқарушы және сот органдары арасындағы тепе-теңдік және өзара бақылау жүйесі. "Конституцияның әкесі" деп танылған Джеймс Мэдисон Federalist No. 51-де осы жүйені "күштің бағынышты таралуын" орнату ретінде сипаттады, онда тұрақты мақсат – әрбір кеңсеге өзара бақылау жасау мүмкіндігін беретіндей етіп, оларды бөлу және реттеу болып табылады.

АҚШ Конституциясы

АҚШ Конституциясы атқарушы органды немесе бағдарламалық басқаруды қадағалауға немесе тергеуге ресми, тікелей өкілеттік бермесе де, қадағалау Конгрестің тізімделген өкілеттіктерінде көрініс табады. Заң шығарушы орган қаражат бөлуге, әскерлерді жинауға және оларды ұстауға, әскери-теңіз күштерін қамтамасыз етуге және ұстауға, соғыс жариялауға, қарулы күштерді ұйымдастыруға және шақыруға, штаттартаралық және шетелдік сауданы реттеуге, пошта бөлімдерін және пошта жолдарын құруға, келісімдерге және президенттік тағайындамаларға кеңес беруге және келісуге (Сенат), президентті, вице-президентті және азаматтық қызметкерлерді (Палата) импичмент жасауға және (Сенат) соттауға құқылы. Осы өкілеттіктерді нығайтатын Конгрестің "жоғарыда аталған өкілеттіктерді және осы Конституциямен АҚШ Үкіметіне немесе оның кез келген бөліміне немесе лауазым иесіне берілген барлық басқа өкілеттіктерді іске асыру үшін қажетті және орынды барлық заңдарды қабылдауға" кеңінен берілген құқығы бар. Қадағалауға қатысты өкілеттік осы конституциялық өкілеттіктерден туындайды. Конгресс атқарушы органның не істеп жатқанын, бағдарламалар қалай басқарылып жатқанын, кім басқарып жатқанын және қандай құнмен басқарылып жатқанын білмей, оларды ақылға қонымды және жауапты түрде іске асыра алмайды, сондай-ақ лауазымды тұлғалар заңды сақтай ма және заң шығарушылардың ниетіне сәйкес келе ме, жоқ па, білуі керек. Жоғарғы Сот азаматтық еркіндіктерді конституциялық түрде қорғауды ескере отырып, Конгрестің тергеу өкілеттігін заңды деп мойындады. 1927 жылы сот Әділет департаментінің басқаруын терген кезде Конгресс "тергеу нәтижесінде заң шығаруға болатын немесе ақпаратпен материалдық көмекке ие болатын" мәселені қарастырғанын анықтады.

Жарғылар

Конституцияның "қажетті және дұрыс" деген тармағы сондай-ақ Конгресске өз комитеттерімен қадағалауды талап ететін заңдар қабылдауға, өзіне және оның қолдаушы агенттіктеріне тиісті билік беруге және атқарушы билікке Конгресске есеп беру немесе онымен кеңесу туралы нақты міндеттемелерді жүктеуге және тіпті оның нақты әрекеттеріне келісімін алуға мүмкіндік береді. Заң шығарушы орган үшін бірнеше маңызды заңдарда кең қадағалау мандаттары бар. 1946 жылғы Заңнамалық қайта ұйымдастыру туралы заң (P. L. 79 601) алғаш рет мемлекеттік құқықта "заңнамалық қадағалауға" шақырды. Ол Палата мен Сенат тұрақты комитеттеріне өздерінің құзыретіндегі бағдарламалар мен агенттіктерге "дайыма назар аударуды" бұйырды; оларға кәсіби қызметкерлерді тағайындады; және Конгресстің тергеу және аудит бөлімінің басшысы, Үкіметтің есеп беру кеңсесінің (GAO) өкілеттіктерін арттырды. 1970 жылғы Заңнамалық қайта ұйымдастыру туралы заң (P. L. 91 510) әр тұрақты комитетке өз құзыретіндегі заңдарды "ұдайы түрде қолдануды, басқаруды және орындауды қарауды және зерттеуді" рұқсат етті; комитеттердің кәсіби қызметкерлерін көбейтті; Конгресс зерттеу қызметі көрсететін көмекті кеңейтті; және GAO бағдарламалық бағалау жауапкершілігін күшейтті. 1974 жылғы Конгресс Бюджет туралы заң (P. L. 93 344) комитеттерге бағдарламаны бағалауды өздері жүргізуге немесе оны келісімшартпен жүргізуге мүмкіндік берді; GAO-ның қаржылық, бюджеттік және бағдарламаға қатысты ақпаратты алудағы рөлін күшейтті; және GAO-ның тексеру мүмкіндіктерін жетілдірді. Осы жалпы өкілеттіктерден басқа көптеген заңдар атқарушы органға Конгресске ақпарат беру немесе онымен кеңесуді тапсырады. Мысалы, 1993 жылғы Үкіметтің атқарылуы мен нәтижелер туралы заң (P. L. 103 62) агенттіктерге Конгресспен стратегиялық жоспарлары туралы кеңесуді және атқарылу жоспарлары, мақсаттары мен нәтижелері туралы жыл сайын есеп беруді талап етеді. Шын мәнінде, жыл сайын Конгресске федералды ведомстволар, агенттіктер, комиссиялар, бюролар мен кеңселер тарапынан 2000-нан астам есептер тапсырылады. Мысалы, бас инспекторлар (IG) агенттік басшысына және Конгресске ысырап, алаяқтық және теріс пайдалану туралы өздерінің қорытындылары мен түзету шаралары туралы ұсынымдарын мерзімді түрде хабарлайды. Бас инспекторларға сондай-ақ, ерекше ауыр проблемаларға қатысты арнайы есептерді агенттік басшысына дереу беруге тапсырма беріледі, ол оларды жеті күн ішінде өзгертілмеген күйінде Конгресске жібереді. 2000 жылғы есептерді біріктіру туралы заң (P. L. 106 531) сонымен қатар, мемлекеттік басқарушыларға өз агенттіктерінің басқару және нәтижелілік мәселелері бойынша ең күрделі мәселелерді анықтап, сипаттап, оларды шешудегі жетістіктерге қысқаша баға беруді тапсырады. Бұл жаңа талап жеке агенттіктердің қаржылық және нәтижелерді басқару мәселелері бойынша көптеген есептерін бірыңғай жылдық есепке біріктірудегі үлкен күш-жігерінің бөлігі болып табылады. Мақсаты - агенттіктердегі үйлестіру мен тиімділікті арттыру; тиісті ақпараттың сапасын жақсарту; және оны Конгресс, президент және жұртшылық үшін мағыналы және пайдалы форматта ұсыну. Сонымен қатар, Конгресс комиссиялар құрады және атқарушы операциялар мен ұйымдарды тексеруді де қамтитын белгілі бір саясат салаларын зерттеу және ұсынымдар жасау үшін жұмыс топтарын құрады. Конгресске берілетін есептердің ұзақ тарихы бар. Шынында да, бірінші Конгресстің алғашқы заңдарының бірі - 1789 жылғы Қазынашылық департаментін құру туралы акт (1 Stat. 66) Келісімде мемлекеттік шығыстар мен барлық есептер туралы тікелей Конгресске есеп беруді хатшы мен қазынашыға тапсырды. Сонымен қатар, хатшы "депутаттық немесе сенаттық палатаның өзіне немесе оның кеңсесіне қатысты барлық мәселелерге қатысты заң шығарушы органның кез-келген тармағына есеп беруі және ақпарат беруі" қажет болды. Мұндай есеп беру міндеттерінен бөлек, мемлекеттік қызметкерлер Конгресске өз бетінше ақпарат бере алады. ХХ ғасырдың басында Конгресс қызметкерлерге Конгресспен тікелей байланыс орнатуға тыйым салған президент шығарған "маска" ережесін жою туралы заң қабылдады (5 U.S. C. 7211 (1994)). Басқа "ашық хабар таратушылар" заңдары бар, олар арнайы бар және барлау қызметі қызметкерлеріне арналған (P. L. 105 272), мемлекеттік қызметкерлердің Конгресске немесе оның мүшесіне өтініш беру немесе ақпарат беру құқығын қамтамасыз етеді. Палата мен Сенат палатасының ережелері де қадағалау функциясын күшейтеді. Мысалы, Палата мен Сенат ережелері, тиісінше, белгілі комитеттерге олардың уәкілеттік құзыретіне қатысты мәселелер бойынша "арнайы қадағалау" немесе "кең ауқымды саясатты қадағалау" үшін көзделген. Сонымен қатар, Палата ережелері әр тұрақты комитетке өзінің кіші комитеттеріне қадағалау жүргізуді немесе осы мақсатта қадағалау кіші комитетін құруды талап етеді. Палата ережелері сондай-ақ әр комитетке алдағы Конгресс үшін өзінің болашақ қадағалау тақырыптарын тізімдейтін қадағалау күн тәртібін Үкімет реформасы жөніндегі Палата комитетіне ұсынуды талап етеді, ол күн тәртібін жинап, басып шығарады. Федералды үкіметтің дерлік барлық бөлігіне қадағалау құзыреті бар Үкімет реформасы жөніндегі Палата комитеті және Сенат Үкімет істері комитеті сонымен қатар үкіметтік қызметтің жұмысын қарау және зерттеуге, олардың экономикалық тиімділігі мен тиімділігін анықтауға және GAO есептеріне негізделген ұсынымдар ұсынуға уәкілеттік берілген. Сонымен қатар, Палата ережелері Үкімет реформасы комитетінің ұсынымдарын және қорытындыларын уәкілеттік беруші панельдер қарауы тиіс, егер олар оларға уақтылы ұсынылса.

Іс-шаралар мен бағыттар

Бақылау конгресс қызметінің алуан түрлі жолдары арқылы жүзеге асырылады. Көпшілікке кеңінен танылғандары – ірі даулар немесе атқарушы билік органдарының жұмысындағы кемшіліктерге қатысты таңдамалы комитеттердің салыстырмалы түрде сирек жүргізетін тергеулері. Мысал ретінде, уақытша таңдамалы комиссиялар төмендегі мәселелер бойынша тергеу жүргізді: 1999 жылы Қытайдың АҚШ ядролық қарулары туралы ақпаратты қолға түсіруі; 1987 жылы Иран-Контрас ісі; 1975–1976 жылдары барлау қызметтерінің құқық бұзушылықтары және 1973–1974 жылдары Уотергейт жанжалы. Мұндай бақылаудың алғашқы үлгісі екі ғасыр бұрын пайда болды: 1792 жылы арнайы палата комитеті конфедерациялық үнді тайпаларынан жеңілген әскер күшінің жеңілісін зерттеді. Осы таңдамалы комиссиялық тергеулермен салыстырғанда, соңғы Конгрестердегі басқа конгрестік тергеулер – Уайтвотер дауы, Федералдық Тергеу бюросының іс қағаздарына қол жеткізу, Ақ үйдің Саяхат кеңсесі қызметкерлерін жұмыстан босату және сайлауалды науқанды қаржыландыру мәселелері тұрақты комитеттердің қарауына берілді. Президент Билл Клинтонға қарсы 1998 жылы Өкілдер палатасында және 1999 жылы Сенаттағы импичмент процесі де үлкен бақылауға ие болды. Бұл бақылау президентті және Ақ үй қызметкерлерін ғана емес, сондай-ақ тәуелсіз прокурор кеңсесін, атап айтқанда оның өкілеттіктерін, құзыретін және шығыстарын да қамтыды. Мұндай көзге түсетін шаралар маңызды болғанымен, олар көбінесе Конгрестің жалпы бақылау жұмысының шағын бөлігін құрайды. Конгрестің басқа да қызметтері мен аясында жүйелі және тұрақты қарау, бақылау және қадағалау жүзеге асырылады. Агенттіктердің бюджеттеріне қатысты қарастырулар, сондай-ақ қолданыстағы бағдарламаларға рұхсат беруге қатысты тыңдаулар ерекше маңызды. Сонымен қатар, атқарушылық органдардың жұмысын және бағдарламаларды іске асыруды Конгресс қызметкерлері, қолдау агенттіктері және арнайы құрылған комиссиялар мен жұмыс топтары арқылы қосымша бақылау жүзеге асырылады. Бақылаудың тағы бір жолы – тергеу туралы қаулы, ол президенттен немесе атқарушы ведомство басшысынан Өкілдер палатасына әкімшіліктің құзырындағы нақты мәліметтерді ұсыну туралы тікелей өтініш немесе талап болып табылады.

Конгресс бақылауы бойынша оқу

CRS және Үкіметтік қадағалау жөніндегі жоба, тәуелсіз коммерциялық емес сақшы ұйымы, конгресс қызметкерлеріне тиімді қадағалау жүргізуді үйретеді.