Эллен Стюарт: Театр өнерінің қайта жаңғыртушысы және «La MaMa» театрының негізін қалаушысы

Кіріспе

Американдық театр режиссері және продюсері (1919–2011)

Эллен Стюарт (7 қараша 1919 – 13 қаңтар 2011) 1950-жылдары ол Saks Fifth Avenue, Bergdorf Goodman, Lord & Taylor және Henri Bendel дүкендері үшін сәнгер ретінде жұмыс істеді.

Ерте өмір

Элен Стюарт Чикаго, Иллинойс штатында немесе Александрия, Луизианада дүниеге келген. Бұл беймәлімдік Стюарттың ерте өміріне қатысты мәліметтерді жариялауға құлшынбауынан туындайды. Бір бақылаушы айтқандай, "Оның тарихын толық анықтау қиын – тіпті ол аңызға айналады, себебі ол әртүрлі жағдайларда бір оқиғаның әртүрлі нұсқаларын айтады". Стюарт әкесінің Луизианадан келген тігінші, ал анасының мұғалім болғанын, олар оның жастығында ажырасқанын айтқан. 1939 жыл шамасында Стюарт Ларри Лебанус Ховеллдің (10 тамыз 1910 – 1963 қазан) екінші әйелі болған болуы мүмкін, бірақ олар заңды түрде үйленбеген де жатады. Олардың бір баласы болды – ұлы Ларри Лебанус Ховелл II (1940–1998).

Мансап

Стюарт 1950 жылы Нью-Йорк қаласына көшіп келді, онда ол Saks Fifth Avenue дүкеніндегі бюстгальтерлер мен корсеттер бөлімінде триммер болып жұмыс істеді, кейіннен дүкеннің тігілу корсеттері бөлімінің басшысы Эдит Ланс басшылығымен киім дизайнері болды. Стюарт 1960-1970 жылдары сәндік дизайнер ретінде жұмыс істеді. Ең бастысы, ол Виктор Бижу деген өндіруші үшін "спорттық көйлектер мен жағажайлық орамалдарды" жасады. Стюарттың театр саласында тәжірибесі болмағанмен, ол Off Off Broadway қозғалысының бастауындағы маңызды тұлғаға айналды. 1961 жылы Стюарт Пол Фостер және басқалармен бірге Café La MaMa-ны құрды. Оның театрмен айналысуының басты себебі – оның асырап алған ағасы Фредерик Лайтс драматург болғысы келді және ол өзінің пьесаларын қоюда қиындықтарға тап болды. Кейіннен Café La MaMa, La MaMa эксперименталды театр клубына айналды. Театр Стюарттың есімімен La MaMa деп аталды, өйткені көптеген адамдар оны "Мама" деп атады. La MaMa драматургтарға сыншылар мен коммерциялық мүдделердің ықпалынан тыс жаңа туындыларын тәжірибеден өткізуге арналған кеңістік ретінде құрылды. Ол сондай-ақ көптеген ерте қойылымдарға дизайнер ретінде қатысты, соның ішінде Том Эйеннің "Мисс Нефертити өкініш білдіреді" (1965) және Андрей Сербанның Брехттің "Сетзуанның жақсы әйелі" (1978) қойылымдарына үлес қосты. 1969 жылы La MaMa 74 A East Fourth Street мекенжайына көшіп, W. MacNeil Lowry және Ford Foundation ақшалай көмегімен 99 орындық театрға айналды. 1974 жылы Стюарт 66 East Fourth Street мекенжайындағы бұрынғы телестудияны 295 орындық La MaMa Annex театрына айналдырды. 2009 жылы қосымшаға Элен Стюарт театры деп қайта аталды. La MaMa-да сонымен қатар Шығыс ауданындағы алты қабатты репетициялық кеңістік пен өнер галереясы бар. Жалпы, La MaMa жылына шамамен 70 қойылым қояды. 1992 жылы Стюарт Америка театр залының мүшесі болды. Ол бұл құрметке ие болған алғашқы Off Off Broadway продюсері болды. 2007 жылы ол "қазақ театрын әлемге танытудағы ең үлкен жетістіктері үшін" Халықаралық театр институтының Польша орталығы жыл сайын табыстайтын Film and Theater саласындағы Praemium Imperiale және Witkacy сыйлығын алды. 2005 жылы Том О'Хорган Стюартқа Нью-Йорк инновациялық театр сыйлығының Stewardship Award сыйлығын табыс етті. Бұл құрмет Off Off Broadway қауымдастығының әріптестері мен достарлары атынан Стюартқа "қызмет көрсету, қолдау және көшбасшылық арқылы Off Off Broadway қауымдастығына қосқан үлесін мойындау үшін" берілді. Стюарт өмірінің соңына таман театр режиссері болды. 1985 жылы La MaMa-да ол Шила Дабнидің музыкасын қамтитын "Миф Эдип" қойылымын қойды. Стюарт сондай-ақ 1985 жылы Грекияға жасаған турнесі барысында Дельфи стадионында "Миф Эдип" қойылымында Ұлы Джонс репертуарлық труппасын басқарды. Сол жылы ол Аарон Беллдің музыкасын орындаған Cotton Club Gala қойылымын режиссерлік етті. 1989 жылы ол "Миф Эдип" және "Дионис Филиус Деи" спектакльдерінде "Great Jones Repertory Company" труппасын басқарды. Оның жұмысы халықаралық деңгейде Уругвай, Аргентина, Австрия, Италия, Түркия, Филиппин, Камерун, Орталық Африка, Республика, Сенегал, Нигерия, Бразилия, Гаити, Марокко, Израиль, Болгария және Югославияда қойылды. Ол осы елдердің көпшілігінде театр қойылымдарын ұйымдастырды және сабақ берді. Ол Оңтүстік Кореядағы драма институтында қонақ профессор және Сеул халықаралық театр институтының мүшесі болды. Жаңа Шығыс Еуропа театры Стюарттың Нью-Йорк университетінің Тед Хоффманның қолдауымен Джерзи Гротовски, Рышард Цеслак және Людвиг Флазенді АҚШ-қа шақыруы арқасында La MaMa-ға енгізілді. Ол Францияның "Өнер және әдебиет ордені" орденінің офицері болып тағайындалды және Украинада өнер мен мәдениетке сіңірген еңбегі үшін марапатталды. Сонымен қатар, ол Жапониядан және Филиппиннен адам құқықтары бойынша сыйлықтар алды. Жақында Эллен Стюарт халықаралық сыйлығы "әлеуметтік өзгерістерді және қоғамдық қатысуды, әсіресе жастардың қатысуын қолдайтын жеке театр әртісі немесе театр труппасына" беру үшін құрылды. Халықаралық атқару комитеті он суретшіні немесе труппаны таңдайды, содан кейін таңдалған он суретшінің біреуіне сыйлық табысталады. Сыйлық иегері Халықаралық театр институтының Дүниежүзілік конгрессіне қатысу үшін сапар алады және "La MaMa Umbria" театрында "Екі әлемнің" Сполето фестивалі мен La MaMa театрында қойылатын жаңа туынды жасау үшін резиденция алады. Стюарт және La MaMa туралы кітап, Синди Розентальдің "Элен Стюарт ұсынады: La MaMa эксперименталды театрының елу жылы" 2017 жылы жарық көрді.

Stewart moved to New York City in 1950, where she worked as a trimmer in the brassiere and corset department at Saks Fifth Avenue and later as a dress designer under the direction of Edith Lances, head of the custom corset department of the store. Stewart continued to work as a fashion designer throughout the 1960s and 1970s. Most notably, she worked for a manufacturer named Victor Bijou, designing "sport dresses and beach wraps". Stewart had no background in theatre, yet she became a key figure in the beginnings of the Off Off Broadway movement. In 1961, Stewart founded Café La MaMa together with Paul Foster and others. A major reason she began the theatre was because her foster brother, Frederick Lights, wanted to be a playwright and he was having difficulty getting his work produced. Café La MaMa eventually became La MaMa Experimental Theatre Club. The theatre was named, La MaMa, after Stewart because she was referred to by many as "Mama". La MaMa was created as a space for playwrights to experiment with their new work without the influence of critics or commercial interests. She also contributed as a designer to many of the early productions, including Tom Eyen's Miss Nefertiti Regrets (1965) and Andrei Serban's production of Brecht's The Good Woman of Setzuan (1978). In 1969, La MaMa moved to 74 A East Fourth Street, which was built into a 99 seat theatre with the financial support of W. MacNeil Lowry and the Ford Foundation. In 1974, Stewart converted a former television studio at 66 East Fourth Street into a 295 seat theatre entitled, La MaMa Annex. In 2009, the annex was renamed as, the Ellen Stewart Theatre. La MaMa also has an art gallery and a six story rehearsal space in the East Village. Altogether, La MaMa puts up approximately 70 productions a year. In 1992, Stewart was inducted into the American Theater Hall of Fame. She was the first Off Off Broadway Producer to receive this honor. In 2007, she was awarded the Praemium Imperiale in the field of Film and Theater and the Witkacy Prize, granted annually by the Polish Centre of the International Theatre Institute for "outstanding achievements in the promotion of Polish theatre throughout the world". In 2005, Tom O'Horgan presented Stewart with the Stewardship Award from the New York Innovative Theatre Awards. This honor was bestowed to Stewart on behalf of her peers and fellow artists of the Off Off Broadway community "in recognition of her significant contributions to the Off Off Broadway community through service, support and leadership". Stewart started directing theatre later in her life. In 1985 at La MaMa, she directed a production entitled, Mythos Oedipus, which featured music by Sheila Dabney. Stewart also directed the Great Jones Repertory Company in Mythos Oedipus at the Delphi Stadium during their 1985 tour of Greece. That same year, she directed Cotton Club Gala, which featured music by Aaron Bell. In 1989, she directed the Great Jones Repertory Company in Mythos Oedipus and Dionysus Filius Dei. Her work was produced internationally in Uruguay, Argentina, Austria, Italy, Turkey, the Philippines, Cameroon, Central Africa, Republic, Senegal, Nigeria, Brazil, Haiti, Morocco, Israel, Bulgaria, and Yugoslavia. She both presented theatre and taught in many of these nations. She was a visiting professor at the Institute of Drama in South Korea and was a member of the Seoul International Theatre Institute. The New Eastern European Theatre was introduced to La MaMa when Stewart brought Jerzy Grotowski, Ryszard Cieslak, and Ludwig Flaszen to visit the United States with support from Ted Hoffman of New York University. She was appointed an officer in the Ordre des Arts et des Lettres of France and received a Distinguished Services to Art and Culture Award in Ukraine. She also received an award from Japan and a human rights award from the Philippines. More recently, the Ellen Stewart International Award was created to be given to ”an individual theatre artist or theatre company whose work promotes social change and community participation with a particular focus on the engagement of young people”. The International Executive Committee chooses ten artists or companies, then gives the award to one of the ten chosen. The awardee receives a trip to attend the International Theatre Institute’s World Congress and a residency at La MaMa Umbria to create a new work to be produced at the Spoleto Festival of Two Worlds and at La MaMa. A book about Stewart and La MaMa, Ellen Stewart Presents: Fifty Years of La MaMa Experimental Theatre, by Cindy Rosenthal, was published in 2017.

Өлім

Эллен Стюарт 2011 жылдың 13 қаңтарында 91 жасында дүние салды. Ол жүрек ауруымен ауырған және ұзаққа созылған сырқаттан кейін Синай тауының Бет-Исраел ауруханасында қайтыс болды.