Кіріспе
Польша жазушысы және белсендісі (1962 жылы туған)
Ольга Навоя Токарчук (; 29 қаңтар 1962 жылы туған) – поляк жазушысы, белсендісі және қоғамдық зиялы. Ол Польшадағы өзінің буынындағы ең көп сынға ие және табысты авторлардың бірі. Ол 2018 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын «энциклопедиялық құштарлықпен шекараларды өтуді өмір салты ретінде бейнелейтін көркем ойын» үшін алды. «Ұшулар» романы үшін Токарчук 2018 жылғы Man Booker International Prize сыйлығына ие болды. Оның еңбектері: «Тұңғыш және басқа да заман», «Өлілердің сүйектері үстінен соқа айдайсың» және «Жақыптың кітаптары». Токарчук жазу стиліндегі мифтік үнмен ерекшеленеді. Варшава университетінің клиникалық психологы, ол өлеңдер жинағын, бірнеше романды, сондай-ақ қысқа прозалық туындылары бар басқа да кітаптарды жариялады. «Ұшулар» және «Жақыптың кітаптары» үшін ол Польшаның ең жоғары әдеби сыйлығы – Nike Awards жүлдесін және басқа да марапаттарды жеңіп алды; Nike аудиториясының жүлдесін бес рет жеңіп алды. 2015 жылы ол Еуропа елдері арасындағы өзара түсіністікке қосқан үлесі үшін неміс-поляк «Көпір» сыйлығын алды. Оның шығармалары шамамен 40 тілге аударылған, бұл оны қазіргі заманғы ең көп аударылған поляк жазушыларының біріне айналдырды. Оның шедевр туындысы саналатын «Жақыптың кітаптары» жеті жылдық аударма жұмысынан кейін 2021 жылдың қарашасында Ұлыбританияда, ал 2022 жылдың ақпан айында АҚШ-та жарық көрді. Сол жылдың наурыз айында роман 2022 жылғы Халықаралық Букер сыйлығының тізіміне енді.
Жас шағы және білімі
Ольга Токарчук Польшаның батысындағы Зиелона-Гураға жақын Сулехов қаласында дүниеге келген. Ол екі мұғалімнің қызы, Ванда Слябовская мен Йозеф Токарчук, және бір қарындасы бар. Оның ата-анасы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшаның бұрынғы шығыс аймақтарынан қоныс аударған; әжелерінің бірі украин тегінен шыққан. Отбасы Кленица ауылында, Зиелона-Горадан шамамен 11 шақырым қашықтықта тұрды, онда оның ата-анасы Халық университетінде сабақ берді, ал әкесі мектеп кітапханасын басқарды, осы кітапханада ол әдебиетке деген сүйіспеншілігін тапты. Бала кезінде Токарчук Генрик Сиенкевичтің «Шөл мен далада» романын және басқа да ертегілерді жақсы көретін. Кейіннен отбасы Оңтүстік-Шығысқа, Ополия Силезиясындағы Киетрцке қаласына көшіп, ол С.К. Норвид орта мектебін бітірді. 1979 жылы ол «На Пшелай» (№39) жас скауттар журналында «Наташа Бородин» псевдонимімен екі қысқа әңгімесін жариялап, әдебиетте дебют жасады. 1980 жылы Токарчук Варшава университетінде клиникалық психологияны оқыды және оқу кезінде мінез-құлқында мәселелері бар жасөспірімдерге арналған пансионатта ерікті болып жұмыс істеді. 1998 жылдан бері ол Краянув пен Вроцлав қалаларында, Төменгі Силезияда тұрады. Оның үйі Нова-Руданың жанындағы Краянувта, Судет тауларында, поляк-чех шекарасында орналасқан. Бұл жергілікті орта оның әдеби шығармашылығына әсер етті. 2009 жылы Токарчук Нидерланд ғылым және өнер академиясынан әдеби стипендия алды, ал Вассенаардағы NIAS кампусында болған кезінде сол жылы жарық көрген «Өлілердің сүйектері үстінен арабаңды айда» романын жазды. Оның тұңғыш романы «Кітап халқының саяхаты» (Podróż ludzi księgi) 1993 жылы жарық көрді. Бұл роман екі ғашықтың «Кітап құпиясын» іздеуі туралы, өмірдің мәніне метафора болып табылатын, 17 ғасырда Пиренейдегі монастырға жасалған экспедицияны бейнелейді, ол ирониялық аяқталады. Роман сыншылар тарапынан жақсы қабылданып, ең жақсы дебют үшін Польша баспасының сыйлығын жеңіп алды. «Е. Е.» (1995) романы модернистік психологиялық романның конвенцияларымен ойнайды және атауын басты кейіпкері, психикалық қабілеттерін дамытатын Эрна Эльтцнердің әріптерінен алған. 1920 жылдары, сол кезде Бреслау деп аталған неміс қаласында, Вроцлавта бай неміс-поляк отбасында өскен ол медиумға айналады, ал анасы оның осы қабілетін рухани сеанстар ұйымдастыру арқылы пайдалана бастайды. Токарчук ғалымдардың кейіптерін, психиатр мен емделуші арасындағы қарым-қатынасты енгізеді, спиритизм, оккультизм және гностицизм элементтеріне қарамастан, психологиялық реализм мен когнитивтік скептицизмді көрсетеді. Ольга Токарчуктың шығармалары бойынша докторлық диссертациясын қорғаған әдебиеттанушы Катаржина Кантнер, К.Г. Юнгтың «Соталған құбылыстардың психологиясы және патологиясы туралы» докторлық диссертациясын шабыт көзі ретінде көрсетеді. Оның үшінші романы «Бастапқы және басқа уақыттар» (Prawiek i inne czasy, ағылш. 2010) 1996 жылы жарық көрді және үлкен жетістікке ие болды. Оқиға Польшаның ортасындағы ойдан шығарылған Примеваль ауылында өтеді, онда эксцентрикалық, архетиптік кейіпкерлер тұрады. Бұл ауыл Еуропаның шағын моделі болып табылады және төрт бас періште сақтайды. Кітапта мифтің жаратылуы оқырманның көз алдында көрініс табады. «Бұл – Бастапқы: жабық қар шары, өзі бір әлем, оны тастап кету мүмкін немесе мүмкін емес. [ ] Дегенмен, Примеваль қалашығы тарихпен қайта-қайта қирағанмен, оның сиқырлы және ғажайып жаратылыстарға толы қарсы арманы бар». Көптеген тілдерге аударылған, ағылшын тіліндегі нұсқасын Антония Ллойд Джонс жазған «Бастапқы және басқа уақыттар» Токарчуктың оның буынындағы поляк әдебиетінің ең маңызды өкілдерінің бірі ретіндегі халықаралық беделін нығайтты. «Бастапқы және басқа уақыттан» кейін оның шығармалары роман жанрынан қысқа прозалық мәтіндер мен эсселерге қарай ауыса бастады. Токарчуктың келесі кітабы «Шоңқыр» (Szafa, 1997) үш повесть түріндегі әңгімелер жинағы. «Күн үйі, түн үйі» (Dom dzienny, dom nocny, 1998, ағылш. 2003) Токарчук «жұлдызша роман» деп атаған, автордың Краянувтағы асырап алған үйіндегі өткен және қазіргі өмір туралы ерікті байланыстағы әртүрлі оқиғалар, эскиздер мен эсселердің жиынтығы, олар әртүрлі түсіндірулерге мүмкіндік береді және терең психологиялық деңгейде қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді. Оның мақсаты – осы суреттерді, әңгіме мен мотивтің фрагменттерін оқырман санасына енгеннен кейін ғана біріктіру. Кейбіреулер, кем дегенде Орталық Еуропа тарихымен таныс еместер, оны Токарчуктың ең «қиын» шығармасы деп санайды, бірақ ол ағылшын тілінде жарық көрген алғашқы кітабы және 2004 жылы Халықаралық Дублин әдеби сыйлығына үміткер болды. «Күн үйі, түн үйінен» кейін «Көп дабылдарда ойнау» (Gra na wielu bębenkach, 2001) әңгімелер жинағы және Болеслав Прус романы «Құрбысы» тақырыбындағы «Құрбысы және інжу-маржан» (Lalka i perła, 2000) атты толық көлемді ғылыми эссе жарық көрді. Ол сондай-ақ әріптес жазушылары Ежи Пилх пен Анджей Стасюкпен бірге үш заманауи Рождество ертегісінің жинағын жариялады (Opowieści wigilijne, 2000). 2004 жылғы «Соңғы әңгімелер» (Ostatnie historie) үш буынның көзқарасынан өлімді зерттейді, ал «Әлем қабірлеріндегі Анна» (Anna in the Tombs of the World, 2006) Польша баспасы Znak-тың Canongate Myth Series жобасына үлес қосты. Токарчуктың «Жүгірушілер» (Bieguni, 2007, ағылш. 2018) романы эссе мен көркем әдебиеттің жапсырмасын қайтадан қолданады, оның басты тақырыбы – қазіргі заманғы кочевниктер. Кітап адамның уақыт пен кеңістікте қалай қозғалатынын және саяхаттау психологиясын зерттейді. «Жүгірушілер» үшін ол 2008 жылы Польшаның «Nike» сыйлығының қазылар алқасы мен оқырмандар сыйлығын, содан кейін 2018 жылғы Man Booker International сыйлығын жеңіп алды (Дженнифер Крофттың аудармасы). Мәтін: [ ] керемет ойластырылған кейіпкерлер мен әңгімелер арқылы, сонымен қатар қызықты, ойыншыл және ашып беретін ойлармен өрілген «Жүгірушілер» саяхатшы болу, көшпенді болу, кеңістікте де, уақытта да қозғалатын дене болу дегеніміз не екенін зерттейді. Сіз қайдан келдіңіз? Сіз қайдан келіп барасыз? Сіз қайда бара жатырсыз? Біз саяхатшыға үн қосамыз. «Жүгірушілер» – әдеби шебердің жауабы, тартымды, мазасыз және толығымен жаңа. 2009 жылы ол «Өлілердің сүйектері үстінен арабаңды айда» (Prowadź swój pług przez kości umarłych, ағылш. 2019) экзистенциалдық, нуар триллерін жариялады, ол дәстүрлі қылмыстық оқиға емес, керісінше, әлеуметтік сатираға айналады. Басты кейіпкер және баяндаушы – 60 жастағы Янина Душейко, Польшаның Клодзко аймағындағы ауылдық жерде тұратын, басқа адамдарды астрология арқылы қабылдауда ерекше және Уильям Блейктің поэзиясын жақсы көретін әйел, кітаптың атауы оның шығармаларынан алынған. Ол жергілікті аңшылар клубының мүшелерінің өліміне тергеу жүргізуге шешім қабылдайды және бастапқыда осы өлімдерді аңдардың аңшыларға кек алуымен байланыстырады. Роман Польшада бестселлерге айналды. Ол Агнешқа Холланд режиссерлік еткен «Из» (Spoor, 2017) қылмыстық фильмінің негізі болды, ол 67-ші Берлин халықаралық кинофестивалінде «Alfred Bauer» сыйлығын (күміс аю) жеңіп алды. Антония Ллойд Джонстың ағылшын тіліне аудармасы Токарчукқа Man Booker International сыйлығына екінші рет ұсынуға мүмкіндік берді. 2022 жылы британдық «Complicité» театр компаниясы романның сахналық нұсқасын қойды. «Яков кітаптары» (The Books of Jacob, 2014, ағылш. 2021, Дженнифер Крофттың аудармасы) – жеті шекара, бес тіл және үш ірі дін арқылы жасалған эпикалық роман. 1752 жылы қазіргі Батыс Украинада орналасқан тарихи Шығыс Галиция аймағында басталатын роман, 18 ғасырдағы Польша-Еврей дін көшбасшысы және мистик Яков Франк және басқа да…
In 2009, Tokarczuk received a literary scholarship from the Netherlands Academy of Arts and Sciences, and during her stay at the NIAS campus in Wassenaar, she wrote her novel Drive Your Plow Over the Bones of the Dead, which was published the same year. Her debut novel, Podróż ludzi księgi (The Journey of the Book People), was published in 1993. A parable on two lovers' quest for the "secret of the Book" – a metaphor for the meaning of life – is set in the 17th century, and portrays an expedition to a monastery in the Pyrenees on the trail of a book which reveals the mystery of life, ending with an ironic twist. It was well received by critics and won the Polish Publisher's Prize for best debut. The follow up novel, E. E. (1995), plays with the conventions of the modernist psychological novel, and took its title from the initials of its protagonist, the adolescent Erna Eltzner, who develops psychic abilities. Growing up in a wealthy German Polish family in the 1920s in Wrocław, which was at that time a German city named Breslau, she allegedly becomes a medium, a fact her mother begins to take advantage of by organizing spiritual sessions. Tokarczuk introduces the characters of scientists, the psychiatrist patient relationship, and despite elements of spiritualism, occultism as well as gnosticism, she represents psychological realism and cognitive scepticism. Katarzyna Kantner, a literary scholar who defended her PhD thesis on the works of Olga Tokarczuk, points to C. G. Jung's doctoral dissertation "On the Psychology and Pathology of So Called Occult Phenomena" as an inspiration. Her third novel, Primeval and Other Times (Prawiek i inne czasy, Eng. 2010), was published in 1996 and became highly successful. It is set in the fictitious village of Primeval at the very heart of Poland, which is populated by some eccentric, archetypical characters. The village, a microcosm of Europe, is guarded by four archangels, from whose perspective the book chronicles the lives of its inhabitants over a period of eight decades, beginning in the year that World War I broke out. The book presents the creation of a myth emerging before the reader's eyes. "This is Primeval: an enclosed snow globe, a world in itself, which it may or may not be possible to ever leave. [ ] And yet, as much as the town of Primeval is devastated, over and over, by history, there is also a counter dream, full of creaturely magic and wonder." Translated into many languages, with English version by Antonia Lloyd Jones, Primeval and Other Times established Tokarczuk's international reputation as one of the most important representatives of Polish literature in her generation. After Primeval and Other Times, her work began drifting away from the novel genre towards shorter prose texts and essays. Tokarczuk's next book Szafa (The Wardrobe, 1997) was a collection of three novella type stories. House of Day, House of Night (Dom dzienny, dom nocny, 1998, Eng. 2003), is what Tokarczuk terms the 'constellation novel', a patchwork of loosely connected disparate stories, sketches, and essays about life past and present in the author's adopted home in Krajanów, which allow various interpretations and enable communication at a deeper, psychological level. Her goal is to make those images, fragments of narrative and motif, merge only on entering the reader's consciousness. While some, at least those unfamiliar with Central European history, have labelled it Tokarczuk's most "difficult" piece, it was her first book to be published in English and was shortlisted for the International Dublin Literary Award in 2004. House of Day, House of Night was followed by a collection of short stories Gra na wielu bębenkach (Playing on Many Drums, 2001) as well as a book length non fiction essay Lalka i perła (The Doll and the Pearl, 2000), on the subject of Bolesław Prus' classic novel The Doll. She also published a volume with three modern Christmas tales, together with her fellow writers Jerzy Pilch and Andrzej Stasiuk (Opowieści wigilijne, 2000). Ostatnie historie (The Last Stories) of 2004 is an exploration of death from the perspectives of three generations, while the novel Anna in the Tombs of the World (2006) was a contribution to the Canongate Myth Series by Polish publisher Znak. Tokarczuk's novel Flights (Bieguni, 2007, Eng. 2018) returns to the patchwork approach of essay and fiction, the major theme of which is modern day nomads. The book explores how a person moves through time and space as well as the psychology of travelling. For Flights she has been awarded both the jury and the readers prize of Polish Nike Awards in 2008, and then the 2018 Man Booker International Prize (translation by Jennifer Croft). text = Through [ ] brilliantly imagined characters and stories, interwoven with haunting, playful, and revelatory meditations, Flights explores what it means to be a traveler, a wanderer, a body in motion not only through space but through time. Where are you from? Where are you coming in from? Where are you going? we call to the traveler. Enchanting, unsettling, and wholly original, Flights is a master storyteller’s answer. In 2009 she published an existential, noir thriller novel Drive Your Plow Over the Bones of the Dead (Prowadź swój pług przez kości umarłych, Eng. 2019), which is not a conventional crime story, transforming into an acid social satire. The main character and narrator is Janina Duszejko, a woman in her 60s living in a rural area in the Polish Kłodzko Valley, eccentric in perception of other humans through astrology and fond of the poetry of William Blake, from whose work the title of the book is taken. She decides to investigate the murders of members of the local hunting club and initially explains these deaths as having been caused by wild animals taking revenge on hunters. The novel became a bestseller in Poland. It was the basis of the crime film Spoor (2017) directed by Agnieszka Holland, which won the Alfred Bauer Prize (Silver Bear) at the 67th Berlin International Film Festival. The English translation by Antonia Lloyd Jones earned Tokarczuk a second nomination for the Man Booker International Prize. In 2022 a stage version of the novel was produced by the British theatre company Complicité. An epic novel The Books of Jacob (2014, English translation 2021 by Jennifer Croft) is a journey over seven borders, five languages, and three major religions. Beginning in 1752 at the historical eastern Galicia region, now western Ukraine, it revolves around a controversial 18th century Polish Jewish religious leader and mystic Jacob Frank among other historical figures, and winds up near mid 20th century Korolówka, Poland, where a family of local Jews had hidden from the Holocaust. Frank, who founded the Frankist sect fighting for the rights and emancipation of the Jews, encouraged his followers to transgress moral boundaries, even promoting orgiastic rites. The Frankists were persecuted in the Jewish community, especially after Frank led his followers to be baptised by the Roman Catholic church. The church later imprisoned him for heresy for more than a decade, only for Frank to declare that he was the messiah. Through third person accounts, the action takes place in present day Turkey, Greece, Austria and Germany, capturing regional spirit, climate as well as interesting customs. Jan Michalski Prize jury praised:
text = A work of immense erudition with a powerful epic sweep. [ ] The thematic richness is impressive. The story of the Frankists, rendered through a series of mythic narratives, is transformed into a universal epic tale of the struggle against rigid thinking, either religious or philosophical, that ostracize and enslave people. An extensive and prolific work that warns against our inability to embrace an environment complex in its diversity, fueling a fanatical sectarianism which ends in disaster. The Books of Jacob, by telling the past with a dazzling virtuosity, helps us to better understand the world in which we live. Regarding the historical and ideological divides of Polish literature, the book has been characterized as anti Sienkiewicz. It was soon acclaimed by critics and readers alike, but its reception has been hostile in some Polish nationalist circles and Olga Tokarczuk became a target of some internet hate and harassment campaign.
Әдебиет фестивалі
2015 жылы құрылғаннан бері Ольга Токарчук жыл сайынғы «Әдеби биіктіктер» фестивалінің бірлескен жүргізушісі атанды, және фестиваль шаралары оның туған ауылында да өткізілді. Фестиваль бағдарламасы білім беру семинарлары мен шеберлік сабақтары, пікірсайыстар, концерттер, кино көрсетілімдері мен түрлі көрмелер сияқты мәдени шараларға толы.
Ольга Токарчук қоры
2019 жылдың қараша айында Токарчук өзінің атымен аталатын қорын құрды, ол прогрессивті интеллектуалдық және көркемдік орталық құру мақсатында әдебиет саласындағы кең ауқымды қызметтерді жоспарлаған. Польша ақыны Тимотеуш Карповичтің Вроцлавтағы вилласы оның болашақ орналасқан жері болады деп хабарланды. Жазушы Нобель сыйлығынан түскен қаржының 10% бөлігін осы қорға бөлді, ал одан бөлек Агнешка Холланд пен Иренеуш Грин қор кеңесіне қосылды. Қор 2020 жылдың қазан айында білім беру бағдарламаларын іске асыру, жазу конкурстарын және қоғамдық пікірсайыстарды ұйымдастыру, сондай-ақ жас және дарынды жазушыларға, әрі халықаралық резиденцияларға стипендия беру арқылы қызметін бастады.
Көзқарастар
Токарчук – солшыл және феминист. Польшадағы кейбір ұлтшыл топтар оны патриоттық емес, христиан дініне қарсы және экологиялық терроризмді насихаттаушы деп сынады. Польшадағы антисемитизмді өткір сынға алған Токарчук: «Еврей мәдениеті болмаса, польша мәдениеті де болмайды» деді. Ол Польшаны «колонизатор ретінде, азшылықты (жұртты) қанаушы ұлттық көпшілік ретінде, құл иелері ретінде және еврейлерді өлтіруші ретінде қорқынышты әрекеттер жасады» деп жиі айыптады. Польшалық антисемитизмді көп рет жариялағандықтан, ол кейбір поляк ұлтшыл оңшылдарының наразылығына ұшырады. 2015 жылы «Яков кітаптары» жарықтанғаннан кейін Токарчукты «Нова Руда патриоттары» қауымдастығы сынады. Олар қалалық кеңестен жазушының «Нова Руда» қаласының құрметті азаматтығын жоюды талап етті, себебі қауымдастық мәлімдегендей, ол польша ұлтының абыройын даққа асырды. Бұл талапты «Құқық және әділет» партиясының сенаторы Вальдемар Бонковский де қолдады, оның пікірінше, Токарчуктың әдеби туындылары мен қоғамдық мәлімдемелері «поляк тарихи саясатының қағидаларына толыққанды қайшы келеді». Токарчук өзін сынға алған адамдар мен топтар емес, шынайы патриот екенін және олардың ксенофобиялық және расистік көзқарастары мен іс-әрекеттері Польша мен оның халықаралық беделіне зиян келтіретінін мәлімдеді.
Марапаттар мен мойындау
Ольга Токарчук – Польшада және одан тыс жерлерде көптеген әдеби сыйлықтардың лауреаты. Оның еңбектері бірнеше ондаған академиялық мақалалар мен диссертациялардың тақырыбына айналды. Оның алғашқы танылуы 2004 жылы 1998 жылғы «Күннің үйі, түннің үйі» романының ағылшын тіліне аудармасы (Антония Ллойд Джонс аударған) болды, ол Халықаралық Дублин әдеби сыйлығының тізіміне ілікті. Токарчуктың бес кітабы Польшаның ең маңызды әдеби сыйлығы – Nike сыйлығының финалистері болды, ал екеуі сыйлықты жеңіп алды: 2008 жылы «Flights» және 2015 жылы «The Books of Jacob». 2013 жылы ол словендік Vilenica сыйлығына ие болды. «Яқыптың кітаптары» үшін Токарчук Стокгольмдегі 2016 жылғы Kulturhuset Stadsteatern халықаралық әдеби сыйлығын алды. Романның француз тіліне аудармасы 2018 жылы Францияның мәдени журналы Transfuge басылымында «Еуропаның ең үздік романы» деп танылды. Сондай-ақ, ол 2018 жылы Швейцарияның Ян Михалски сыйлығын және 2019 жылы алдыңғы жылы аударылған ең жақсы шет тіліндегі кітап үшін француздық Prix Laure Bataillon сыйлығын жеңіп алды. 2018 жылы «Ұшулар» (Дженнифер Крофттың ағылшын тіліне аудармасы) Man Booker International сыйлығына ие болды. Бір жылдан кейін «Өлілердің сүйектері үстінде өз арабаңды айдайсың» (Антония Ллойд Джонстың аудармасы) 2019 жылғы Man Booker International Prize үшін тізімге енгізілді. Ольга Токарчук 2018 жылғы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын 2019 жылы «энциклопедиялық құштарлықпен шекараларды өмірдің бір түрі ретінде кесіп өтуді бейнелейтін көркемдік қиялы» үшін алды және сол жылдың 7 желтоқсанында «Тендер баяндаушы» атты Нобель лекциясын оқыды. 2018 жылғы сыйлық Нобель комитеті ішіндегі дау-дамайлар салдарынан кейінге қалдырылды. 2020 жылы ол әдеби жетістіктері үшін Варшаваның құрметті азаматы атағын алды. 2021 жылы Токарчук Варшава университетінен, Вроцлав университетінен, содан кейін Краковтың Ягеллон университетінен құрметті доктор ғылымы дәрежесін алды. Сондай-ақ, ол Краковтың құрметті азаматы болды. 2021 жылдың қарашасында ол Корольдік әдебиет қоғамының Халықаралық жазушысы болып сайланды. 2022 жылдың наурыз айында «Жақыптың кітаптары» (Дженнифер Крофт аударған) 2022 жылғы Халықаралық Букер сыйлығының ұзақ тізіміне ілікті, кейіннен сәуір айында қысқа тізімге енгізілді. 2022 жылдың маусымында ол София университетінен, ал 2023 жылдың мамырында Тель-Авив университетінен құрметті дәрежемен марапатталды.