Кіріспе

Америкалық жазушы Ниланжана Судешна "Джумпа" Лахири (11 шілде 1967 жылы туған) – ағылшын және, соңғы кезде итальян тіліндегі әңгімелер, романдар мен эсселерімен танымал британдық-американдық жазушы. Оның әңгімелер жинағы "Аурулардың түсіндірмешісі" (1999) Пулитцер сыйлығының «Фикция» және «ПЕН/Хемингуэй» сыйлықтарын жеңіп алды, ал тұңғыш романы "Аты-жөні" (2003) сол аттас танымал фильмге бейімделді. "Аты-жөні" – «Нью-Йорк Таймс» журналының ерекше кітабы, «Лос-Анджелес Таймс» кітап сыйлығының финалисі және толық метражды фильмге айналды. "Таныс емес жер" (2008) Франк О'Коннордың халықаралық әңгіме сыйлығын жеңіп алды, ал оның екінші романы "Төмендік" (2013) «Ман Букер» сыйлығы мен Ұлттық кітап сыйлығының финалисі болды. 2015 жылдың 22 қаңтарында Лахири «Төмендік» романы үшін 50 000 АҚШ доллары көлеміндегі DSC әдебиет сыйлығын жеңіп алды. Бұл туындыларында Лахири Америкадағы үнді иммигранттарының өмірін зерттейді. 2012 жылы Лахири Италияның Рим қаласына көшіп, содан бері екі эссе кітабын жариялады және итальян тілінде жазуға кірісті, алғашқы романы "Dove mi trovo" 2018 жылы, ал 2023 жылы "Римдік әңгімелер" жинағы жарық көрді. Сондай-ақ, ол 40 итальян жазушысының 40 әңгімесінен тұратын «Итальяндық әңгімелер жинағын» (Penguin Book of Italian Short Stories) құрастырып, редакциялап, аударды. Ол өзінің және басқа авторлардың кейбір туындыларын итальян тілінен ағылшын тіліне аударды. 2014 жылы Лахириге Ұлттық гуманитарлық медаль табысталды.

Ерте және жеке өмір

Лахири Лондон қаласында, Үндістанның Батыс Бенгалия штатынан келген үнді иммигранттарының қызы ретінде дүниеге келді. Оның отбасы ол үш жасқа толғанда Америка Құрама Штаттарына көшті; Лахиридің анасы балаларының бенгалдық мұрасын біліп өскенін қалады, сондықтан оның отбасы көбінесе Калькуттаға (қазіргі Колката) туыстарына барып тұратын. Лахири Кингстон, Род-Айленд штатындағы балабақшаға барғанда, оның мұғалімі оны «Джумпа» деп атауды шешті, себебі бұл есімді айту оның толық есімдерінен оңай болды. Оның өзіне қатысты күмәнділігі «Аты-жөні» романының басты кейіпкері Гогольдің өзінің есімдеріне қатысты сезімдеріне әсер етті. Лахири Оңтүстік Кингстаун орта мектебін бітіріп, 1989 жылы Колумбия университетінің Барнард колледжінде ағылшын әдебиеті мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Содан кейін Лахири Бостон университетінде бірнеше жоғары білім деңгейлерін аяқтады: ағылшын тіліндегі магистр, шығармашылық жазудағы магистр, салыстырмалы әдебиеттанудағы магистр және Ренессанс кезеңін зерттеудегі философия докторы. Оның 1997 жылы қорғалған диссертациясы «Күрсінген сарай: Жакоб кезеңіндегі итальяндық палаццосы (1603–1625)» деп аталды. Оның ғылыми жетекшілері Уильям Кэрролл (ағылшын тілі) және Хеллмут Вул (көркем өнер тарихы) болды. Ол Provincetown’s Fine Arts Work Center-де шәкіртану грантын алды, ол келесі екі жылға созылды (1997–1998). Лахири Бостон университетінде және Род-Айленд дизайн мектебінде шығармашылық жазудан сабақ берді. 2001 жылы Лахири Альберто Вурвулиас Бушқа үйленді, ол сол кезде TIME Latin America журналының бас редакторының орынбасары болған, қазір аға редакторы қызметін атқарады. 2012 жылы Лахири күйеуі және екі баласы – Октавио (2002 жылы туған) мен Нур (2005 жылы туған) екеуімен бірге Римге көшіп барды.

Әдеби мансап

Лахиридің алғашқы әңгімелері баспагерлерден "жылдар бойы" жатты. Оның тұңғыш әңгіме жинағы "Аудармашының ауруы" 1999 жылы жарық көрді. Бұл әңгімелер үндістер мен үнді иммигранттарының өміріндегі күрделі мәселелерді, мысалы, некедегі қиындықтар, өлі туған балаға байланысты қайғы, АҚШ-тағы бірінші және екінші буын иммигранттар арасындағы үзіліс сияқты тақырыптарды қамтиды. Лахири кейінірек: "Жазуды бастағанда, менің тақырыбым американдық-үнділік тәжірибе екенін сезбедім. Мені өнерге тартқан нәрсе – екі әлемді өмірде батыл немесе жетілген болуға дайын болмағандықтан, бетке түсіруге деген құштарлық болды" деп жазды. "Аудармашының ауруы" 600 000 дана сатылып, 2000 жылы көркем әдебиет бойынша Пулитцер сыйлығын жеңіп алды (әңгімелер жинағы бұл сыйлықты жетінші рет жеңіп алды). 2003 жылы Лахири өзінің алғашқы романы "Есімдер" атты кітабын жариялады. 2007 жылдың наурыз айында Мира Наир режиссерлік еткен "Есімдер" фильмі шықты, онда Гогол рөлін Кал Пен, ал оның ата-аналарын Болливуд жұлдыздары Табу мен Ирфан Хан сомдады. Лахиридің өзі "Жумпа тәте" рөлінде камео жасады. Лахиридің екінші әңгімелер жинағы "Бөгде жер" 2008 жылдың 1 сәуірінде жарық көрді. Жарияланғаннан кейін "Бөгде жер" The New York Times бестселлер тізімінде бірден бірінші орынға ие болды. New York Times Book Review редакторы Дуайт Гарнер: "Соңғы кезде шынымен маңызды, жақсы жазылған көркем шығарманы – әсіресе, әңгімелер жинағын – бірден бірінші орынға көтерілгенін еске түсіру қиын. Бұл Лахиридің жаңа коммерциялық беделінің күшті дәлелі" деді. 2013 жылдың қыркүйегінде оның "Төмендік" романы Ман Букер сыйлығының қысқа тізіміне енді, бірақ ақырында сыйлық Элеонора Каттонның "Жұлдыздар" романына бұйырды. Келесі айда ол Ұлттық кітап сыйлығының финалдық тізіміне де ілікті. Алайда, 2013 жылдың 20 қарашасында ол Джеймс Макбрайд пен оның "Жақсы Құс" романына осы сыйлықтан бас қойды. Ол эссесінде енді тек итальян тілінде жазатынын мәлімдеді, ал эссенің өзі итальян тілінен ағылшын тіліне аударылды. Сол жылы ол итальян тіліндегі алғашқы кітабын "Басқа сөздермен" (In altre parole) жариялады, онда ол тіл үйрену тәжірибесі туралы жазды; Энн Голдштейн аударған ағылшын тіліндегі нұсқасы "Басқа сөздермен" (In Other Words) деген атпен 2016 жылы жарық көрді. Лахири 2015 жылы "Зия Джайпур" әдебиет фестивалінде "Төмендік" кітабы үшін Оңтүстік Азия әдебиеті бойынша DSC сыйлығының жеңімпазы атанды, соның арқасында ол Limca Book of Records кітабына енді. 2017 жылы Лахири қысқа әңгіме жанрындағы үздік шығармалар үшін PEN/Malamud сыйлығын алды. 2018 жылы Лахири итальян тіліндегі алғашқы романы "Мен қайдамын?" (Dove mi trovo) кітабын жариялады. 2019 жылы ол 40 итальян жазушысының 40 әңгімесінен тұратын "Итальяндық әңгімелер антологиясын" (The Penguin Book of Italian Short Stories) жинақтады, өңдеді және аударды. Кейін Лахири "Мен қайдамын?" романын ағылшын тіліне аударды, ал аударма 2021 жылы жарық көрді. 2022 жылы Лахири "Римдік әңгімелер" (Racconti Romani) атты жаңа әңгімелер жинағын жариялады, атауы Альберто Моравияның осы аттас кітабына сілтеу жасады. Ағылшын тіліндегі аудармасы "Римдік әңгімелер" (Roman Stories) 2023 жылдың қазан айында Лахири мен Тодд Портновиц аударған нұсқада жарық көрді.

Әдебиетке көңіл бөлу

Лахиридің жазуы "жай" тілімен және кейіпкерлерімен ерекшеленеді, олардың көпшілігі Америкаға көшіп келген үнді иммигранттары, олар өздерінің туған жерінің және қабылдаған елінің мәдени құндылықтары арасында жол табады. Лахиридің туындылары автобиографиялық сипатта болып, көбінесе оның өзінің, сондай-ақ ата-анасының, достарының, таныстарының және оның білетін бенгал қауымдастықтарының тәжірибесіне сүйенеді. Лахири кейіпкерлерінің күресін, алакөздігін және көзқарастарын зерттеп, иммигрант психологиясы мен мінез-құлқының нюанстарын және егжей-тегжейін көрсетеді. "Тәуелсіз жерге" дейін ол негізінен бірінші буын американдық үнді иммигранттарының өздерінен мүлдем өзгеше елде отбасы құруға тырысуына назар аударды. Оның әңгімелері олардың балаларын үнді мәдениеті мен дәстүрлерімен таныстыруға, тіпті олар өскеннен кейін де оларды жақын ұстап, ата-аналар, олардың балалары және немерелері бір шатыр астында тұратын үнділік бірлескен отбасы дәстүрін сақтауға жасаған күш-жігерін суреттейді. "Тәуелсіз жер" бұл бұрынғы негізгі принциптен басқаша, өйткені Лахиридің кейіпкерлері дамудың жаңа кезеңдеріне қадам басады. Бұл әңгімелер екінші және үшінші буынның тағдырын зерттейді. Келесі буын американдық мәдениетке көбірек сіңіп, өздерінің туған елінен тыс көзқарастарды қалыптастыруға бейімделгендіктен, Лахиридің туындылары жеке тұлғаның қажеттіліктеріне ауысады. Ол кейінгі буынның иммигрант ата-аналарының шектеулерінен қалай алшақтағанын көрсетеді, олар көбінесе өздерінің қауымдастығына және басқа иммигранттарға деген жауапкершіліктеріне берілген.

Теледидар

Лахири HBO телеарнасының "Дәріде" бағдарламасының үшінші маусымында жұмыс істеді. Ол маусымда Сунил есімді кейіпкер бейнеленген, ол Үндістаннан АҚШ-қа көшіп келген жесір, қайғыға беріліп, мәдениеттік дүрбелеңмен күреседі. Ол осы эпизодтардың авторы ретінде көрсетілгенімен, оның рөлі көбінесе бенгал еркегі Бруклинге қалай қарайтыны туралы кеңес берумен байланысты болды.

Өлеңдер

Лахири, Джумпа (2018 жылдың 29 қаңтары). "Шек" – "Нью-Йоркер" журналы. Лахири, Джумпа (2021 жылдың 8 ақпаны). "Көлеңкелер салу" – "Нью-Йоркер" журналы.