Кіріспе

Белен (/b//ə/'/l//ɪ//n/; lang es) – АҚШ-тың Нью-Мексико штатындағы Валенсия округының екінші ең көп халқы бар қаласы, округ орталығы Лос-Лунастан кейін. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 7 360 адамды құрайды. "Белен" атауы испан тілінде "Бетлехем" деген мағынаны білдіреді. 1907 жылы Атчисон, Топека және Санта-Фе темір жолы қала арқылы өтетін желіні аяқтағаннан кейін қала "Хаб Сити" деген лақап атын алды. Белен географиялық жағынан Нью-Мексиконың орталық бөлігіне жақын орналасқан және теміржол, 25-ші қалааралық тас жол және Валенсия округының жалғыз мемлекеттік әуежайы арқылы көлік қатынасын қамтамасыз ететін маңызды көлік торабы болып табылады. Белен Альбукерки қалалық статистикалық аймағының оңтүстік шекарасында орналасқан. Қала Альбукеркиден оңтүстікке қарай 35 миль қашықтықта жатыр.

Тарих

Белен 1740 жылы Диего Торрес пен Антонио Салазар бастаған отарлаушылар тобымен Nuestra Señora de Belén (Бетлехемнің біздің ханым) ретінде құрылды, олар Белен Грант деп аталатын жер учаскесін қоныстандыруға рұқсат алды. Белен грантына алғашқы қоныс аударушылар бірнеше генизаро отбасыларын қамтыды. Генизаролар, бұрынғы құлдар мен отарлаушылардың қызметшілері болған, тектік жағынан американдықтар, Жаңа Мексиканың шекарасын қорғауда маңызды рөл атқарды. Генизаролар үшін Беленге және басқа да шекаралық елді мекендерге көшіру жер иеленудің мүмкіндігі болды. Олардың Белендегі қонысы колонияның оңтүстік шекарасын апачи шабуылдарынан қорғау мақсатымен құрылды. Белен генизаролардың алғашқы қонысы болды, 1744 жылға қарай онда 40 отбасы тұрды. Беленге испан және метис отбасылары да қоныс аударды. Беленнің стратегиялық маңыздылығын мойындаған испан билігі 1760 жылы Рио-Гранде бойындағы елді мекендерді қорғау үшін Беленде бекініс салғызды. 1790 жылдары Беленде Плаза-Вьежа, яки Ескі қала деп аталатын қалалық орталық қалыптасты, және ол 1695 тұрғыны бар партидо, яки ауданға дейін өсті. 1793 жылы католик шіркеуі мен приход құрылды. 1880 жылы Атчисон, Топека және Санта-Фе темір жолы Эль-Пасоға темір жол салу барысында Беленге жетті. 1884 жылы АҚШ Жер жөніндегі бас басқармасы, президент Улисс Гранттың өкілеттігімен, Белен қаласын құрды. Ғасырдың басында жергілікті саудагер Джон Бекер қала үшін сауда және тұрғын үй жоспарын жасады. Бекердің жоспары Беленді торлы жүйемен құрылымдады, сауда орталығынан екі үлкен даңғыл – Бекер даңғылы мен Далис даңғылынан басталады. Алғашқыда қаланың барлық көшелері испан саяхатшыларының есімдерімен аталатын болған, бірақ олар тез арада қаланың негізін қалаушыларының – Бекер, Пол Далис және Чарльз Райнкен сияқты атымен өзгертілді. 1907 жылы Санта-Фе темір жолының Беленге келіп қосылатын тармағы аяқталды, бұл Амарильо мен Беленді байланыстырды. Әлемдегі алғашқы атом бомбасы 1945 жылдың шілдесінде Белен арқылы, құрастырылмаған күйінде, қазіргі Уайт-Сэндс зымыран полигонындағы Тринити полигонына жол тартты. Бомбаның Белендегі маршруты ескі 85-ші тас жол, қазіргі 314-ші тас жол, сондай-ақ Бас көше арқылы өтті. 1945 жылы Беленнің орталық бөлігінде Рой кафесі орналасқан, бұл әскери және ғылыми қызметкерлердің қауіпсіздік рұқсаты болғандықтан тамақтанатын мейрамхана болды. Жергілікті аңыз бойынша, атом бомбасын сүйемелдеген адамдар, тіпті мүмкін бомбаның өзі де, қаладан өтіп бара жатқанда Рой кафесіне тоқтаған. 1950 жылы Беккер даңғылында орналасқан B&B кафесінің иесі Уильям Ф. Биверс картопты вафли тәрізді кесетін машинаға патент алды. Ол Америка Құрама Штаттарының барлық кафелерінде қазір танымал вафли картопын коммерцияландыруға көмектесетінін уәделеді. Екі жылдан кейін ол "картопты және басқа да тағамдарды тартымды пішінге кесуге арналған" "қозғалмайтын пышақпен және алға-артқа қозғалатын тасушымен" жасалған "кесу машинасына" патент алды. Вафли картопы Беленнің өзінің Hub City содасымен бірге дайындалды, ол жергілікті Белен Боттлинг Ко компаниясымен жасалып, бөтелкеге құйылды. Соданың тауарлық белгісі "Өзіндік ерекшелігі бар газдалған сусын" болды.

География

Белен (34.665587, 106.776225) координаталарында орналасқан. АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 4,7 шаршы миль (12 км²) құрайды. Қала Альбукерки бассейніндегі Рио-Гранде аңғарында, Рио-Гранде өзенінің батыс жағалауында жатыр.

Климат

Бұл климат түрі көбінесе төмен ендіктегі жартылай құрғақ дала аймақтарында, нағыз шөлдердің шетінде кездеседі.

Қалалық көрініс

Беленнің орталық бизнес ауданы мен қала орталығы Беккер және Далиес даңғылдары бойында орналасқан, BNSF теміржол ауласынан Бас көшеге дейін созылады. Белен қаласының орталығында теміржол келгеннен бастап 20-ғасырдың басына дейінгі құрылыстар сақталған. Беккер даңғылында орналасқан Белен қонақ үйі мен Орталық қонақ үйі 1900 жылдардың басында теміржолшылар мен жолаушыларды қабылдау үшін салынған екі қабатты ғимараттар. Екеуі де бұрынғы Белен кірпіш зауытында жасалған кірпіштерден тұрғызылған. Бүгінде Белен қонақ үйі жеке тұрғын үйге және жеке сурет галереясына айналдырылған, ал Орталық қонақ үйі жоғары қабатында жеке пәтермен және шарапты татып көру бөлмесімен, төменгі қабатында іс-шаралар өткізуге арналған зал мен балл залымен жаңартылған. Беккер даңғылында орналасқан Ескі қалалық әкімшілік ғимараты 1938 жылы салынған, бұл ғимаратта бұрын Белен қалалық әкімдігі мен өрт сөндіру бөлімі орналасқан. 2000 жылғы АҚШ халық санауы бойынша, қалада 6 901 адам, 2 596 үй шаруашылығы және 1 778 отбасы тұрады. Халық тығыздығы 2 952 тұрғын үй бірлігін құрайды. Халықтың этникалық құрамы: 67,50% ақ нәсілді, 1,07% афроамерикалық, 1,65% американдық үндістер, 0,17% азиялық, 0,16% Тынық мұхиты аралдарынан келгендер, 25,39% басқа нәсілдер және 4,06% екі немесе одан көп нәсілдің өкілдері. Кез келген нәсілге жататын испан немесе латын американдықтары халықтың 68,61% құрайды. 2 596 үй шаруашылығының 34,8% 18 жасқа дейінгі балалары бар, 44,3% бірге тұратын жұбайлар, 17,8% күйеуі жоқ әйелдер басқарады, ал 31,5% отбасы емес. Үй шаруашылықтарының 26,2% жеке тұлғалардан тұрады, ал 10,6% 65 жастан асқан жалғыз адамдарда. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,61 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 3,14 адамды құрайды. Қала тұрғындарының жас ерекшеліктері: 28,8% 18 жасқа дейінгілер, 9,6% 18-24 жас аралығындағылар, 25,5% 25-44 жас аралығындағылар, 21,0% 45-64 жас аралығындағылар және 15,1% 65 жастан асқандар. Орташа жас 35 жас. Әр 100 әйелге 91,5 еркек шақ келеді. 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 90,4 еркек шақ келеді. Қала тұрғындарының үй шаруашылығының орташа жылдық табысы 26 754 доллар, ал отбасының орташа жылдық табысы 30 765 доллар. Ер адамдардың орташа табысы 26 551 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 21 300 доллар. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 12 999 долларды құрайды. Отбасылардың 23,2% және халықтың 24,8% кедейлік шегінен төмен өмір сүреді, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 33,9% және 65 жастан асқандардың 18,2% кедейлікте.

Үкімет

Белен қаласы мэрлік кеңес жүйесімен басқарылады, және қала басқарушысы болады. Басқару органы сайланған мэр мен төрт сайланған кеңес мүшесінен тұрады. Қаланың сайланған қалалық судьясы да бар. Беленде бес тағайындалған лауазым бар: қала басқарушысы, полиция бастығы, өрттен қорғау бастығы, қазынашы және хатшы.

Жыл сайынғы фестивальдар мен басқа да іс-шаралар

Беленде жыл сайын көптеген мәдени шаралар өтеді, оның ішінде Сент-Патрик күніне дейінгі сенбіде Сент-Патрик күніне арналған ауа шары раллиі, 4 шілде төңірегіндегі «Барлық американдық шілде», қыркүйек айының соңғы сенбісінде Рио-Абахо күндері және Алғыс айту күнінен кейінгі сенбіде Main Street фестивалі мен электр шамдары шеруі. Жыл сайын қаңтар айының соңғы сенбісінде Беленде өткізілетін Испандық «Матанса» әлемдегі ең ірі «матанса» саналады – бұл конкистадорлар заманынан бастау алатын испан стиліндегі барбекю. Валенсия округінің Испано палатасы ұйымдастырған бұл Нью-Мексико «матанса» дәстүрі 45 шошқаны сойып, пісіріп, содан кейін 10 000-нан астам адамға чихарон сияқты тегін тағамдар ұсынады. Жиналған барлық қаржы жергілікті колледж студенттеріне стипендия ретінде беріледі. Белендегі Біздің ханымның фиестасы жыл сайын тамыздың ортасындағы бір демалыс күндері өткізіледі және 220 жылдан астам уақыттан бері жалғасып келе жатқан шара. Фиесталар, яғни мерекелер, діни ғұрыптар мен карнавалға қатысу үшін штаттың және елдің түкпір-түкпірінен мыңдаған адамды Беленге тартады. Фиесталар Валенсия округінің жасыл чилисі егін жинауға дайын болған кезде өткізіледі, одан «Фиеста Бургеріне» қосымша гарнир жасалады. «Жұлдызды қу» мерекесі жыл сайын желтоқсан айында Иса Мәсіхтің туған күнін тойлау және Беленнің (испан тілінде – Бейтлехем) христиандық мұрасына құрмет көрсету мақсатымен өткізіледі. Саяхат Беленнің тарихи орталығындағы Екінші көшесі мен Беккер даңғылынан басталып, Алтыншы көшесі мен Беккер даңғылына дейін жалғасады, соңында Беленнің су мұнарасындағы Бейтлехем жұлдызы жарықтандырылады. Жол бойында Рождестволық оқиға тірі кейіпкерлер мен шіркеулер ұйымдастырған музыкамен ойналады.

Мұражайлар

Беленде Нью-Мексико штатындағы жалғыз Харви үйі мұражайы орналасқан. Санта-Фе темір жолы 1880 жылы Беленге келді, сол кезде Белен шағын фермерлік қоғамдастық болған. Келесі 25 жыл бойы Белен арқылы пойыздардың қозғалысы аз болды, себебі негізгі темір жол Альбукеркиден батысқа қарай өтті. 1908 жылы темір жол Ратон жотасының тік көтерілісін айналып өтетін жаңа желі ашты. Бұл жаңа желі Беленді тікелей байланыстырды және осы арқылы Беленге көптеген пойыздарды бағыттап жіберді. Осы жаңалықтан кейін Беленде өмір қызығуға толы болды. Беленде тоқтаған пойыз жолаушыларына тамақтануға орын қажет болды, сондықтан 1910 жылы темір жол темір жолға жақын Харви үйі мейрамханасын салды. Бұл Фред Харви басқарған тізбектегі 86-шы мейрамхана болды. Онда үлкен асхана, әсем безендірілген қонақ бөлмесі, газет-журнал сататын дүкен, ас дайындауға арналған жай, нан пісіретін цех және Харви қыздарының тұратын бөлмелері болды. Сол Харви үйі бүгінге дейін сақталған. Онда Харви үйі мен Санта-Фе темір жолына қатысты естеліктер, сондай-ақ Беленнің алғашқы жергілікті кәсіпкерлері мен тұрғындары туралы көрмелер ұйымдастырылған. Белен Харви үйі – Нью-Мексико штатының ресми теміржол мұражайы және Белен қалалық кітапханасының бөлімшесі.

Парктер мен ашық ауада демалатын орындар

Беленде тоғыз саябақ бар және онда Валенсия округінің жәрмеңке алаңы орналасқан. Валенсия округінің жәрмеңке алаңы Беленнің солтүстік жағында I-25 айналма жолы бойында жайласып жатыр. Алаңда екі родео аренасы, шериф жасағы, мейрамхана және би залдары бар. Әр тамыз айында жәрмеңке алаңында Валенсия округінің жәрмеңкесі өтеді, сонымен қатар жәрмеңке шеруі қаланың басты көшесімен (Main Street) жүріп өтеді. Игл паркі I-25 және Белен жоғары мектебінің жанында орналасқан. Бұл Беленнің көп мақсатты саябағы, онда бірнеше футбол алаңдары, бейсбол алаңдары, теннис корттары және ашық ауадағы баскетбол алаңы бар. Игл паркінде салмақ көтеру залы, жабық баскетбол алаңы және бірнеше мәжіліс бөлмесі бар қоғамдық орталық та орналасқан. Белен қаласының орталығындағы тарихи Анна Беккер паркі Беленнің ең белгілі кәсіпкері Джон Беккердің әйелінің құрметіне аталған. Бұл жерде бұрын қыс айларында тұрғындар коньки тебетін көл болған. Беленде екі жоғары мектеп бар: Белен жоғары мектебі және Инфинити жоғары мектебі, сондай-ақ бір орта мектеп және жеті бастауыш мектеп жұмыс істейді. Белен біріктірілген мектептерінде баламалы жоғары мектеп және үйде оқитын оқушыларға арналған отбасылық мектеп ашылған. Беленнің шағын бөліктері Лос-Лунас мемлекеттік мектептерінің құрамында. Ал Кальварий шіркеуі Рио-Гранде аңғарында жекеменшік Канон Христиан академиясын басқарады. Белен тұрғындарына Нью-Мексико университетінің Валенсия кампусы (Томеде) және Нью-Мексико университетінің Альбукеркидегі бас кампусы қызмет көрсетеді.

Жолдар

Беленнің батыс шекарасы 25-ші қарама жолмен шектеседі. Беленнен Нью-Мексико штатының 314 және 309 тас жолдары өтеді.

Әуежай

Беллен аймақтық әуежайы, Беллен округінің жалғыз мемлекеттік әуежайы, аймақтық жалпы авиация әуежайы болып табылады. Ол негізінен жалпы авиацияға, соның ішінде реактивтік және көп қозғалтқышты ұшақтармен байланысты бизнес-қызметке қызмет етеді. Әуежай ұшу оқытушылары, парашютшілер, егіс шаңдаушылар және хобби пилоттары сияқты мамандар пайдаланады. Әуежай аумағында авиация саласына қатысты бірнеше кәсіпорын орналасқан.

Темір жол

Белен қаласы BNSF темір жолының рельстерімен қиылысады, оның бағыттары шығыс-батыс және солтүстік-оңтүстікке қарай қала арқылы өтеді. Нью-Мексико Rail Runner Express жүргіншілер пойызының станциясы BNSF теміржол ауласының солтүстік жағында орналасқан, ол күнделікті жолаушыларды Беленге және кері тасымалдайды, сондай-ақ Альбукерке және Санта-Фе қалаларымен байланыс құрады. Белендегі BNSF теміржол ауласы Оңтүстік Транскон үшін маңызды бөліну пункті болып табылады.

Велосипедтік маршруттар

Нью-Мексико штатының 1-ші велосипед жолы Белен қаласынан Рейнкен даңғылы арқылы өтеді. Бұл жол Беленді Бернардомен қосып, Бернардо Беленнің оңтүстігінде 17,5 миль қашықтықта жатыр.