Кіріспе

Голландия суретшісі (1609–1660 жж.)

Джудит Янс Лейстер (сондай-ақ Лейстер; 28 шілде 1609 – 10 ақпан 1660) – Голландияның алтын ғасырындағы жанрлық туындылар, портреттер және натюрморттар суретшісі. Оның туындылары замандастарымен жоғары бағаланған, бірақ қайтыс болғаннан кейін көбінесе ұмытылған. Оның барлық туындылары Франс Халсқа немесе оның күйеуі Ян Миенсе Моленаерге жатқызылған. 1893 жылы ол қайта ашылып, ғалымдар оның туындыларын дұрыс атауды бастады.

Өмірбаян

Лейстер 1609 жылғы шілдеде Харлемде дүниеге келді. Оның әкесі жергілікті мата тігуші, кейін сыра қайнатушы болды. Ол Ян Виллемс Лейстердің сегізінші баласы еді. Оның білімі туралы толық мәлімет жоқ болғанымен, ол замандасы Харлем ақыны Сэмюэл Ампзингтің 1628 жылғы «Хаерлем қаласының сипаттамасы және мадақтауы» кітабында есімдерін табамыз. Кейбір ғалымдар Лейстердің сурет салуға бейімделгені, әкесінің банкротқа ұшырағаннан кейін отбасын асырауға көмектескендігін болжайды. Ол 1620 жылдары Харлемде өте беделді шеберханасы болған Франс Питерс де Гребберден сурет салуды үйренген болуы мүмкін. Осы кезеңде оның отбасы Утрехт провинциясына көшіп, ол Утрехт каравагистерінің кейбіреулерімен байланысқа түскен болуы мүмкін. 17 ғасырда Киелі Лука гильдиясына ондаған әйел суретшілер қабылданған, бірақ олардың қаншасы суретші болғанын анықтау қиын, себебі олардың жұмыс істеген саласы көбінесе тізімдемелген жоқ. Ол кезде кесте тігу, қыштан жасаған бұйымдар, металл және ағаш өңдеумен айналысатын суретшілер де гильдияға мүше болып, кейде қайтыс болған күйеулерінің ісін жалғастырған. Оның портреті басқа голланд суреттерімен салыстырғанда тым еркін, тіпті Франс Халстың кейбір туындыларына ұқсас. Дегенмен, ол маймен сурет салғанда, әсіресе кең жағалы киім кигені күмәнді. Гильдияға қабылданғаннан кейін екі жыл ішінде Лейстер үш еркек шәкірт алды. Ол Франс Халстың өзінің шеберханасынан шәкіртінің гильдия рұқсатынсыз шеберханасына өткені үшін сотқа берді. Шәкірттің анасы Лейстерге төрт гульден зиян өтеуі төледі, бұл ол сұраған соманың жартысы ғана еді, ал Халс шәкіртті қайтарудың орнына үш гульден айып төлеп, дауды реттеді. Лейстердің өзі де шәкіртті гильдияға тіркемегені үшін айыпталды. 1636 жылы Лейстер өзінен гөрі көбірек еңбек еткен және ұқсас тақырыптармен айналысқан Жан Миенсе Моленаерге үйленді. Жақсы экономикалық жағдайға қол жеткізу үшін олар Моленаердің клиенттері бар Амстердамға көшіп барды. Олар он бір жыл онда тұрып, содан кейін Харлем аймағындағы Хеемстедке оралды. Олар қазіргі Грендаал паркі орналасқан жердегі шағын үйде бірлескен студияда жұмыс істеді. Лейстер мен Моленаердің бес баласы болды, олардың тек екеуі ересек жасқа жетті. Лейстердің мерзімі көрсетілген көптеген туындылары некеге тұрудан бұрын, 1629 және 1635 жылдар аралығында жасалған. 1635 жылдан кейін жасалған туындылары аз: 1643 жылғы лалалар туралы кітаптағы екі иллюстрация, 1652 жылғы портрет және 21 ғасырда жеке коллекциядан табылған 1654 жылғы натюрморт. Лейстер күйеуімен бірлесіп жұмыс істеген болуы мүмкін. Оның мүліктің тізімінде көптеген суреттер «Моленаердің әйеліне» тиесілі деп көрсетілгендіктен, оның туындылары күйеуіне дұрыс емес жатқызылған болуы мүмкін.

Жұмыс

Лейстер өз жұмыстарын JL әріптерінен құралған монограммамен және оған жалғанған жұлдызбен қол қойған. Бұл сөз ойыны болды: «Лейстер» голланд тілінде «Жолағаш жұлдыз» дегенді білдіреді, ал сол кездегі голланд теңізшілері үшін бұл Солтүстік жұлдызының әдеттегі атауы еді. «Лейстар» деген атау Харлемдегі оның әкесінің сыра зауытына берілген есім еді. «Ұсыныс» (Маурицхуис, Гаага) – бұл мұндай көріністердің ерекше түрі, кейбіреулердің пікірінше, оның құдайға адал әйелді бейнелеудің орнына, қызға жағымсыз ұсыныс жасалғанын көрсетеді. Суреттегі әйелдің тігіп отыруы да екі мағынаға ие болуы мүмкін, себебі тігіс туралы голланд сөзі кейде жыныстық қатынасқа метафора ретінде қолданылады. Оның көптеген басқа жұмыстары, әсіресе музыка ойнаушылар суреттері, күйеуі Моленаер, ағайындылары Франс және Дирк Халс, Ян Стин, Утрехт Каравагистері Хендрик Тербрюгген және Геррит ван Хонторст сияқты көптеген замандастарының жұмыстарына ұқсас болды. Олардың жанрлық суреттері, көбінесе таверналар мен басқа да ойын-сауық көріністерін бейнелейтін, голланд орта таптың өсіп келе жатқан бөлігінің талғамы мен қызығушылықтарына жауап берді. Ол көптеген нақты портреттер салған жоқ, ал оның белгілі бір тарихи суреті – «Голиаттың басы бар Дәуіт» (1633) оның әдеттегі портрет стилінен ерекшеленбейді, сурет кеңістігінің алдына жақын бір тұлға бейнеленген. 1648 жылы голланд сыншысы Теодор Шревель былай деп атап өтті: «Сурет салу саласында бұрыннан тәжірибелі әйелдер көп болды, олар әлі де біздің заманымызда танымал және ер адамдармен бәсекелесе алады. Олардың арасында Джудит Лейстер ерекше көзге түседі, оны «өнердегі нағыз Жолағаш жұлдызы» деп атайды».

Лейстер және Франс Халс

Өзінің өмірінде танымал болған және замандастары құрметтеген Лейстер мен оның туындылары өлімінен кейін ұмытылып кетті. Ол 1893 жылы қайта ашылды, осыған дейін бір ғасырдан астам уақыт бойы Франс Халстың туындысы саналған картина оның еңбегі екені анықталғанда. Лейстердің ұмытылған даңқы мен таланты танылғаннан кейін, оның жұмысы 200 жыл бойы оның туындысы деп есептелгеніне қарамастан, Франс Халспен салыстыру үшін сынға түсті. 1964 жылы Уитни Чэдвик өзінің "Әйелдер, өнер және қоғам" атты зерттемесінде Джеймс Лавердің: "Кейбір әйел суретшілер Франс Халстың стилін ұстанғанға бейім, бірақ шебердің күшті соқпалары олардың қабілетінен асып түседі. Джудит Лейстер сияқты суретшінің жұмысына қарап, әйелдің әлсіздігін байқауға болады" деген сөздерін келтіреді. Бұл шатасу немесе, мүмкін, алдау Лейстердің өмірлік кезеңінде басталуы мүмкін. Сэр Люк Шауд 1600 жылдары Лейстердің "Қуанышты серіктестер" атты суретін Халстың туындысы деп сатып алған. Сурет Лондонның Бонд-стрит көшесіндегі Вертхаймер сатушысына тиесілі болды. Сэр Джон Милларс Вертхаймермен суреттің нақтылығы мен құны туралы келісті. Вертхаймер суретті ағылшын фирмасына 4500 фунт стерлингке сатты. Бұл фирма, өз кезегінде, суретті Париждегі Томас Лориге Халстың туындысы ретінде сатты. 1893 жылы Луврде Лейстердің монограммасы, Халстың жалған қолының астынан табылды. Жалған қол қоюдың қашан қойылғаны белгісіз. Түпнұсқа қол қою табылғаннан кейін Томас Лори ағылшын фирмасын сотқа берді, ал ол өз кезегінде сатып алуын жоққа шығарып, Вертхаймерден ақшасын қайтаруға тырысты. Сот ісі 1893 жылдың 31 мамырында шешілді, талапкерлер (аты-жөні аталмаған ағылшын фирмасы) суретті 3500 фунт стерлингке + 500 фунт стерлинг сот шығындарымен сақтауға келісті. Сот процесінде жұмыстың жаңа тарихындағы құндылығы ескерілмеді: "ешкім шапанын лақтып, Халстың ең жақсы туындыларымен теңесе алатын тағы бір суретшінің табылғанына қуанған жоқ". "Қуанышты серіктестер" суретінің тағы бір нұсқасы 1890 жылы Брюссельде сатылды, онда Лейстердің монограммасы "жаман түрленген FH" деп өзгертілген. Оған жеті картина жатқызылды, олардың алтауы оның ерекше "JL*" монограммасымен қол қойылған. Содан бері өнер тарихшылары оны Халстың еліктеушісі немесе ізбасары деп жиі санады, бірақ бұл көзқарас 20-шы ғасырдың соңында біршама өзгерді. Жоғарыда аталған сот ісінен басқа, Лейстердің Франс Халспен кәсіби қарым-қатынасының мәні белгісіз; ол оның шәкірті немесе достық әріптесі болуы мүмкін. Ол 1630 жылдардың басында Халстың қызы Марияның крещениесіне куә болған болуы мүмкін, өйткені "Янның қызы" (яғни Янның қызы) деген атпен куәгер тіркелген, бірақ Харлемде басқа Джудит Янсдерлер де болған. Кейбір тарихшылар Халс немесе оның інісі Дирк Лейстердің ұстазы болуы мүмкін деп болжайды, олардың туындыларындағы жақын ұқсастықтарға байланысты. Маурицхуис, Гаага; Франс Халс мұражайы, Харлем; Лувр, Париж; Ұлттық галерея, Лондон; және Ұлттық өнер галереясы, Вашингтон. 2022 жылы Currier өнер мұражайы Ян Миенсе Моленаердің суретімен бірге Лейстердің суретін сатып алды. 2021 жылдың наурыз айында Лейстердің туындылары Рийксмузейдегі "Құрмет галереясына" қосылды. Лейстер, Гезина тер Борх және Рейчел Руйш бұл галереяға енген алғашқы әйелдер. 2022 жылдың 19 желтоқсанында Google оны Нидерланды, Исландия, Ирландия, Ұлыбритания, Сингапур және АҚШ-та Google Doodle-де көрсетті.