Кіріспе
металл қорытпаларын нөмірлеу жүйесі Бірыңғай нөмірлеу жүйесі (UNS) – Солтүстік Америкада кеңінен қабылданған қорытпаларды анықтау жүйесі. Әрбір UNS нөмірі нақты бір металл немесе қорытпаға сәйкес келеді және оның нақты химиялық құрамын немесе кейбір жағдайларда нақты механикалық немесе физикалық қасиеттерін анықтайды. UNS нөмірі ғана материалдың толық сипаттамасы болып табылмайды, себебі ол материалдың қасиеттеріне, термиялық өңдеуге, пішініне немесе сапасына ешқандай талаптар қоймайды.
The unified numbering system (UNS) is an alloy designation system widely accepted in North America. Each UNS number relates to a specific metal or alloy and defines its specific chemical composition, or in some cases a specific mechanical or physical property. A UNS number alone does not constitute a full material specification because it establishes no requirements for material properties, heat treatment, form, or quality.
Тарих
20-ғасырдың басында көптеген металл қорытпалары белгілі бір салалардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін оқшауланған түрде, сол салалар ішінде әзірленді. Бұл әртүрлі бәсекелес стандарттардың, құрастардың және белгілеулердің кең таралуына жағдай жасады. 1960 жылдары әртүрлі қорытпалар үшін әртүрлі нөмірлеу немесе белгілеу жүйелері болды. Бұл бірдей нөмір әртүрлі қорытпалар үшін, ал әртүрлі нөмірлер бір қорытпа үшін қолданылуы мүмкін еді, сондай-ақ әртүрлі саудалық атаулар ұқсас немесе мүлдем басқа қорытпаларды көрсетуі мүмкін еді. Оған қоса, жаңа қорытпалардың санының артуы мәселені одан да ушықтырды. 1971 жылдың қаңтар айында 18 айлық зерттеу бірыңғай жүйенің мүмкін екенін және пайдалы болатынын көрсетті. 1972 жылдың сәуір айында Бірыңғай нөмірлеу жүйесін (БНЖ) құру үшін консультативтік кеңес құрылды. БНЖ ASTM International және SAE International ұйымдарының бірлескен басқаруында болады. Соның нәтижесінде жасалған SAE HS 1086 құжаты әртүрлі белгілеу жүйелері мен химиялық құрам арасындағы өзара сәйкестікті қамтамасыз етеді.
UNS нөмірі мен материалдың ерекшеліктері
UNS нөмірі тек белгілі бір химиялық құрамды анықтайды, толық материалдық сипаттаманы қамтамасыз етпейді. Материалдық қасиеттер (беректілік шегі, соңғы беректілік, қаттылық және т.б.), жылулық өңдеу, формасы (ішке оралған, құйылған, соғылған, фланецтер, түтіктер, таяқшалар, т.б.), қолданылуы (жоғары температура, қазандықтар мен қысымға төзімді ыдыстар, т.б.) және сынақ әдістері сияқты талаптар барлық түрлі сауда және кәсіби ұйымдар жасаған материалдық немесе стандарттық сипаттамаларда көрсетіледі. Көптеген материалдық немесе стандарттық сипаттамалар осы сипаттамада қолданылуы мүмкін бірнеше түрлі UNS нөмірлерін қамтиды. Мысалы: UNS S30400 (SAE 304, Cr/Ni 18/10, Euronorm 1.4301 тот баспайтын болат) тот баспайтын болаттан жасалған таяқшаларды (ASTM A276) немесе қысымға төзімді ыдыстарға арналған тот баспайтын болаттан жасалған пластиналарды (ASTM A240) немесе түтіктерді (ASTM A312) жасау үшін қолданылуы мүмкін. Керісінше, A312 түтіктер шамамен 70 түрлі UNS қорытпалы болаттан жасалуы мүмкін.
Қытай нұсқасы
Қытайда құрамына негізделген номенклатурамен қатар, UNS-тен туындаған және ISC (қытайша 统一数字代号, сөзбе-сөз "біртұтас сандық белгілеу") деп аталатын жүйе қолданылады. Жекелеген маркалар бірдей нөмірге (мысалы, S31603) ие болуы мүмкін, сәл өзгеше нөмірге (мысалы, S30400/S30408, S17400/S17440) немесе мүлдем басқа нөмірге (мысалы, S20200/S35450, S41026/S45710) ие болуы мүмкін.