Кіріспе
Микроэкономикалық теорияда, өнімді тиімділік (немесе өндіріс тиімділігі) – экономика немесе экономикалық жүйе (мысалы, банк, аурухана, өнеркәсіп, ел) қазіргі өнеркәсіптік технологияның шектеулерінде жұмыс істейтін жағдай, онда бір тауардың өндірісін арттыру үшін басқа тауардың өндірісін қысқартпайынша мүмкін емес. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл ұғым өндірістік мүмкіндіктер шекарасында (PPF) көрсетіледі, мұнда қисықтың барлық нүктелері өнімді тиімділік нүктелері болып табылады. Тепе-теңдік жағдайы өнімді тиімді болуы мүмкін, бірақ аллокациялық тиімділіктен кем болуы мүмкін – яғни, тауарлардың бөлінісі әлеуметтік әл-ауқатты максималды деңгейге жеткізбеуі мүмкін (әлеуметтік әл-ауқаттың саяси даулар тудыратын шартты мақсат екенін ескеру қажет). Өнімді тиімділік – экономикалық тиімділіктің бір аспектісі, ол таңдалған өнім портфелінің өнімділігін қалай арттыруға болатынына назар аударады, ал өнім портфелінің дұрыс пропорцияда тауар өндіріп жатқанына қатысты мәселелерді ескермейді. Дұрыс қолданылмаған жағдайда, бұл дұрыс емес өнімдер жиынтығын бұрынғыдан да жылдам және арзан өндіруге көмектеседі. Кез келген саланың өндірістік тиімділігі үшін барлық кәсіпорындардың ең жақсы технологиялық және басқару процестерін пайдалануы және бірдей ресурстар мен өндіріс технологиясын қолдана отырып, өнімді арттыруға мүмкіндік беретін қайта бөлудің болмауы қажет. Осы процестерді жақсарту арқылы экономика немесе кәсіпорын өндірістік мүмкіндіктерін кеңейте алады, соның салдарынан тиімді өндіріс бұрынғыдан көп өнім береді. Экономика өндірістік мүмкіндіктер шегінен төмен жұмыс істесе, өндірістік тиімсіздік туындауы мүмкін, себебі өндірістік ресурстар – физикалық капитал мен еңбек – толыққанды пайдаланылмайды (яғни, кейбір капитал немесе еңбек бос жатыр) немесе осы ресурстар оларды пайдаланатын салаларға тиімсіз бөлінеді. Толық бәсекелестік нарығындағы ұзақ мерзімді тепе-теңдік жағдайында, өндірістік тиімділік орташа жалпы шығын қисығының ең төмен нүктесінде пайда болады – яғни, шекті шығын әр тауардың орташа жалпы шығынына тең болатын жерде. Монополиялық компаниялардың ерекшелігіне байланысты, олар бәсекелестіктің болмауынан туындаған X тиімсіздігіне байланысты өнімді тиімді болмауы мүмкін, себебі олар өндірісті максималды деңгейге жеткізуге ынталы емес. Алайда, масштаб эффектісіне байланысты монополиялық компаниялардың пайданы максималды деңгейге жеткізуі толық бәсекелестік компанияларына қарағанда тұтынушылар үшін төмен бағамен жүзеге асуы мүмкін.
In microeconomic theory, productive efficiency (or production efficiency) is a situation in which the economy or an economic system (e. g., bank, hospital, industry, country) operating within the constraints of current industrial technology cannot increase production of one good without sacrificing production of another good. In simple terms, the concept is illustrated on a production possibility frontier (PPF), where all points on the curve are points of productive efficiency. An equilibrium may be productively efficient without being allocatively efficient — i. e. it may result in a distribution of goods where social welfare is not maximized (bearing in mind that social welfare is a nebulous objective function subject to political controversy). Productive efficiency is an aspect of economic efficiency that focuses on how to maximize output of a chosen product portfolio, without concern for whether your product portfolio is making goods in the right proportion; in misguided application, it will aid in manufacturing the wrong basket of outputs faster and cheaper than ever before. Productive efficiency of an industry requires that all firms operate using best practice technological and managerial processes and that there is no further reallocation that bring more output with the same inputs and the same production technology. By improving these processes, an economy or business can extend its production possibility frontier outward, so that efficient production yields more output than previously. Productive inefficiency, with the economy operating below its production possibilities frontier, can occur because the productive inputs physical capital and labor are underutilized—that is, some capital or labor is left sitting idle—or because these inputs are allocated in inappropriate combinations to the different industries that use them. In long run equilibrium for perfectly competitive markets, productive efficiency occurs at the base of the average total cost curve — i. e. where marginal cost equals average total cost — for each good. Due to the nature and culture of monopolistic companies, they may not be productively efficient because of X inefficiency, whereby companies operating in a monopoly have less of an incentive to maximize output due to lack of competition. However, due to economies of scale it can be possible for the profit maximizing level of output of monopolistic companies to occur with a lower price to the consumer than perfectly competitive companies.
Теориялық шаралар
Әдебиетте өндіріс тиімділігінің көптеген теориялық өлшемдері, сондай-ақ оларды бағалаудың әртүрлі тәсілдері ұсынылған. Тиімділіктің ең көп таралған өлшемдерінің бірі – Фаррелл өлшемі (Дебреудің (1951) ұқсас идеялары болғандықтан, Дебреу–Фаррелл өлшемі деп те аталады). Бұл өлшем Шепардтың қашықтық функциясының кері шамасы болып табылады. Оларды кіріс бағдарында (шығыстарды тұрақтап, кірістердің ең көп қысқартылуын өлшеу) немесе шығыс бағдарында (кірістерді тұрақтап, шығыстардың ең көп ұлғаюын өлшеу) анықтауға болады. Бұлардың жалпылама түрі – бағытталған қашықтық функциясы, онда өндіріс тиімділігін өлшеу үшін кез келген бағытты (немесе ориентацияны) таңдау мүмкіндігі бар. Өндіріс тиімділігін бағалау үшін деректердің қаптамалық талдауы және стохастикалық шекаралық талдау ең көп қолданылады. Теория, оған байланысты бағалау және көптеген сілтемелер туралы толық мәліметтер үшін Сиклс пен Зеленюктің (2019) жаңадан шыққан кітабына жүгініңіз.