Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Химиялық элементтердің этимологиясы
Etymology of chemical elements
Бұл мақалада периодтық кестедегі химиялық элементтердің этимологиясы тізімделген.
This article lists the etymology of chemical elements of the periodic table.
Тарих
Химия тарихы бойында бірнеше химиялық элемент ашылған. XIX ғасырда Дмитрий Менделеев элементтердің құрылымын сипаттайтын периодтық кестені жасады. Элементтер әр түрлі уақытта және әр түрлі жерлерде, ежелгі заманнан бері қазіргі күнге дейін ашылғандықтан, олардың аттары түрлі тілдер мен мәдениеттерден алынған.
Throughout the history of chemistry, several chemical elements have been discovered. In the nineteenth century, Dmitri Mendeleev formulated the periodic table, a table of elements which describes their structure. Because elements have been discovered at various times and places, from antiquity through the present day, their names have derived from several languages and cultures.
Жер атаулары
118 химиялық элементтің 41-і әлемдегі жерлермен немесе астрономиялық объектілермен байланысты немесе олардың құрметіне аталған атауларға ие. Олардың отызы екісі Жердегі жерлермен байланысты, ал қалған тоғызы Күн жүйесіндегі денелермен байланысты: Күн үшін гелий; Жер үшін телурий; Ай үшін селен; ірі планеталар үшін сынап (тікелей емес), уран, нептуний және плутоний (ескерту: плутоний аталған кезде Плутон планета саналды); шағын планета Церера үшін церий (сол кезде планета саналды) және Паллас астероиді үшін палладий. Табиғатта гадолиний мен самарий ғана кездеседі, ал қалғандары синтезделген. Гленн Т. Сиборг пен Юрий Оганессиан – өздерінің есімдерімен аталған элементтерге ие болған тірі екі ғалым, ал Оганессиан әлі де тірі. Бұл кестедегі төрт ғалым емес элементтердің атауы шын мәнінде осы адамдардың құрметіне аталған жерлерге немесе заттарға байланысты: Самарий самарскит минералынан бөлініп алынғандықтан, оның аты осы минералдан шыққан. Беркелий мен ливерморий Беркли, Калифорния және Ливермор қалаларының құрметіне аталған, олар тиісінше Калифорния университетінің радиациялық зертханасы мен Лоуренс Ливермор ұлттық зертханасының орналасқан жерлері. Америций Америка арқылы Америкаго Веспуччимен байланысты.
Forty one of the 118 chemical elements have names associated with, or specifically named for, places around the world or among astronomical objects. Thirty two of these have names tied to the places on the Earth and the other nine have names connected to bodies in the Solar System: helium for the Sun; tellurium for the Earth; selenium for the Moon; mercury (indirectly), uranium, neptunium and plutonium for the major planets (note: Pluto was still considered a planet at the time of plutonium's naming); cerium for the dwarf planet Ceres (also considered a planet at the time of naming) and palladium for the asteroid Pallas. Only gadolinium and samarium occur in nature; the rest are synthetic. Glenn T. Seaborg and Yuri Oganessian were the only two who were alive at the time of being honored with having elements named after them, and Oganessian is the only one still living. Elements named after four non scientists in this table were actually named for a place or thing which in turn had been named for these people: Samarium was named for the mineral samarskite from which it was isolated. Berkelium and livermorium are named after cities of Berkeley, California and Livermore, California are the locations of the University of California Radiation Laboratory and Lawrence Livermore National Laboratory, respectively. Americium is indirectly connected to Amerigo Vespucci via America.
Мифологиялық тұлғаларға есім берілген
Сондай-ақ, мифологиялық тұлғалар элементтердің аталуына тікелей немесе жанама түрде маңызды әсер еткен. Церий, европий, гелий, иридий, сынап, нептуний, ниобий, палладий, плутоний, прометий, селен, титан, торий, уран және ванадий – барлығы мифологиялық құдайлармен байланысты.
Also, mythological entities have had a significant impact on the naming of elements, directly or indirectly. Cerium, europium, helium, iridium, mercury, neptunium, niobium, palladium, plutonium, promethium, selenium, titanium, thorium, uranium and vanadium and all connected to mythological deities.
Минералдар есімдерімен аталған
Элементтер олар табылған минералдардың құрамында болғандықтан да аталуы мүмкін. Мысалы, бериллий берил минералының құрамында болғандықтан осылай аталған.
Elements may also have been named after minerals (in which they were discovered). For example, beryllium is named after beryl.
Дау-жанжалдар мен сәтсіз ұсыныстар
Адамдардың есімдерімен аталған басқа элементтер де ұсынылған, бірақ ресми халықаралық мойындылыққа ие бола алмады. Оларға Колумбий (Cb), Ханний (Ha), Жолиотий (Jl) және Курчатовий (Ku) кіреді, олар тиісінше Кристофер Колумб, Отто Хан, Ирен Жолио Кюри және Игорь Курчатов есімдерімен байланысты. Сондай-ақ, Кассиопей (Cp) – Кассиопея шоқжұлдызынан алынған атау, демек, бұл мифологиялық Кассиопеямен байланысты.
Other element names given after people have been proposed but failed to gain official international recognition. These include columbium (Cb), hahnium (Ha), joliotium (Jl), and kurchatovium (Ku), names connected to Christopher Columbus, Otto Hahn, Irène Joliot Curie, and Igor Kurchatov; and also cassiopeium (Cp), a name coming from the constellation Cassiopeia and is hence indirectly connected to the mythological Cassiopeia.
Қазіргі кездегі атаулар мен рәсімдер
Соңғы екі онжылдық бойы IUPAC элементтерді атаумен айналысатын басқару органы болып табылады. IUPAC сондай-ақ жаңа синтезделген немесе әлі белгісіз элементтерге уақытша атаулар мен символдар беріп келеді.
For the last two decades, IUPAC has been the governing body for naming elements. IUPAC has also provided a temporary name and symbol for unknown or recently synthesized elements.