Кіріспе

Жаңа Зеландия миссионері Томас Кендалл (13 желтоқсан 1778 – 6 тамыз 1832) – Жаңа Зеландия миссионері, маори тілін жазуға түсірген, мектеп мұғалімі, қару-жарақ сатушы және пакеха маори.

Ерте өмір: Линкольншир және Лондон, 1778-1813

Фермер Эдвард Кендалл мен Сюзанна Сурфлиттің кіші ұлы Томас Кендалл 1778 жылы дүниеге келді. Ол Англияның Линкольншир графтығындағы Солтүстік Торсбиде өсті, онда оған жергілікті пастор Уильям Майерс пен Англикан шіркеуіндегі евангелистік жаңару қозғалысы әсер етті. Оның ерте мансабына қатысты мәліметтер даулы. Ол жасөспірім кезінде Майерспен бірге Солтүстік Сомеркотсқа көшіп, онда мектеп мұғалімінің көмекшісі болып жұмыс істеді және Майерстің шаруашылығын басқаруға көмектесті. Кендалл сондай-ақ Иммингемде әлгі бір джентльменнің балаларына жеке сабақ берді, сол жерде ол Джейн Квикфоллмен танысты. 1803 жылдың 21 қарашасында ол оған үйленді және мата және азық-түлік сататын дүкен ашты. Бірақ дүкен жақсы нәтиже бермеді. 1805 жылы Лондонда хмель партиясын сатуға тырысқанда Кендалл Мэрилебондағы Бентинк шіркеуіне барып, Базиль Вудд пен Уильям Манннің уағыздары оның көзқарасын өзгертіп жіберді. Ол өз бизнесін сатып, отбасымен Лондонға көшіп, сол шіркеудің қауымдастығына қосылып, мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді. 1808 жылы ол миссионер болуға шешім қабылдады.

Чиркесі Миссионерлік қоғамы

Англия шіркеуінің миссионерлік қоғамы сол кезде саяси байланыстары бар, оның ішінде отаршылдық хатшы да бар, күшті ұйым болды. Ол жақында тәжірибелік саясатты қабылдады, жаңа миссионерлік қызметке практикалық дағдылары бар миссионерлерді жіберу идеясы бойынша, жергілікті халықтарға ағылшын мәдениеті мен дінінің пайдасын жеткізуді көздеді. Сондай-ақ, сауда арқылы күнкөріс қамдауға қабілетті адамдардың теологтар жоқ жердегі жергілікті тұрғындар тарапынан қарсы алынуы мүмкін деген үміт болды. Осыдан 150 жылдан астам бұрын голландиялық теңізші Абель Тасман мен оның экипажы Жаңа Зеландияны алғаш көрген еуропалықтар болды. 40 жыл бұрын капитан Джеймс Кук жағалауды картаға түсірген болатын. Алайда, маори халқымен еуропалықтардың кең ауқымды байланысы тек өткен онжылдықта ғана басталды. Бұл көбінесе жағалаудағы базалардан жұмыс істейтін кит аулаушылардың есебінен болды. Бірақ, бірнеше саудагерлер аралдар шығанағының табиғи портындағы Корорарекада шағын елді мекен құрды. Бұл орын маскүнемдік, заңсыздық және жемқорлыққа құмарлығымен аты шықты, теңізшілер маорилер арасында жезөкшелік пен алкоголизмді қолдауға, сондай-ақ оларды ұрлау немесе күштеп жұмысқа алуға айыпталды. Бұл айыптаулардың бір бөлігіне шындық бар болғанымен, теңізшілер маорилерге қауіп төндіруге тиімді емес еді және олар осы жауынгер халықтың рақымымен өмір сүрді. Дегенмен, шіркеу миссионерлік қоғамының пікірінше, олар дінге келтірілуі керек еді. Жаңа Зеландияға миссионерлік сапарды Жаңа Оңтүстік Уэльстегі шіркеу миссионерлік қоғамының өкілі Сэмюэл Марсден ұйымдастырды. 1809 жылы Кендалл Уильям Холл мен Джон Кингпен бірге миссионерлік сапарға жетекшілік етуге тағайындалды.

Жаңа Зеландияға алғашқы сапары, 1813-1814

Кейбір кешіктірулерден және қаржы жинағаннан кейін Кендалл отбасымен 1813 жылдың мамыр айында Сиднейге кетті. Австралияда одан әрі кешіктірілгеннен кейін Кендалл мен Холл Марсденнің кемесі "Активті" алып, 1814 жылдың 14 наурызында Аралдар шығанағына зерттеу сапарына шықты. Олар Рангатира өкілдерімен, соның ішінде Руатарамен және маори соғысына мылтықты енгізуге көмектескен Нгапухи тайпасының болашақ соғыс басшысы Хонги Хикамен кездесті. Хонги Хика мен Руатара 22 тамызда Австралияға оралғанда Кендаллмен бірге саяхаттады. Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы Лаклан Маккуори қараша айында миссияны құруға рұқсат берді және 1814 жылдың 9 қарашасында Кендаллды судья етіп тағайындады. Оның өкілеттігі былай белгіленді: "Ұлыбританияға немесе оның кез келген колонияларына тиесілі кез келген кеме немесе кеме иесі, кез келген теңізші немесе теңізшілер немесе басқа да адам, оның кемесінен немесе кемесінен Жаңа Зеландияның кез келген шығанақтары мен порларында, алдымен жергілікті басшылардың рұқсатын алмастан, және жоғарыда көрсетілген жағдайдағыдай резидент судьяның куәлігімен растаусыз түсірілмеуі тиіс". Губернатор сондай-ақ өзінің билігін Жаңа Зеландияға дейін кеңейтуге тырысты, "кеме капитандары, теңізшілер немесе басқа да адамдар Жаңа Зеландиядан немесе Аралдар шығанағынан жергілікті халықты басшылардың жазбаша рұқсатысыз алып кетпеуі керек" деген жарлық шығарды, ол дін қызметкері Томас Кендаллдың қолымен жасалды. Кендалл Жаңа Зеландияда болған кезінде маори тілін үйреніп, 1815 жылы "A korao no New Zealand" немесе "Жаңа Зеландиялықтың алғашқы кітабы" атты оқулығын жазды. Бұл маори тілінде жазылған алғашқы кітап болды.

Англиядағы жеңісі, 181921

Өз жұмысын қорғау үшін Кендалл 1820 жылы Лондонға рұқсатсыз оралды, Хонги Хика мен кіші басшы Вайкатомен бірге киіт аулау кемесі "Нью-Зеландер" арқылы саяхаттады. Хонги Хиканың Ұлыбританияға баруға ниеттенгені және Кендалл онымен бірге жүрген болуы мүмкін. Шіркеу миссионерлік қоғамы бұл сапарды мақұлдамаса да, Хонги Хика мен Вайкато қоғамда сәттілікке жетті. Кендалл 1820 жылдың 12 қарашасында Эли епискобынан дін қызметкеріне бекітілді (бірақ классикалық тілдерді білмегендіктен, міндеттері Жаңа Зеландиямен шектелді). Рангатира мен Кендалл Ұлыбританияда бес ай өткізді, көбінесе Кембридж университетіндегі профессор Сэмюэл Лимен жұмыс істеді, онда Кендаллдың тілге қатысты пікірлері расталды (оның басқа теорияларының кейбіреулері дәлелденбесе де; мысалы, Кендалл маорилердің египеттіктерден тарағанына сенді). Ли мен Кендаллдың "Жаңа Зеландия тілінің грамматикасы мен сөздігі" 1820 жылы жарық көрді. Кендалл, Хонги Хика және Вайкато "Спейк" атты сотталғандарды тасымалдау кемесімен Жаңа Оңтүстік Уэльске сапар шекті. 500 мылтық, оқ-дәрі, доп, қылыштар мен пышақтар Порт-Джексоннан (Сидней) "Вестморленд" (капитан Поттон) кемесіне қайтар жолда тиелінді. Келесі жылдары бұл қарулар оған Мылтық соғыстарында Солтүстік аралдың маңызды бөлігін жаулап алуға көмектесті және оны өте беделді адамға айналдырды.

Чиркесі Миссионерлік Қоғамнан шығарылды

Кендалл 1821 жылы шілдеде Жаңа Зеландияға оралды. Кендалл басқа қоныс аударушылар арасындағы басшылықты нығайту үшін Хонги Хикамен достығына сүйенді, бірақ бұл достық Хонги Хиканың жауынгерлеріне қару-жарақ сатуды қолдау арқылы алынған еді, және осы саудадан Кендалл өзі де пайда тапты. Шіркеу миссионерлік қоғамы оған түсінікті түрде қарсы болды, бірақ Кендалл олардың жағдайдың практикалық жағын түсінбейтінін сезінді, себебі англикандық миссия Хонги Хиканың қалауымен жұмыс істеді. 1821 жылдың 27 қыркүйегінде барлық миссионерлер Кендаллдың қару саудасын қорғаған хатына қол қойды, ол маорилерге не сатылатынын өзі шеше алмайтынын айтты: «Олар бізге бұйрық береді! Олардың арасындағы біздің қауіпсіздігіміздің басты себептерінің бірі – амбиция мен жеке мүдде екені анық». Осы шамада Кендалл үйінде қызметші болып жұмыс істейтін мектеп оқушысы Тунгароамен қарым-қатынас бастады. Ол, маоридің белгілі хахунасы немесе діни қызметкері және данасының қызы болды. Бұл оқиға ашылған соң, екеуі жақын маңдағы маорилердің арасында өмір сүру үшін қашып кетті. Алайда, 1822 жылдың сәуірінде бұл қарым-қатынас аяқталды. Әйелі Джейн оны кешірімсіз қабылдады. Бір теңізші маори әйелмен қарым-қатынасын осылай түсіндірді: «олардың діни көзқарастары мен нанымдары туралы нақты ақпарат алу үшін, ол басқа жолмен ала алмас еді». Кендалл шын мәнінде маорилердің діни сенімдерімен қызығушылық танытты және 1822 мен 1824 жылдар аралығында жазылған жеті хат арқылы оны зерттеді. 1822 жылы ол маори руханилығының «ұлылығы» оны «христиандықтан мүлдем басқа сенімге» айналдырғанын жазды. 1821 жылдың 27 қыркүйегіндегі хаттың нәтижесінде Шіркеу миссионерлік қоғамы 1822 жылдың тамызында Кендаллды қызметтен босатып жіберді. Кендаллдың махаббатын және Хонги Хикамен тығыз қарым-қатынасын білетін Сэмюэл Марсден 1823 жылдың тамызында Жаңа Зеландияға оны жеке өзі жұмыстан босату үшін келді. Кендаллдардың кемесі, «Брэмптон», жағаға тірелгенде, Кендалл құдайдың араласуы деп есептеп, қалуға шешім қабылдады. 1824 жылдың 25 шілдесінде Кендалл Шіркеу миссионерлік қоғамына өзінің бұрынғы «қателіктерін» мойындады.