Кіріспе
Юлиан және Григориан күнтізбесіндегі алтыншы ай – маусым (қысқаша Jun немесе Jun). Маусым – Юлиан және Григориан күнтізбесіндегі жылдың алтыншы айы, әлемде ең көп қолданылатын күнтізбе – Григориан күнтізбесі бойынша. Маусым айы 30 күннен тұрады, мамырдан кейін және шілдеден бұрын келеді. Маусым Солтүстік жарты шарда жаздың басталуын білдіреді және жазғы күн тоғысы – күндізгі сағаттардың ең көп болатын күнін қамтиды. Оңтүстік жарты шарда маусым қыс мезгілінің басталуы болып табылады және қысқы күн тоғысы – жылдың ең аз күн сәулесі болатын күнін қамтиды. Атлантика мұхитындағы дауыл маусымы, яғни Атлантика мұхитының солтүстігінде тропикалық немесе субтропикалық циклонның пайда болу мүмкіндігі ең жоғары кезең 1 маусымда басталып, 30 қарашаға дейін жалғасады. Шығыс Азиядағы жаңбырлы маусым да әдетте осы айда басталады деп есептеледі. Маусым айында жыл сайын бірнеше метеор ағындары болады, олардың ішінде Ариетидтер бар, ол жылдың ең қарқынды күндізгі метеор ағындарының бірі болып саналады және 22 мамыр мен 2 шілде аралығында, 8 маусымда ең жоғары деңгейге жетеді. Маусым айында көптеген мерекелер өтеді. Бірнеше елде жазғы күн тоғысын тойлайтын, жаздың ортасы мерекесі басталады. Католицизмде бұл ай Иса Мәсіһтің қасиетті жүрегіне арналған және Қасиетті жүрек айы деп аталады. АҚШ-та маусым айындағы ең танымал мереке – ГЛБТ қоғамы мен олардың азаматтық құқықтарын қолдауды атап өтетін "Гордость айы".
the month
June—abbreviated Jun or Jun.—is the sixth month of the year in the Julian and Gregorian calendars—the latter the most widely used calendar in the world. June is 30 days long, and comes after May and before July. June marks the start of summer in the Northern Hemisphere and contains the summer solstice, the day with the most daylight hours. In the Southern Hemisphere, June is the start of winter and contains the winter solstice, the day with the fewest hours of daylight out of the year. The Atlantic hurricane season—when tropical or subtropical cyclones are most likely to form in the north Atlantic Ocean—begins on 1 June and lasts until 30 November. The East Asian rainy season is also generally considered to commence during this month. Multiple meteor showers occur annually in June, including the Arietids, which are among the most intense daylight meteor showers of the year, and last between 22 May and 2 July, peaking in intensity on 8 June. Numerous observances take place in June. Midsummer, the celebration of the summer solstice in the Northern Hemisphere, commences in several countries. In Catholicism, this month is dedicated to the devotion of the Sacred Heart of Jesus, and known as the Month of the Sacred Heart. The most well known month long observance in the United States in June is Pride Month, which is the celebration of LGBT individuals and the advancement of their civil liberties.
Шолу
Маусым – Юлиан және Григориан күнтізбелерінде жылдың алтыншы айы, соның ішінде Григориан күнтізбесі әлемде ең көп қолданылатыны. 30 күнді қамтитын маусым мамырдан кейін, шілдеден бұрын келеді. Сәуір, қыркүйек және қараша айларымен бірге, 30 күнді қамтитын төрт айдың бірі. Осылайша, маусым жылдың төртінші айы – сәуір мен тоғызыншы айы – қыркүйектің арасында орналасқан. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, маусым латын тіліндегі Iunius айынан шыққан, ол ежелгі Римнің Юнона (лат. Iūnō) қадірлі кісісінің құрметіне аталған. Маусым атауы 13-шы ғасырда ағылшын тіліне англо-нормандық "join", "junye" және "junie" арқылы енген. Орта ағылшын тілінде "Iun" және "Juin" деп те жазылған, ал "Iune" орфографиялық түрі 17-шы ғасырға дейін қолданыста болды.
Тарих
Маусым айының бастауы Рим Республикасы кезінде қолданылған Рим күнтізбесіндегі Юниус (немесе Iunius деп те аталатын) айынан басталады. Бұл күнтізбенің шығу тегі белгісіз. Бастапқыда төртінші ай болған Юниус, Aprilis ("сәуір"), Sextilis (кейіннен Август "тамыз"), қыркүйек, қараша және желтоқсан айларымен бірге 29 күннен тұрды. Ежелгі Римде мамырдың ортасы мен маусымның ортасы аралығында неке қиюға қолайсыз кезең деп есептелген. Рим ақыны Овидий, қызының үйлену күнін белгілеу үшін Юпитер құдайының бас діни қызметкері – фламиника Диалиспен кеңескенін айтады, бірақ оған 15 маусымнан кейін күтуге кеңес берілді. Алайда, грек философы және жазушысы Плутарх маусым айының мамыр айынан үйлену тойы үшін жақсырақ екенін айтқан. 46 жылға дейін Юлий Цезарь күнтізбені реформалады, ол өзінің атымен Юлиан күнтізбесі деп аталды. Бұл реформа күнтізбені 365 күнге бекітті, әр төртінші жыл сайын жылды жылдамдатты, ал маусым айы 30 күннен тұрды. Бірақ бұл реформаның нәтижесінде Юлиан күнтізбесінің орташа жылы 365,25 күнге жетті, бұл нақты күн жылғы 365,2422 күннен сәл көп (қазіргі мән, ол өзгеріп отырады). 1582 жылы папа Григорий XIII жаңа күнтізбені – Григориан күнтізбесін жариялады, ол күнтізбелік жылдың орташа ұзақтығын 365,25 күннен 365,2425 күнге дейін қысқартты, соның арқасында Юлиан күнтізбесінің күн жылғы қатесі түзетілді.
Климат, күн сәулесі және астрономия
Солтүстік жарты шарда маусым айы жаздың басталуын, ал Оңтүстік жарты шарда қыс мезгілінің басталуын көрсетеді. Солтүстік жарты шарда дәстүрлі астрономиялық жаз 21 маусымда, ал метеорологиялық жаз 1 маусымда басталады. Оңтүстік жарты шарда астрономиялық қыс 21 маусымда, ал метеорологиялық қыс 1 маусымда басталады. Маусым айындағы күн тоқырауы – Солтүстік жарты шарда жазғы, ал Оңтүстік жарты шарда қысқы күн тоқырауы деп аталады – 20-22 маусым аралығында (әдетте 21 маусымда) бір күнге созылады, Солтүстік жарты шарда күндізгі уақыттың ең ұзақ күнін, ал Оңтүстік жарты шарда ең қысқа күнін белгілейді. Арктикалық аймақтан солтүстікке және Антарктикалық аймақтан оңтүстікке қарай орналасқан жерлерде осы кезде түн ортасында күн көрінеді, яғни Күн түн ортасында да жарық береді. Үнді мұхитында, экватордың солтүстігінде, Үнді субконтиненті маңында мамыр және маусым айларында тропикалық дауылдар жиі пайда болады. Ал, Жерорта теңізі аймағында маусым айында тропикалық дауылдардың пайда болу ықтималдығы төмен, себебі бұл аймақта құрғақ маусым және тұрақты ауа-райы басым. Шығыс Азияда жаңбырлы маусым әдетте маусым айында басталады. Осы айда жыл сайынғы бірнеше метеорлық жауынды кездестіруге болады. Аретидтер – жылдың ең қарқынды күндізгі метеорлық жауындары – 22 мамырдан 2 шілдеге дейін созылады, ең жоғары нүктесі 8 маусымда тіркеледі; Бета Тауридтер 5 маусым мен 18 шілде аралығында болады, ең жоғары нүктесі 28 маусымда; ал маусымдық Бутидтер 22 маусым мен 2 шілде аралығында басталады, ең жоғары нүктесі 27 маусымда.
Еске алу
Католиктерде маусым айы Исаның қасиетті жүрегіне арналған құлшыныспен байланысты. Бұл мереке "Қасиетті жүрек айы" деп аталады. Канадада маусым айы АЛС туралы хабардар ету айы, амиотрофиялық бүйірлік склерозға ем табу үшін қаражат жинау және оның жайылтылуына бағытталған науқан, сондай-ақ Филиппин мұрасы айы. АҚШ-та маусым айындағы ең танымал бір айлық мереке – ГЛБТ+ адамдарын және олардың азаматтық құқықтарын дамытуды тойлайтын "Мақтаныш айы". Карибтік америкалық мұрасы айы да жыл сайын маусым айында өтеді. Ұлттық күлімдеу айы – Ұлыбританиядағы ауыз денсаулығын жақсарту бойынша ең ірі науқан, оны Ауыз денсаулығы қоры ұйымдастырады. Барбадосте маусым айы 14 сәуір мен 23 тамыз аралығында африкалық текті құлдардың азаттыққа шығуының құрметіне өткізілетін Азат ету маусымының бір бөлігі болып табылады.
Діни салттар
Пасха, наурыз айының теңдігіне жуық 21 наурыздағы немесе одан кейінгі алғашқы толы айдан кейінгі бірінші жексенбіде тойланады. Пасхадан 39 күн өткен соң аталатын Аспанға көтерілу күні маусым айында болуы мүмкін. Пентикост (Алғашқы өнім) Пасха жексенбісінен кейінгі елуінші күн, ал Үшіншілік жексенбісі – Пентикосттан кейінгі бірінші жексенбі. Католик шіркеуі сондай-ақ, Пентикосттан кейінгі екінші жексенбіге сәйкес келетін Қасиетті Жүрек мейрамын тойлайды. Латын шіркеуі және кейбір батыс православиелік, лютерандық және англикандық шіркеулер сақтайтын Корпус Кристи мейрамы Үшіншілік жексенбісінен кейінгі бейсенбіде өтеді. Буддизмдегі ең маңызды буддалық мейрам – Весак (Будда күні), 2024 жылдан бастап Сингапурда 2 маусымда, ал Таиландта 3 маусымда тойланады. Яһуди дініндегі үш қасиетті саяхат мейрамдарының бірі – Шавуот, еврей күнтізбесіндегі Сиван айында аталады, бұл Григориан күнтізбесі бойынша мамыр мен маусым аралығына сәйкес келеді.
Таңбалар
Астрологияда 21 мамыр мен 21 маусым аралығында туғандардың зодиак белгісі – Егіздер. 22 маусым мен 22 шілде аралығында туғандардың зодиак белгісі – Шаян. АҚШ-та маусым айымен байланысты туылған тастар – інжу-маржан, ай тасы және александрит. Маусым айының гүлдері – раушан және балдырқан.